Ο Εργαμένης (βασ. 295-275 π.Χ.)

στις

Στο εξώφυλλο απόσπασμα Μεροϊτικού αναγλύφου που απεικονίζει στην μέση τον βασιλέα Εργαμένη να στέφεται από δύο αρχαίες Αιγυπτιακές θεότητες – από το δεύτερο δωμάτιο του ναού της Ντάκκα – Κάτω Νουβία. 3ος έως αρχές 2ου αι. π.Χ.

Άρθρο του Joshua J. Mark που δημοσιεύθηκε στο Ancient History Encyclopedia στις 17 Φεβ. 2014

μετάφραση – επιμέλεια Χείλων

Ο Εργαμένης γνωστός και ως Αρακαμάνης I ήταν ο επιφανέστερος βασιλέας της Μερόης (βασίλευσε από το 295 έως το 275 π.Χ.) πόλη του βασιλείου του Κούς (σημερινό Σουδάν) την οποία αποδέσμευσε από την Αιγυπτιακή κυριαρχία και βοήθησε να αναπτύξει αυτόνομο πολιτισμό. Η πόλη Μερόη αναφέρεται από τον Ηρόδοτο και άλλους αρχαίους συγγραφείς, ως πόλη πλούτου και μυστηρίου και οι ιστορικοί πιστώνουν στον Εργαμένη την ανάπτυξη του πολιτισμού – ευημερίας, θέτοντας τις βάσεις για τους επόμενους βασιλείς και βασίλισσες.

Η σχέση του με τον Φαραώ Πτολεμαίο Β’ Φιλάδελφο (285-246 π.Χ.) είναι η πρώτη τεκμηριωμένη περίπτωση πολιτικής συνεργασίας μεταξύ της Μερόης και της Πτολεμαϊκής Δυναστείας της Αιγύπτου. Σύμφωνα με τον ιστορικό Robert Steven Bianchi, ο Εργαμένης διατηρούσε στενές σχέσεις με τον Αιγυπτιακό θρόνο και «κατείχε τίτλο αποτελούμενο από πέντε βασιλικά ονόματα στα πρότυπα των παραδοσιακών Φαραώ» συμπεριλαμβανομένου του ονόματος Khnum-Ib-Re (τιμητική ονομασία βασιλέων). Είναι ο γνωστότερος ηγεμόνας που έσπασε την μακρόχρονη παράδοση επικράτησης της θρησκευτικής έναντι της κοσμικής εξουσίας του βασιλέα.

Ο Εργαμένης και οι ιερείς του Άμμωνα

Σύμφωνα με τον Διόδωρο Σικελιώτη (1ος αιώνας π.Χ.) πριν τον Εργαμένη, αποτελούσε έθιμο για τους αρχιερείς του θεού Άμμωνα να αποφασίζουν ποιος θα γίνει βασιλιάς και να καθορίζουν την διάρκεια της βασιλείας του. Καθώς η υγεία του βασιλέα ήταν συνδεδεμένη με την γονιμότητα της γης, οι ιερείς είχαν την εξουσία να κρίνουν αν ο βασιλέας δεν ήταν πλέον ικανός να κυβερνήσει. Αν τον θεωρούσαν ακατάλληλο του έστελναν μήνυμα προερχόμενο από τον ίδιον τον θεό Άμμωνα, συμβουλεύοντάς τον ότι ο χρόνος διακυβέρνησής του στην γη ολοκληρώθηκε και ότι πρέπει να πεθάνει.

