Χανσεατική Ένωση (1356-1862)

στις

εξώφυλλο: Χάρτης της Ένωσης, όπου φαίνονται οι κυριότερες Χανσεατικές πόλεις Doc Brown, CC BY-SA 3.0 via Wikimedia Commons

copyright © μετάφραση – επιμέλεια Χείλων

Η Χανσεατική Ένωση (επίσης γνωστή ως Χάνσα) ήταν μια ομοσπονδία βόρειων Γερμανικών πόλεων που ιδρύθηκε τον 12ο αιώνα για να διευκολύνει το εμπόριο και να προστατεύει τα αμοιβαία συμφέροντα. Η ένωση επικεντρώθηκε στη Γερμανική πόλη Λίμπεκ/Lübeck και συμπεριέλαβε άλλα Γερμανικά πριγκιπάτα που καθιέρωσαν εμπορικά κέντρα τα οποία εκτείνονταν από την Κιεβική Ρωσία μέσω των Κάτω Χωρών, στη Σκανδιναβία και τη Βρετανία.

Η ένωση απέκτησε δύναμη κατά τη διάρκεια του 13ου αιώνα και αναγνωρίστηκε επίσημα το 1356 ως εμπορική ένωση πόλεων. Μέχρι την επίσημη ίδρυσή της, είχε ήδη καθιερώσει το μονοπώλιο του εμπορίου στην περιοχή της Βαλτικής μέσω του κέντρου της στο νησί Γκότλαντ της Σουηδίας. Από το Γκότλαντ, η Χανσεατική Ένωση κατάφερε να πετύχει σταθερές εμπορικές συμμαχίες και να εξασφαλίσει ακόμα πιο προσοδοφόρες συμφωνίες με άλλα έθνη.

Παραμερίζοντας τα προσωπικά τους συμφέροντα και δουλεύοντας για το συμφέρον της ένωσης, τα μέλη της κατάφεραν να αποκομίσουν σημαντικά κέρδη μέχρι το 15ο αιώνα, όταν άρχισε να εξασθενεί η δύναμή τους. Αυτή η μείωση οφείλεται σε διάφορους παράγοντες, συμπεριλαμβανομένης της οικονομικής ύφεσης, της αυξανόμενης δύναμης των μη Χανσεατικών εμπόρων και της αριστοκρατίας που τους στήριξε, της εξάντλησης πόρων, της επιδημίας πανώλης στο τέλος του 14ου αιώνα και της κλιματικής αλλαγής που μείωσε τις καλλιεργητικές περιόδους. Μέχρι τον 17ο αιώνα, η ένωση είχε μειωθεί σε αριθμούς και δύναμη καθιστάμενη σχεδόν ασήμαντη, μέχρι που διαλύθηκε τον 19ο αιώνα.

Ίδρυση της συμμαχίας μεταξύ Λίμπεκ και Αμβούργου AnonymousUnknown author, CC BY-SA 3.0 , via Wikimedia Commons

Ίδρυση

Η Χανσεατική Ένωση προήλθε από την οργάνωση που ήταν γνωστή ως μεσαιωνική συντεχνία. Το μεσαιωνικό κοινωνικό πρότυπο αναγνώριζε τρεις κοινωνικές τάξεις – ευγενείς, ιερείς και χωρικούς – και το φεουδαρχικό σύστημα υπαγόρευε ότι ο ευγενής μπορούσε να χρεώνει ό, τι ήθελε σε φόρους στην αγροτική τάξη που περιελάμβανε εμπόρους και τεχνίτες. Η μεσαιωνική συντεχνία δημιουργήθηκε για να προστατεύει τους εμπόρους και τους τεχνίτες από τον εκφοβισμό και τους εκβιασμούς της ανώτερης τάξης. Ένα άτομο είχε ελάχιστες πιθανότητες να ορθώσει το ανάστημά του στην αριστοκρατία, αλλά μια οργανωμένη ομάδα είχε πολύ περισσότερες πιθανότητες.

Οι μεσαιωνικές συντεχνίες όχι μόνο προστάτευαν τα μέλη, αλλά ωφελούσαν και την κοινότητα. Η συντεχνία των αρτοποιών, για παράδειγμα, φρόντιζε όλο το ψωμί να παράγεται σύμφωνα με συγκεκριμένο πρότυπο και να τιμολογείται ενιαία. Οι συντεχνίες φρόντιζαν επίσης τους φτωχούς, τους ηλικιωμένους και τα ορφανά στις αντίστοιχες κοινότητές τους και ως εκ τούτου έγιναν ανεκτές από την αριστοκρατία που απαλλάχθηκε από το «χριστιανικό καθήκον» να κάνουν το ίδιο και μπορούσαν έτσι να φορολογούν έναν επικεφαλής συντεχνίας (ο οποίος αντλούσε κεφάλαια από τα μέλη) αντί να εντοπίζουν κάθε μεμονωμένο έμπορο ή τεχνίτη.

