Θεόδωρος Μετοχίτης (1270-1332)

στις

Ο Μετοχίτης παρουσιάζει την Εκκλησία στον Χριστό_μωσαϊκό στην Μονή Χώρας_wikipedia

μετάφραση – επιμέλεια Ιωάννης Τζάνος

Ο Θεόδωρος Μετοχίτης ήταν Βυζαντινός ανώτατος αξιωματούχος, λόγιος και προστάτης των τεχνών. Από το 1305 έως το 1328 κατείχε τη θέση του προσωπικού συμβούλου (μεσάζων) ή του πρωθυπουργού όπως θα λέγαμε σήμερα, του αυτοκράτορα Ανδρονίκου Β’ Παλαιολόγου, αντικαθιστώντας τον προκάτοχό του Νικηφόρο Χούμνο. Όταν η κατάσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας έφτασε στο ναδίρ, ο Ανδρόνικος Β΄ εκθρονίστηκε από τον εγγονό του και ο Μετοχίτης χρεώθηκε όλες σχεδόν τις αποτυχίες του αυτοκράτορα.

Αποτέλεσμα αυτού ήταν να χάσει την περιουσία και το σπίτι του (λόγω πυρκαγιάς) προτού εκδιωχθεί από την Κωνσταντινούπολη (εξορίσθηκε στο Διδυμότειχο) στην οποία του επετράπη να επιστρέψει το 1330. Αμέσως μετά την επιστροφή του αποσύρθηκε στην Μονή της Χώρας, την οποία αναγέννησε αλλά και άφησε την τελευταία του πνοή στις 13 Μαρτίου του 1332 και γι’ αυτό τον λόγο του αποδόθηκε η μοναστική προσωνυμία «Θεόληπτος».

Ήταν άνθρωπος με εξαιρετική μόρφωση, πολιτική οξύνοια και ποικίλα ενδιαφέροντα. Σπούδασε αστρονομία και επιζητούσε την επαναφορά του καθαρού Αττικού λόγου στην Ελληνική γλώσσα. Μελετούσε σε βάθος και σχεδόν με ευλάβεια τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Το σημαντικότερο έργο του, που φέρει τον τίτλο «Σημειώσεις γνωμικαί», περιλαμβάνει έναν εκτενέστατο σχολιασμό στο Αριστοτελικό έργο, ενώ ταυτόχρονα πρόκειται και για πρότυπο έργο της ύστερης Βυζαντινής περιόδου, γεγονός που αιτιολογεί την υψηλή θέση που κατέχει στον κατάλογο των έργων της περιόδου.

Βιογραφικά στοιχεία

Ο Θεόδωρος Μετοχίτης γεννήθηκε το 1270 στην Κωνσταντινούπολη. Ήταν γιός του αρχιδιακόνου Γεωργίου Μετοχίτη, ένθερμου υποστηρικτή της ένωσης των δύο εκκλησιών (Ορθόδοξης και Καθολικής) Μετά την Β’ Σύνοδο των Βλαχερνών, ο πατέρας του εξορίστηκε και ο Μετοχίτης τον ακολούθησε και φαίνεται πως πέρασε τα εφηβικά του χρόνια στο μοναστικό περιβάλλον της Βιθυνίας στην Μικρά Ασία, όπου αφοσιώθηκε στην μελέτη τόσο κοσμικών (λαϊκών) συγγραφέων όσο και συγγραφέων που ασχολούνταν κυρίως με θρησκευτικά – θεολογικά ζητήματα.

Ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος (1282-1328) σε μικρογραφία χειρογράφου της ιστορίας του Παχυμέρη, cod. Grec. 442. 14ος αι., Μόναχο, Κρατική Βιβλιοθήκη Βαυαρίας_http://asiaminor.ehw.gr/forms/fLemmaBodyExtended.aspx?lemmaId=3598

Όταν ο Ανδρόνικος Β΄ επισκέφτηκε την Νίκαια το 1290 – 1291, εντυπωσιάστηκε σε τέτοιο βαθμό από τον νεαρό τότε Μετοχίτη που αμέσως τον κάλεσε στην αυτοκρατορική αυλή και του απένειμε το τίτλο του «Λογοθέτη των αγελών». Περίπου ένα χρόνο αργότερα, ορίστηκε από τον αυτοκράτορα Γερουσιαστής και ενόσω ασκούσε τα πολιτικά του καθήκοντα (πρεσβείες στην Κιλικία το 1295 και στην Σερβία το 1299) παρέμενε αφοσιωμένος στην μελέτη και την συγγραφή. Το 1312-1313 διδάσκεται για πρώτη φορά αστρονομία από τον Μανουήλ Βρυέννιο ενώ αργότερα ο ίδιος θα διδάξει στον Νικηφόρο Γρηγορά.

Ο Μετοχίτης είχε αποκτήσει πέντε γιούς, οι οποίοι είχαν λάβει σημαντικές διοικητικές θέσεις, ιδίως ως ανώτατοι διοικητές και στρατηγοί: τον Δημήτριο Άγγελο, τον Νικηφόρο Λάσκαρη, τον Μιχαήλ Λάσκαρη, τον Αλέξιο Λάσκαρη, ενώ το όνομα του πέμπτου υιού παραμένει άγνωστο μέχρι σήμερα. Είχε αποκτήσει και μια κόρη, την Ειρήνη, η οποία αργότερα νυμφεύτηκε τον Ιωάννη Παλαιολόγο (είχε λάβει το αξίωμα του Καίσαρα μετά το 1325)

Η σχέση με μεταγενέστερα μέλη της οικογένειας δεν είναι απολύτως ξεκάθαρη και συγκεκριμένα με τους Μανουήλ Ραούλ Μετοχίτη στο Μυστρά (1362-80) Λάσκαρη Μετοχίτη (Μέγα Χαρτουλάριο στην Θεσσαλονίκη, 1373-76) Ανδρόνικο Μετοχίτη (άρχων στην Θεσσαλονίκη το 1421) και Δημήτριο Παλαιολόγο Μετοχίτη, που κατείχε το αξίωμα του «Μεγάλου Στρατοπεδάρχη» (1444 – 1453) και αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης, ο οποίος σκοτώθηκε μαζί με τους γιούς του κατά την πολιορκία της Πόλης από τους Τούρκους.

Κατά την διάρκεια της βασιλείας του Ανδρονίκου Β’, γιού του Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγου (1282-1328) η αχανής Βυζαντινή Αυτοκρατορία υποβαθμίστηκε σε έλασσον κράτος, καθώς βρισκόταν στον έλεος των Οθωμανών Τούρκων στην Ανατολία (ή Μικρά Ασία) και των Σέρβων στα Βαλκάνια. Ο Ανδρόνικος, που ήταν περισσότερο άνθρωπος του πνεύματος και της θρησκείας παρά κάποιος με πολιτικές ή στρατιωτικές ανησυχίες, αποδυνάμωσε την αυτοκρατορία μειώνοντας σημαντικά το στράτευμα σε μερικές χιλιάδες ιππείς και στρατιώτες ενώ αποδυνάμωσε εντελώς και τις ναυτικές δυνάμεις, γεγονός που τον ανάγκασε να στηριχτεί αποκλειστικά και μόνο σε ένα Γενοβέζικο στόλο απαρτιζόμενο από μισθοφόρους.