Αυτή η παράδοση είχε καθιερωθεί στην πόλη Νάπατα, η οποία ήταν η πρωτεύουσα του βασιλείου του Κους μέχρι την καταστροφή της το 590 π.Χ. από τον Αιγύπτιο Φαραώ Ψαμμήτιχο II (595-589 π.Χ.). Ο πολιτισμός της Νάπατα είχε επηρεαστεί σημαντικά από αυτόν της Αιγύπτου και οι ιερείς του Άμμωνα στην πόλη, είχαν αποκτήσει το ίδιο επίπεδο εξουσίας και επιρροής με τους ιερείς του θεού στην Αίγυπτο, αφού θεωρείτο ότι ο θεός μιλούσε απευθείας στους ιερείς του. Οι βασιλείς του Κους, πειθαρχούσαν πάντα στις θεϊκές εντολές και θυσιάζονταν για το υποτιθέμενο καλό του λαού. Ωστόσο, ο Διόδωρος αναφέρει:

«Ο Εργάμενης, ο οποίος είχε μυηθεί στην Ελληνική φιλοσοφία, ήταν ο πρώτος που περιφρονούσε αυτή την εντολή. Με την αποφασιστικότητα που άξιζε σ’ έναν βασιλιά μετέβη με ένοπλες δυνάμεις στο απαγορευμένο μέρος όπου βρισκόταν ο χρυσός ναός των Αιθιόπων και σφαγίασε όλους τους ιερείς, καταργώντας αυτήν την παράδοση, καθιερώνοντας πρακτικές κατά κρίση του.»

Χάρτης της αρχαίας Αιγύπτου, που δείχνει τον Νείλο έως τον πέμπτο καταρράκτη και μεγάλες πόλεις και τοποθεσίες της δυναστικής περιόδου (περ. 3150 π.Χ. έως 30 π.Χ.). Το Κάιρο και η Ιερουσαλήμ εμφανίζονται ως πόλεις αναφοράς.

Αρχαία Αίγυπτος

Ο αρχαιολόγος George A. Reisner (1867-1942) ο οποίος ανέσκαψε τους χώρους της Νάπατα και της Μερόης, αμφισβήτησε τον ισχυρισμό του Διόδωρου σχετικά με τον ιερό έλεγχο της βασιλείας χαρακτηρίζοντάς τον «εξαιρετικά αμφίβολο» υποστηρίζοντας ότι ήταν πιθανότατα θρύλος ο οποίος, από τη στιγμή που γράφτηκε, έγινε αποδεκτός ως ιστορική αλήθεια.

Ωστόσο ο μελετητής Derek A. Welsby επισημαίνει: «Η ακρίβεια του ισχυρισμού του Διόδωρου αμφισβητήθηκε, αλλά ούτως ή άλλως δεν υπάρχουν άλλα στοιχεία που να αποδεικνύουν την ανακρίβεια». Αυτό που είναι γνωστό είναι ότι μετά την βασιλεία του Εργαμένη, μειώθηκε η επιρροή της Αιγύπτου στην περιοχή της Νουβίας, το βασίλειο της Μερόης αναπτύχθηκε και οι Μεροϊτικές γραφές αντικατέστησαν τις Αιγυπτιακές.

Το αν ο Εργαμένης σφαγίασε τους ιερείς και απελευθέρωσε τους κατοίκους από την Αιγυπτιακή επιρροή όπως περιγράφεται από τον Διόδωρο, είναι αδιάφορο. Είναι σαφές ότι συνέβη κάτι πολύ σημαντικό μεταξύ Εργαμένη και ιερέων του Άμμωνα που είχε ως αποτέλεσμα την απότομη πτώση της Αιγυπτιακής επιρροής. Το μουσείο της Νουβίας αναφέρει: «Όταν οι βασιλείς έπαψαν να γράφουν στην Αιγυπτιακή γλώσσα και άρχισαν να γράφουν στην Μεροϊτική, ξαφνικά σταματήσαμε να κατανοούμε τις επίσημες επιγραφές» και αυτό μάλλον συνέβη απότομα, υποστηρίζοντας την εκδοχή του Διόδωρου.

Αεροφωτογραφία των πυραμίδων της Μερόης – Σουδάν 2001.