Το Λίμπεκ/Lübeck στα τέλη του 12ου αιώνα ήταν ήδη σημαντικό εμπορικό κέντρο μετά την αποκατάστασή του το 1159 από τον Ερρίκο τον Λέοντα, Δούκα της Σαξονίας και της Βαυαρίας (κυβ. 1142-1180). Όπως και άλλες ζωτικής σημασίας εμπορικές πόλεις, το Λίμπεκ είχε συντεχνίες των οποίων τα μέλη συνδέονταν με συντεχνίες άλλων πόλεων. Αυτοί οι άνθρωποι πιθανότατα μοιράστηκαν τις εμπειρίες τους από τις δυσκολίες στο εμπόριο λόγω υπερβολικής φορολογίας, ληστειών και γενικά κινδύνων του θαλάσσιου εμπορίου και κάποια στιγμή, αποφάσισαν να ενωθούν ως Χάνσα/Hansa (φάλαγγα-νηοπομπή) για να συγκεντρώσουν τους πόρους τους, να προστατεύουν ο ένας τον άλλον και να αυξήσουν τα κέρδη τους.

Η Χανσεατική Ένωση ήταν μια ισχυρή οικονομική και αμυντική συμμαχία που άφησε μεγάλη πολιτιστική και αρχιτεκτονική κληρονομιά. Είναι ιδιαίτερα γνωστή για τα Πλίνθινα Γοτθικά μνημεία, όπως ο Άγιος Νικόλαος και το Δημαρχείο του Στράλσουντ που φαίνονται εδώ. Η UNESCO απαριθμεί την παλαιά πόλη του Στράλσουντ, μαζί με το Βίσμαρ, ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Deutsche Fotothek‎, CC BY-SA 3.0 DE, via Wikimedia Commons

Πρώτα χρόνια

Το πότε ακριβώς σχηματίστηκε η ένωση είναι άγνωστο, αλλά πιθανότατα συνέβη επί βασιλείας Ερρίκου του Λέοντα, ο οποίος θέσπισε νόμους για την προστασία των ξένων εμπόρων στην περιοχή της Βαλτικής, ειδικά εκείνων από το Γκότλαντ. Οι νόμοι του Ερρίκου ενθάρρυναν το ελεύθερο εμπόριο, αλλά πιθανόν να απείλησαν την ασφάλεια των εμπόρων της βόρειας Γερμανίας. Πρέπει να σημειωθεί ότι μέχρι την επίσημη καθιέρωση η ένωση λειτουργούσε ανεπίσημα μέχρι το 1241, όταν το Αμβούργο και το Λίμπεκ συνήψαν μια εταιρική σχέση μονοπωλίου για το εμπόριο αλατιού και ψαριών, στην οποία εντάχθηκαν και άλλες συντεχνίες πόλεων το χρονικό διάστημα μεταξύ 1241-1282.

Kontore

Πριν την άνοδο της Χανσεατικής Ένωσης, η αριστοκρατία και η εκκλησία είχαν τόση δύναμη που η τάξη των εμπόρων ήταν ουσιαστικά στο έλεός τους και η οικονομική τους κατάσταση ήταν λίγο καλύτερη εκείνης των κτηματομεσιτών. Η ένωση απέκτησε ισχύ που την κατέστησε ικανή να αμφισβητήσει το ισχύον καθεστώς με την καθιέρωση Kontore τα οποία ήταν ξένοι εμπορικοί σταθμοί της Ένωσης, σε μη Χανσεατικές πόλεις-μέλη που εκτείνονταν από τη Μπριζ, το Λονδίνο, το Νόβγκοροντ και πέραν αυτών, τα οποία τους έφεραν απίστευτο πλούτο. Τα Kontore φαίνονται στον παρακάτω πίνακα:

Πόλη

Επικράτεια

Σήμερα

Από

Μέχρι

Σημειώσεις


Νόβγκοροντ: Πέτερχοφ

Δημοκρατία του Νόβγκοροντ
 Ρωσία δεκαετία του 1500 Το Νόβγκοροντ ήταν ένα από τα κύρια Kontore της Ένωσης και το ανατολικότερο. Το 1499 ο Ιβάν Γ΄, Μέγας Πρίγκιπας της Μόσχας έκλεισε το Πέτερχοφ, που άνοιξε ξανά λίγα χρόνια αργότερα, αλλά το Ρωσικό εμπόριο της Ένωσης δεν ανέκαμψε ποτέ.