Ήδη από το 1300 οι Οθωμανοί είχαν αποκτήσει τον πλήρη έλεγχο ολόκληρης σχεδόν της Ανατολίας, ενώ οι Καταλανοί μισθοφόροι, τους οποίους είχε επιστρατεύσει αρχικά ο Ανδρόνικος το 1304 για να πολεμήσουν εναντίον των Οθωμανών, λεηλάτησαν αρκετές Βυζαντινές πόλεις. Ο Ανδρόνικος, σε μια στιγμή απερισκεψίας, αποφάσισε να πάρει το μέρος της Ιταλικής πόλης Γένοβας στην μάχη της εναντίον της Βενετίας, γεγονός που είχε ως συνέπεια να «υποφέρει» ο ίδιος από τις επιθέσεις των Βενετικών ναυτικών δυνάμεων.

Όσον αφορά στο εσωτερικό, η βασιλεία του Ανδρονίκου σημαδεύτηκε από τον συνεχή κατακερματισμό της συγκεντρωμένης εξουσίας και από πλειάδα οικονομικών προβλημάτων, παρά το γεγονός βέβαια πως ό ίδιος συνέδραμε σημαντικά στην αναγέννηση των Βυζαντινών τεχνών και του πολιτισμού και υποστήριξε με σθένος την ανεξαρτησία της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Το μοναστηριακό σύμπλεγμα στο Όρος Άθως στην Ελλάδα έφτασε στο απόγειο της ακμής του κατά την διάρκεια της βασιλείας του.

Η πολιτική καριέρα του Μετοχίτη έφτασε στο ζενίθ περί το 1321, όταν απέκτησε τον τίτλο του «Μέγα Λογοθέτη» και την θέση του αρχισυμβούλου του Ανδρονίκου Β’. Ο Μετοχίτης υπήρξε ένας από τους πλουσιότερους και ισχυρούς άνδρες της εποχής του, πράγμα που φαίνεται από το γεγονός πως αναστήλωσε και διακόσμησε ιδίοις εξόδοις την Εκκλησία του μοναστηριού της Χώρας στην βορειοδυτική Κωνσταντινούπολη, εντός της οποίας μπορεί να δει κανείς ακόμη και σήμερα την εικόνα του Μετοχίτη σε μωσαϊκό ζωγραφισμένο στον νάρθηκα, πάνω από την είσοδο του κεντρικού κλίτους (χώρος ανάμεσα σε δύο κιονοστοιχίες) του ναού. Επιπροσθέτως, ήταν αυτός που ανέλαβε τις διαπραγματεύσεις για τον γάμο του Μιχαήλ Θ’ με την Ρίτα-Μαρία της Αρμενίας (1295) καθώς και της ανήλικης τότε πριγκίπισσας Σιμωνίδος με το Σέρβο βασιλιά Στέφανο Ουρέση Β’ Μιλούτιν (1298/9).

Ανδρόνικος ΙΙΙ Παλαιολόγος, μικρογραφία 14ου αι. . Stuttgart, Württembergische Landesbibliothek, Cod Hist. 2 ° 601, fol. 2r

H μοίρα του Μετοχίτη, ωστόσο, ήταν άμεσα συνδεδεμένη με τον Ανδρόνικο Β’, τον οποίο και υπηρετούσε πιστά. Η πτώση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας συνεχίστηκε και ύστερα από ολιγοετή «αποσπασματικό» εμφύλιο πόλεμο, ο Ανδρόνικος Β’ εκθρονίστηκε το 1328 από τον ίδιο του τον εγγονό, Ανδρόνικο Γ’ Παλαιολόγο, ύστερα από διαμάχη και τον αποκλεισμό του τελευταίου από την διαδοχή. O Ανδρόνικος Β΄ υπέγραψε την παραίτησή του αλλά του επετράπη να διατηρήσει τον τίτλο και το αυτοκρατορικό παλάτι στις Βλαχερνές, όπου διέμενε για δύο ολόκληρα χρόνια προτού αποσυρθεί σε μοναστήρι.

Βιβλιογραφία και κριτικές εκδόσεις κειμένων

Τα σωζόμενα έργα του Μετοχίτη (έχει γράψει και ποικίλες επιστολές που δεν σώζονται) είναι τα εξής:

– 20 ποιήματα σε δακτυλικό εξάμετρο.