Οι Πυραμίδες της Μερόης

Ο Reisner ισχυρίζεται επίσης ότι ο Εργαμένης ήταν σύγχρονος του Πτολεμαίου Δ’ Φιλοπάτορα (221-205 π.Χ.) αντί του Πτολεμαίου Β’ Φιλαδέλφου και ότι συνέβαλλε στην κατασκευή του ναού της Ντάκκα στην νότια Αίγυπτο. Οι σχέσεις μεταξύ Κουσιτών και Αιγύπτου ήταν τεταμένες κατά την διάρκεια βασιλείας του Πτολεμαίου Δ’ και η πιθανότητα συνεργασίας των δύο χωρών σε ένα οικοδομικό έργο φαίνεται απίθανη. Ενδεικτικό τούτου είναι το γεγονός ότι αφενός οι ημερομηνίες δεν συμπίπτουν, καθώς ο Εργαμένης το 221 π.Χ. δεν ήταν πλέον βασιλιάς της Μερόης και αφετέρου κατά την βασιλεία του Πτολεμαίου Δ’, το βασίλειο του Κούς υποστήριξε μια εξέγερση στην Άνω Αίγυπτο.

Εφόσον ο Reisner σφάλλει σχετικά με τον Φαραώ που συνεργάστηκε ο Εργαμένης, ο ισχυρισμός του σχετικά με την αναφορά του Διόδωρου μπορεί επίσης να είναι εσφαλμένος. Είναι σαφές ότι ο Εργαμένης και ο Πτολεμαίος Β’ καθιέρωσαν μια αμοιβαία σεβαστή σχέση μεταξύ των δύο χωρών, αφού ο πρώτος διασφάλισε την εξουσία του στους ιερείς του Άμμωνα. Οι Αιγύπτιοι μονάρχες και η λατρεία του θεού Άμμωνα διήλθαν μια μακρά περίοδο αμοιβαίας δυσπιστίας και τριβής μέχρι την κατάργηση και η άρνηση του Εργαμένη να ακολουθήσει τους κανόνες είχε αποτέλεσμα λόγω της στήριξης του Αιγύπτιου βασιλιά.

Μεταρρυθμίσεις

Αφού απελευθέρωσε την Μερόη από το Αιγυπτιακό έθιμο, ο Εργαμένης θέσπισε μια σειρά νόμων που θα καθιστούσαν τον Μεροϊτικό πολιτισμό ακόμα πιο ξεχωριστό από τον Αιγύπτιο (περ. 285 π.Χ.). Καθιέρωσε ταφές στην πόλη αντί να διατηρήσει την παράδοση της θυσίας των νεκρών στη Νάπατα σύμφωνα με την Αιγυπτιακή παράδοση. Παρόλο που όλοι οι τάφοι που βρέθηκαν στην Μερόη (συμπεριλαμβανομένου του Εργαμένη) έχουν λεηλατηθεί, τα στοιχεία αποκάλυψαν δείχνουν πρακτικές παρόμοιες με την Αιγυπτιακή, αλλά σημαντικά διαφορετικές.

Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτών των διαφορών είναι οι απεικονίσεις των Μεροϊτικών βασιλέων σε Αιγυπτιακές πόζες αλλά με Κουσιτικά στοιχεία όπως η ενδυμασία, τα χαρακτηριστικά του προσώπου και τα όπλα και το στυλ των φερέτρων που χρησιμοποιούνταν στις ταφές. Οι ομοιότητες συμπεριλαμβάνουν τα τελετουργικά που συνοδεύουν την ταφή των νεκρών (τοποθέτηση προσωπικών αντικειμένων στον τάφο ή τον τύμβο) και την καθιέρωση του τάφου ως κατοικία του νεκρού.

Μεροϊτικό βραχιόλι

Τα Αιγυπτιακά αρχιτεκτονικά σχέδια διατηρήθηκαν αλλά τροποποιήθηκαν για να αντικατοπτρίζουν την κουλτούρα του Κούς και το ίδιο ισχύει για τα αγάλματα και άλλα έργα τέχνης. Η λατρεία του Άμμωνα συνεχίστηκε στην Μερόη και ο ναός του στο κέντρο της πόλης θεωρήθηκε τεχνούργημα, αλλά οι ιερείς δεν είχαν πλέον εξουσία στους βασιλείς.