Μπέργκεν: Μπρύγκεν

Βασίλειο της Νορβηγίας (872–1397)
 Νορβηγία 1360 1775 Το Μπρύγκεν ήταν ένα από τα κύρια Kontore της Ένωσης. Καταστράφηκε από τυχαία πυρκαγιά το 1476. Το 1560 η διοίκησή του τέθηκε υπό Νορβηγική διοίκηση.

Μπρυζ: Χαντσεκάντοορ

Κομητεία της Φλάνδρας
 Βέλγιο Η Μπρυζ ήταν ένα από τα κύρια Kontore της Ένωσης μέχρι το 15ο αιώνα, όταν ο θαλάσσιος δρόμος προς την πόλη έκλεισε από προσχώσεις. Το εμπόριο από την Αμβέρσα επωφελήθηκε από την απώλεια της Μπρυζ.

Λονδίνο: Στήλγιαρντ

Βασίλειο της Αγγλίας
 Ηνωμένο Βασίλειο 1303 1853 Το Στήλγιαρντ ήταν ένα από τα κύρια Kontore της Ένωσης. Ο Βασιλιάς Εδουάρδος Α΄ παραχώρησε μια Carta Mercatoria το 1303. Το Στήλγιαρντ καταστράφηκε το 1469 και ο Εδουάρδος Δ΄ εξαίρεσε τους εμπόρους της Κολωνίας, οδηγώντας στον Άγγλοχανσεατικό Πόλεμο (1470-74). Η Συνθήκη της Ουτρέχτης, επισφραγίζοντας την ειρήνη, είχε ως αποτέλεσμα η Ένωση να αγοράσει το Στήλγιαρντ ολοκληρωτικά το 1475, ενώ ο Εδουάρδος ανανέωσε τα προνόμια της Ένωσης χωρίς να επιμείνει σε αμοιβαία δικαιώματα για τους Άγγλους εμπόρους στη Βαλτική. Οι έμποροι του Λονδίνου έπεισαν την Ελισάβετ να καταργήσει τα προνόμια της Ένωσης στις 13 Ιανουαρίου 1598. Ενώ το Στήλγιαρντ αποκαταστάθηκε από τον Ιάκωβο Α΄, τα προνόμια δεν ξαναδόθηκαν ποτέ. Τα προξενεία συνέχισαν ωστόσο, παρέχοντας επικοινωνία κατά τη διάρκεια των Ναπολεόντειων Πολέμων και η περιουσία της Ένωσης πωλήθηκε το 1853.

Αμβέρσα

Δουκάτο της Βραβάντης
 Βέλγιο Η Αμβέρσα έγινε σε σημαντικό Kontor της Ένωσης, ιδιαίτερα μετά το κλείσιμο από προσχώσεις του θαλάσσιου δρόμου προς τη Μπριζ το 15ο αιώνα, που οδήγησε στην παρακμή προς όφελος της Αμβέρσας, παρά την άρνησή της να δώσει ειδικά προνόμια στους εμπόρους της Ένωσης. Μεταξύ 1312 και 1406 η Αμβέρσα ήταν Μαργραβάτο, ανεξάρτητο από τη Βραβάντη.
Μπίσοπς Λυν (Κινγκς Λυν)
Βασίλειο της Αγγλίας
 Ηνωμένο Βασίλειο 1.751 Η Χανσεατική Αποθήκη κατασκευάστηκε το 1475 στο πλαίσιο της Συνθήκης της Ουτρέχτης, επιτρέποντας στην Ένωση να δημιουργήσει για πρώτη φορά μια εμπορική αποθήκη στη Λυν. Είναι το μόνο σωζόμενο κτίριο της Ένωσης στην Αγγλία.