– 18 ρητορικοί λόγοι (Λόγοι).

– Σχόλια στα έργα του Αριστοτέλη που πραγματεύονται την φυσική φιλοσοφία.

– Εισαγωγή στο αστρονομικό έργο του Πτολεμαίου (Στοιχείωσις αστρονομική).

– 120 δοκίμια για ποικίλα θέματα που φέρουν τον τίτλο «Σημειώσεις Γνωμικαί».

– Αγιολογικά εγκώμια.

Ωστόσο πολλά από αυτά τα έργα, παραμένουν μέχρι και σήμερα ανέκδοτα, κυρίως λόγω του δυσδιάκριτου στυλ γραφής. Το γνωστότερο έργο του, που φέρει τον τίτλο Miscellanea philosophica et historica και την κριτική έκδοση του οποίου έκαναν οι C.G. Muller και T Kiessling το 1821, περιλαμβάνει 120 δοκίμια, στα οποία κατά κύριο λόγο χρησιμοποίησε τα τεχνάσματα του Συνεσίου. Δύο αποσπάσματα ρητορικών λόγων έχουν εκδοθεί από τον Κ. Ν. Σάθα και δύο ποιήματα θεολογικού περιεχομένου από τον M. Treu το 1895.

Νικηφόρος Γρηγοράς

Ο Μετοχίτης περιγράφεται ως άνδρας σπουδαίας μορφώσεως, τον οποίο ξεπερνούσαν, όσον αφορά στην μόρφωση, μόνο ο Φώτιος και ο Μιχαήλ Ψελλός! Ο μαθητής του Νικηφόρος Γρηγοράς, ο οποίος εκφώνησε τον επιτάφιο λόγο προς τιμήν του, τον αποκαλούσε «ζωντανή-κινητή βιβλιοθήκη». Ο ίδιος κατόρθωσε να μείνει στην ιστορία ως ο σημαντικότερος αστρονόμος του καιρού του. Ο Νικηφόρος Γρηγοράς είχε προτείνει διόρθωση του Ιουλιανού ημερολογίου 300 χρόνια πριν υπογραφεί το αντίστοιχο διάταγμα από τον Πάπα Γρηγόριο ΙΓ’.

Τέλος, ο Μετοχίτης είχε επιδείξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την επιστήμη της φιλολογίας και ειδικότερα για την κλασική αρχαιότητα, καθώς έγραψε δοκίμια για την αρχαία Ελληνική ιστορία και συνέκρινε τον Αττικό ρήτορα Δημοσθένη με τον Αίλιο Αριστείδη. Ήταν εντυπωσιασμένος από την κληρονομιά της αρχαιότητας και υποστήριζε πως δεν είχε μείνει τίποτα πια για το οποίο θα μπορούσε να γράψει η δική του γενιά. Παρομοίαζε την Βυζαντινή Αυτοκρατορία με έναν ζωντανό οργανισμό, που αναπτύσσεται, ακμάζει και παρακμάζει. Έδινε ιδιαίτερη έμφαση στην αστάθεια και την μεταβλητότητα που χαρακτηρίζει την ανθρώπινη ζωή, αλλά ο ίδιος ήλπιζε πως θα παραμείνει «αθάνατος» μέσω των λογοτεχνικών του εγχειρημάτων.

Ήταν φανατικός συλλέκτης βιβλίων. Περισσότεροι από 80 συγγραφείς κάνουν μνεία στα έργα τους για την βιβλιοθήκη του, την οποία δώρισε στο μοναστήρι της Χώρας και την εκκλησία που αναστήλωσε το διάστημα 1316-1321.

Πηγές

http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Theodore_Metochites

The Oxford Dictionary of Byzantium, ed.: Kazhdan A.P. et al., v. 2, New York-Oxford: Oxford University Press, 1991.

Advertisements