Η ίδια η βασιλεία άλλαξε μετά την θητεία του Εργαμένη, με την καθιέρωση βασιλισσών χωρίς ανδρική υποστήριξη ή επικυριαρχία. Πριν τον Εργαμένη, οι βασιλείς είχαν συζύγους που δεν είχαν θεσμοθετημένη επιρροή στην βασιλική αυλή, μετά όμως το 284 π.Χ. η επιρροή τους κατέστη σημαντική. Ορισμένες από αυτές τις βασίλισσες, γνωστές ως Καντάκες (Candaces ή Kentake), κυβερνούσαν με πλήρη αυτονομία και ορισμένες απεικονίζονται οδηγώντας στρατούς στη μάχη. Μεταξύ 170 π.Χ.- 314 μ.Χ. αυτές οι βασίλισσες πιστοποιούνται ως φοβεροί μονάρχες που διεύρυναν τα εδάφη τους, επιτυγχάνοντας κερδοφόρες εμπορικές συμφωνίες, αψηφώντας την βούληση της Ρώμης διαπραγματευόμενες ευνοϊκούς όρους για τους λαούς τους.

Η Αιγυπτιακή γλώσσα και γραφή εξέλιπε στην Μερόη, μετά την εποχή του Εργαμένη αντικαθιστάμενη από την Μεροΐτικη τέχνη και την εξαιρετικά διακριτική γραφή με είκοσι τρία σύμβολα, συμπεριλαμβανομένων των φωνηέντων. Καθώς ουδείς έχει αποκρυπτογραφήσει μέχρι σήμερα την εν λόγω γραφή, οποιαδήποτε επιπλέον πληροφορία για τον μεγάλο βασιλέα Εργαμένη παραμένει μυστηριώδης όπως και η πόλη της Μερόης.

Συμπέρασμα

Οι μεταρρυθμίσεις του Εργαμένη ενίσχυσαν την εθνική ταυτότητα της Μερόης και του βασιλείου του Κους, ενθαρρύνοντας την εγχώρια καλλιτεχνική δημιουργία, την αρχιτεκτονική, τις γραφές και την πολιτική και εγκαταλείποντας την μακρόχρονη παράδοση μοντελοποίησης των πολιτιστικών πτυχών στα Αιγυπτιακά παραδείγματα. Ο Εργαμένης βελτίωσε περαιτέρω την ζωή του λαού, αναπτύσσοντας την βιομηχανία και την γεωργία και συγκεντρώνοντας σημαντικό πλούτο μέσω του εμπορίου.

Δυστυχώς, ούτε ο βασιλιάς ούτε ο λαός της Μερόης προέβλεψαν τους κινδύνους της εξάντλησης των πόρων και τις συνέπειες για το μέλλον. Τα μεγάλα δάση και τα εύφορα χωράφια χρησιμοποιήθηκαν και εξαντλήθηκαν για τα έργα της πόλης, αφού χρειαζόταν ξύλο για την παραγωγή ξυλάνθρακα, ενώ η αλόγιστη χρήση γης για γεωργικούς σκοπούς εξάντλησε τα συστατικά στο έδαφος. Η Μερόη πιθανότατα θα έπρεπε να εγκαταλειφθεί, αλλά τελικά καταστράφηκε πριν συμβεί αυτό.

Η πόλη λεηλατήθηκε περί το 330 μ.Χ. από τους Αξουμίτες και εγκαταλείφθηκε περί το 350 μ.Χ. Σήμερα δεν υπάρχουν δάση και χωράφια και τα ερείπια της Μερόης περιβάλλονται από την ξηρά άμμο του Σουδάν. Την εποχή εκείνη, όμως, ήταν μια υπέροχη πόλη που χαρακτηριζόταν από αρχαία τεχνουργήματα και η μνήμη του Εργαμένη ζει μέσα από τους αρχαίους ιστορικούς που την βρήκαν τόσο εντυπωσιακή όσο την ίδια την πόλη.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

w

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.