Ίπσουιτς

Βασίλειο της Αγγλίας
 Ηνωμένο Βασίλειο Το Ίπσουιτς ήταν ένα κεντρικό λιμάνι με δικαιοδοσία για το Κόλτσεστερ, το Μάλντον και το Χάργουιτς. Το 14ο αιώνα οι έμποροι από το Ίπσουιτς αντιμετώπιζαν προβλήματα στα λιμάνια της Ένωσης στη Βαλτική, με περιπτώσεις όπου υφίσταντο μαζικές συλλήψεις και κατάσχεση αγαθών. Ωστόσο κατά το 15ο αιώνα αναπτύχθηκαν καλύτερες σχέσεις με τους εμπόρους της Ένωσης από την Κολωνία. Εντούτοις το 1451 δικαστικοί κλητήρες του Ίπσουιτς κατάσχεσαν Χανσεατικά πλοία και το 1456 Χανσεατικοί έμποροι διαμαρτυρήθηκαν για επιθέσεις στα πλοία τους και παρεμπόδισή τους να φύγουν από το λιμάνι. Κατά τον Αγγλοχανσεατικό Πόλεμο οι έμποροι της Κολωνίας αντιτάχθηκαν στον πόλεμο και αποβλήθηκαν από την Ένωση. Ωστόσο όταν ο πόλεμος τερματίστηκε με τη Συνθήκη της Ουτρέχτης το 1474 το εμπόριο με την Κολωνία μειώθηκε και στα τέλη του αιώνα το Χανσεατικό εμπόριο στο Ίπσουιτς ήταν πολύ περιορισμένο.

Μάλμε

Βασίλειο της Δανίας
 Σουηδία 15ος αιώνας Η Skåne (Σκάνια) ήταν Δανική μέχρι να παραχωρηθεί στη Σουηδία με τη Συνθήκη του Ρόσκιλντε του 1658, κατά το Δεύτερο Βόρειο Πόλεμο (1655–1660).

Φάλστερμπο

Βασίλειο της Δανίας
 Σουηδία 15th century Η Skåne (Σκάνια) ήταν Δανική μέχρι να παραχωρηθεί στη Σουηδία με τη Συνθήκη του Ρόσκιλντε του 1658, κατά το Δεύτερο Βόρειο Πόλεμο (1655–1660).

Κάουνας

Μεγάλο Δουκάτο της Λιθουανίας
 Λιθουανία 1.441 Το 1398 εμφανίστηκαν στο Κάουνας συντεχνίες εμπόρων με στενούς δεσμούς με τη Χανσεατική Ένωση, με την οποία υπεγράφη συνθήκη το 1441. Το κεντρικό γραφείο βρισκόταν στην Οικία του Πέρκουνας από το 1441 ως το 1532.

Πλεσκάου (Πσκοφ)

Δημοκρατία του Πσκοφ
 Ρωσία Το 12ο και το 13ο αιώνα το Πσκοφ ήταν προσαρτημένο στη Δημοκρατία του Νόβγκοροντ. Καταλήφθηκε από το Τευτονικό Τάγμα το 1241 και απελευθερώθηκε από ένα Λιθουανό πρίγκιπα και έγινε de facto κυρίαρχη δημοκρατία το 14ο αιώνα.

Πόλοτσκ

Πριγκιπάτο της Λιθουανίας
 Λευκορωσία Το Πόλοτσκ ήταν αυτόνομο πριγκιπάτο των Ρως του Κιέβου, μέχρι να αποκτήσει την ανεξαρτησία του το 1021. Το 1240 έγινε υποτελές του Μεγάλου Δουκάτου της Λιθουανίας, στο οποίο ενσωματώθηκε πλήρως το 1307.

Το Χανσεατικά Kontore, που λειτουργούσαν ως πρώιμα χρηματιστήρια, είχαν το καθένα δικό του θησαυροφυλάκιο, δικαστήριο και σφραγίδα. Όπως και οι συντεχνίες τα Kontore διευθύνονταν από τους Ältermänner (πρεσβύτερους). Το Kontor του Λονδίνου, ως ειδική περίπτωση, είχε ένα Χανσεατικό και έναν Αγγλο Ältermann. Το 1347 το Kontor των Βρυξελλών τροποποίησε το καταστατικό του για να εξασφαλίσει ίση εκπροσώπηση των μελών της Ενωσης. Για το σκοπό αυτό οι κοινότητες-μέλη από διαφορετικές περιοχές ομαδοποιήθηκαν σε τρεις κύκλους (Drittel): το Βενδικό και Σαξονικό, το Βεστφαλιακό και Πρωσικό, καθώς και το Γκαιτλαντικό, Λιβονικό και Σουηδικό. Στη συνέχεια οι έμποροι από το αντίστοιχο Drittel επέλεγαν για το καθένα από δύο μέλη και έξι μέλη του 18μελούς Συμβουλίου (Achtzehnmännerrat) για να διευθύνουν το Kontor για μια καθορισμένη χρονική περίοδο. Το 1356 σε μια Χανσεατική συνάντηση για την προετοιμασία του πρώτου Tagfahrt, η Ένωση επικύρωσε αυτό το καταστατικό. Ο ιστορικός Νόρμαν Κάντορ σχολιάζει:

Ένα από τα θεμελιώδη γεγονότα πολιτισμού του 13ου αιώνα ήταν η αποτυχία των βιομηχανικών και εμπορικών τάξεων να αξιοποιήσουν την οικονομική και πνευματική τους αξία για να επιτύχουν θέσεις πολιτικής ηγεσίας. Η μεγαλύτερη τάξη στη μεσαιωνική κοινωνία, αποτελούμενη από την πλειοψηφία του συνολικού πληθυσμού, ήταν βουβή.

Ακόμα κι έτσι όμως η λίγκα ήταν σε θέση να προσδώσει φωνή στην εμπορική τάξη σε μια γλώσσα κατανοητή από όλους… οικονομική επιτυχία. Οι πόλεις και οι κωμοπόλεις συνέχισαν να υποβάλλουν αιτήσεις για ένταξη στη συμμαχία που σχηματίστηκε για πρώτη φορά μεταξύ Λίμπεκ και Αμβούργου μέχρι το 1356, όταν ιδρύθηκε επίσημα η Χανσεατική Ένωση. Τα μέλη ορκίστηκαν να τηρούν το νόμο Λίμπεκ που όριζε ότι ο ένας θα προστάτευε και θα υπερασπιζόταν τον άλλον, θέτοντας στρατεύματα στη διάθεσή του. Η ένωση εκείνη τη στιγμή είχε περίπου 80 μέλη, αλλά στη συνέχεια θα αυξανόταν σταθερά σε αριθμούς και δύναμη.

Κύριες εμπορικές αρτηρίες της Χανσεατικής ένωσης Flo Beck, Public domain, via Wikimedia Commons

Απόγειο δύναμης

Η ένωση παρείχε την απαραίτητη προστασία για τα μέλη της όχι μόνο από πολιτικούς αντιπάλους αλλά και από ληστές στην ξηρά ή στη θάλασσα. Το έγκλημα κατά τον Μεσαίωνα ήταν αχαλίνωτο λόγω της ανικανότητας των διαφόρων κυβερνήσεων – ή της απροθυμίας – να συλλάβουν και να διώξουν εγκληματίες. Η ιστορικός Κάρολι Έρικσον γράφει:

Λόγω των διαδοχικών κρίσεων, οι εύθραυστες κυβερνήσεις του Μεσαίωνα σε σύντομο χρονικό διάστημα έχασαν τη δύναμη της νομικής τιμωρίας που δημιούργησαν σε περιόδους σταθερότητας. Εκείνες τις περιόδους, η καταδίωξη των εγκληματιών και η καταδίκη τους είχαν σχεδόν ανασταλεί, ο υπάρχων αντίκτυπος δικαιοσύνης του βασιλιά ατόνησε και εκείνοι που ζούσαν εκτός νόμου αυξήθηκαν σε αριθμούς και φιλοδοξίες.

Μια μεγάλη πτυχή του προβλήματος ήταν η τάση της μοναρχίας να δίνει χάρη σε εγκληματίες που θεωρούσαν χρήσιμους για την προώθηση των δικών τους συμφερόντων. Η Έρικσον σημειώνει πως «κανένας δρόμος ή δημόσιος χώρος δεν ήταν ασφαλής από εκείνους που κυκλοφορούσαν οπλισμένοι δημόσια μέρα και νύχτα. Οι δρόμοι καθαρίστηκαν από φράχτες και στις δύο πλευρές για να αποφευχθούν ενέδρες». Ακόμα κι έτσι όμως το μόνο που έπρεπε να κάνει ένας παράνομος ήταν να αποδείξει ότι ο ίδιος και η συμμορία του ήταν χρήσιμοι σε έναν τοπικό ευγενή ή τον βασιλιά, για να λάβουν χάρη και να ενταχθούν στην υπηρεσία του. Η ένωση αντιμετώπισε αυτή την κατάσταση σχηματίζοντας τους δικούς της στρατιωτικούς φρουρούς για να προστατεύσουν τα συμφέροντά τους στα χερσαία ταξίδια και εξασφάλισε ότι βαριά οπλισμένες φρουρές συνόδευαν τα σκάφη τους στα θαλάσσια ταξίδια.

Χανσεατική σφραγίδα του Έλμπιγκ (σήμερα Έλμπλαγκ)

Τα μέλη της ένωσης διακινούσαν χαλκό, ψάρια, λινάρι, γούνες, σιτηρά, μέλι, σίδηρο, σταφίδα, αλάτι και υφάσματα, μεταξύ άλλων αγαθών. Η Λίμπεκ – η λεγόμενη «Βασίλισσα της Χανσεατικής Ένωσης» – παρέμενε ηγετική πόλη και συγκέντρωσε σημαντικό πλούτο. Οι ελεύθερες πόλεις (όπως η Λίμπεκ) ήταν υποχρεωμένες μόνο στην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία που είχε απονείμει το καθεστώς και έτσι δεν χρωστούσαν στις τοπικές αρχές των πόλεων εκτός της λίγκας που θα μπορούσαν να αντιταχθούν στις φιλοδοξίες τους.

Ίσως το καλύτερο παράδειγμα ισχύος της ένωσης είναι ο εννεαετής πόλεμος με τον βασιλιά Βάλντεμαρ IV της Δανίας (βασ. 1340-1375) και τον σύμμαχο και γαμπρό του Χάακον VI της Νορβηγίας (βασ. 1343-1380). Η Ένωση ήταν αρκετά ισχυρή για να διεξαγάγει πόλεμο στη Δανία το 1361-1370, όπου αναδείχθηκε νικητής και υπαγόρευσε όρους που της έδωσαν πλήρη κυριαρχία στο εμπόριο σε όλη τη Σκανδιναβία. Μετέπειτα στρατιωτικές συγκρούσεις με τη Δανία στη συνέχεια εδραίωσαν περαιτέρω την εξουσία τους. Ο Κάντορ συνοψίζει για την Ένωση στο απόγειο της ισχύος της:

Η σημαντικότερη ομάδα ανεξάρτητων κοινοτήτων ήταν οι Γερμανικές εμπορικές πόλεις της Βαλτικής που αποτελούσαν την Χανσεατική Ένωση. Οι βορειογερμανοί έμποροι όχι μόνο ασχολούνταν με το μακρινό εμπόριο που εκτείνονταν από τη Ρωσία στην Αγγλία, αλλά σχημάτισαν πολιτικές και στρατιωτικές συμμαχίες και πολέμησαν Σκανδιναβούς βασιλιάδες για την ηγεμονία στη Βαλτική.

Η Ένωση πραγματοποιούσε συνεδριάσεις στο Λίμπεκ για να συζητήσουν τις επιχειρήσεις και τη στρατηγική. Οι διάφορες πόλεις μέλη δεν ήταν υποχρεωμένες να παρευρεθούν και δεν φαίνεται καν να δεσμεύονταν από τις οδηγίες που αποφασίζονταν σε αυτές τις συνεδριάσεις. Όσο ένα μέλος ήταν συνεργάσιμο και δεν προκαλούσε προβλήματα στα άλλα μέλη, φαίνεται ότι ήταν σε θέση να κάνει ό, τι ήθελε.

Ακόμα κι έτσι, καθώς η Ένωση γινόταν όλο και πιο ισχυρή, ορισμένα μέλη ζήλευαν την επιτυχία των άλλων και ταυτόχρονα, η πολιτική επιρροή και η ικανότητα της λίγκας να χρηματοδοτεί αντίπαλες φιλοδοξίες προς τους θρόνους των κρατών άρχισε να προβληματίζει ορισμένους μονάρχες. Μέχρι τον 15ο αιώνα, η λίγκα ήταν ανεπιθύμητη στη Ρωσία και έχασε όλα τα εμπορικά προνόμια όταν έκλεισαν τα γραφεία τους το 1494 από τον Ιβάν τον Μέγα (βασ. 1462-1505). Το παράδειγμα της Ρωσίας ακολούθησαν και άλλα κράτη επικαλούμενα την τάση της λίγκας να περιθωριοποιεί τους δικούς τους εμπόρους και να ελαχιστοποιεί τα κέρδη εκτός Ένωσης.

Χανσεατικό μουσείο στο Μπέργκεν, Νορβηγία Nina Aldin Thune, CC BY-SA 3.0 via Wikimedia Commons

Παρακμή

Καθώς η Ένωση αποκλειόταν από τις διεθνείς αγορές, η Ευρώπη συνολικά, υπέφερε από οικονομική ύφεση που επιδεινωνόταν. Ο Μαύρος Θάνατος του 1348-1349 είχε σκοτώσει σχεδόν το ήμισυ του πληθυσμού της Ευρώπης με αποτέλεσμα σοβαρή έλλειψη εργατικού δυναμικού που επηρέασε τη συγκομιδή καλλιεργειών, τη μεταφορά αγαθών και κάθε άλλη πτυχή που σχετίζεται με το εμπόριο. Ο Κάντορ γράφει:

Ο 14ος και ο 15ος αιώνας ήταν μια περίοδος κρίσης και διάλυσης. Οι μάστιγες και οι πόλεμοι ήταν συχνότεροι και πιο σοβαροί και η ήδη εξαντλημένη και αποθαρρημένη κοινωνία δεν ανέκαμπτε εύκολα από τα επαναλαμβανόμενα χτυπήματα που δεχόταν.

Η Χανσεατική Ένωση δυσκολευόταν να ανακτήσει την παλαιότερη θέση και δύναμή της. Οι πόροι από τους οποίους εξαρτιόταν δεν ήταν πλέον διαθέσιμοι στην ίδια ποσότητα. Ο Κάντορ αναφέρει ένα παράδειγμα, απώλειας αργύρου:

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι πόροι που είχαν ανακαλυφθεί στο αποκορύφωμα της επέκτασης απλώς στέρεψαν, αφήνοντας ένα κενό που ο μεσαιωνικός κόσμος με τις περιορισμένες τεχνικές του δεν μπορούσε να καλύψει. Η προμήθεια νέου μετάλλου, ιδιαίτερα αργύρου – το βασικό μέταλλο ανταλλαγής στη βόρεια Ευρώπη – περιορίστηκε δραστικά από την εξάντληση των πλούσιων ορυχείων αργύρου στο βορρά. Τα ορυχεία Γκόσλαρ/Goslar στη Σαξονία γέμισαν με νερό και δεν υπήρχαν τεχνολογικά μέσα για να ξεπεραστεί αυτή η δυσκολία.

Η «Μικρή Εποχή Παγετώνων» του 15ου αιώνα συνέβαλε επίσης στην πτώση της Ένωσης, καθώς υπήρχαν λιγότεροι άνθρωποι για τη συγκομιδή και τη μεταφορά καλλιεργειών λόγω μικρότερης καλλιεργητικής περιόδου. Επιπλέον, οι καλλιέργειες που υπήρχαν φαίνεται ότι ήταν κακής ποιότητας. Το εμπόριο ρέγκας, το οποίο ήταν ένα από τα πρώτα μονοπώλια της λίγκας, χάθηκε από τους εμπόρους των Κάτω Χωρών επειδή η κλιματική αλλαγή ανάγκασε τα ψάρια να αλλάξουν τα πρότυπα αναπαραγωγής τους, φέρνοντάς τα πιο κοντά στην Ολλανδία και τους εμπόρους εκτός Ένωσης.

Ο φθόνος ορισμένων μελών προς άλλα ενθάρρυνε επίσης την πτώση της Ένωσης. Η Μπριζ, για παράδειγμα, έγινε μέρος του Δουκάτου της Βουργουνδίας και αμφισβήτησε το Λίμπεκ και την Ένωση για τις αγορές, όπως και η Ολλανδία και άλλοι. Ταυτόχρονα, η δύναμη της ευρωπαϊκής αριστοκρατίας – η οποία είχε αποδυναμωθεί από τους θανάτους τόσων πολλών δουλοπάροικων στην πανώλη – βρισκόταν σε αναταραχή και αναγκάστηκε να προσλάβει μισθοφόρους για την προστασία των περιουσιών και άλλων κτηματομεσιτικών εκμεταλλεύσεων. Αυτοί οι ευγενείς υποστήριξαν πρόθυμα κάθε εμπορική επιχείρηση που θα μπορούσε να τους αποφέρει το μεγαλύτερο κέρδος και η λίγκα είχε ήδη τη φήμη ότι κρατούσε τα κέρδη για τον εαυτό της.

Σύγχρονη, πιστή ζωγραφική του Adler von Lübeck – το οποίο την εποχή του ήταν το μεγαλύτερο πλοίο στον κόσμο Olaf Rahardt, CC BY-SA 3.0 via Wikimedia Commons

Συμπέρασμα

Η ισχύς της Ένωσης περιορίστηκε και συνέχισε να μειώνεται καθ’ όλη τη διάρκεια του 15ου αιώνα καθώς όλο και περισσότερα μέλη έφευγαν, ενώ η τοπική αριστοκρατία γινόταν ισχυρότερη. Τον 16ο αιώνα, η λίγκα προσπάθησε να επανακάμψει και να μεταρρυθμιστεί, αλλά πλέον λειτουργούσε σε διαφορετικό πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον και καμία από τις στρατηγικές της δεν ήταν αποτελεσματική. Ο Τριακονταετής Πόλεμος (1618-1648) επιτάχυνε την πτώση της και όταν συνεδρίασε στο Λίμπεκ το 1669, εκπροσωπήθηκαν λιγότερες από δέκα πόλεις. Η Χανσεατική Ένωση ουσιαστικά τερματίστηκε παρόλο που υπήρχε κατ’ όνομα.

Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα από τις σχεδόν 200 πόλεις και κωμοπόλεις που αποτελούσαν κάποτε την Ένωση, παρέμειναν ελάχιστες και μόνο τρεις – Λίμπεκ, Αμβούργο και Βρέμη – συνέχισαν να τιμούν την αρχική συμμαχία. Η Χανσεατική Ένωση διαλύθηκε επίσημα το 1862.

Σύγχρονες εκδοχές

Ένωση πόλεων η Χάνσα

Το 1980 πρώην μέλη της Χανσεατικής Ένωσης ίδρυσαν μια νέα Χάνσα στο Ζβόλε, η οποία είναι ανοικτή σε όλα τα μέλη της πρώην Χανσεατικής Ένωσης και στις πόλεις που μοιράζονται την Χανσεατική Κληρονομιά. Το 2012 η Νέα Χάνσα είχε 187 μέλη. Αυτή περιλαμβάνει δώδεκα Ρωσικές πόλεις, ιδιαίτερα το Νόβγκοροντ, που ήταν μείζων εμπορικός εταίρος της Ένωσης κατά το Μεσαίωνα. Η Νέα Χάνσα ενθαρρύνει και αναπτύσσει τους επιχειρηματικούς δεσμούς, τον τουρισμό και τις πολιτιστικές ανταλλαγές.

Η έδρα της βρίσκεται στο Λίμπεκ της Γερμανίας. Σημερινός πρόεδρος είναι ο Μπερντ Ζάξε, Δήμαρχος του Λίμπεκ. Κάθε χρόνο μια από τις πόλεις-μέλη της Νέας Χάνσα φιλοξενεί το διεθνές φεστιβάλ Χανσεατικές Μέρες της Νέας Εποχής. Η ιστοσελίδα Städtebund – Die Hanse, που αναφέρει την ιστορία της Χανσεατικής Ένωσης καθώς και εκθέσεις σχετικά με το όραμα και τις δραστηριότητες των σημερινών μελών, εποπτεύεται από το Hansebüro der HANSE που συνεχίζει σήμερα την πλούσια παράδοση της Χανσεατικής Ένωσης από την παραδοσιακή κυρίαρχη πόλη Λίμπεκ στη Γερμανία.

Γερμανικό λογότυπο της Νέας Χάνσα Hansestadt Lübeck, Public domain, via Wikimedia Commons

Νέα Χανσεατική Ένωση

Η ανάμνηση και η αποστολή της Ένωσης αναβίωσε στη Νέα Χανσεατική Ένωση, η οποία άρχισε να αναπτύσσεται το 1980 και σήμερα αριθμεί 192 μέλη σε 16 διαφορετικές χώρες. Η Νέα Χανσεατική Ένωση ιδρύθηκε το Φεβρουάριο του 2018 από τους υπουργούς Οικονομικών της Δανίας, της Εσθονίας, της Φινλανδίας, της Ιρλανδίας, της Λετονίας, της Λιθουανίας, της Ολλανδίας και της Σουηδίας με την υπογραφή ενός θεμελιώδους δισέλιδου κειμένου, που εκθέτει «τις κοινές απόψεις και αξίες των χωρών στη συζήτηση για την αρχιτεκτονική της ΟΝΕ«.

Πηγές – βιβλιογραφία

https://www.worldhistory.org/Hanseatic_League/

https://www.hanse.org/en/

https://en.wikipedia.org/wiki/Hanseatic_League

P Dollinger, (2000). The German Hansa. 

John A. Gade, (1951). The Hanseatic Control of Norwegian Commerce During the Middle Ages. E.J. Brill.

Stephen Halliday,  «The First Common Market?» History Today .

 I. Jonathan Israel, (1995). The Dutch Republic: Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806. Oxford University Press.

Lars Magnusson, (2000). An Economic History of Sweden. Routledge.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.