Σκέψεις για την Ιστορία και την ιστορική μέθοδο

στις
Σκέψεις επάνω στην Ιστορία, που μου γεννήθηκαν και γράφτηκαν στα πρώτα χρόνια της επιστημονικής μου σταδιοδρομίας κατά τη διάρκεια των ιστορικών ερευνών και μελετών μου, για προσωπική μου χρήση, σκέψεις που βγήκαν μέσ’ από την πράξη, από τη θέρμη της εργασίας, κατά την κυοφόρηση και επεξεργασία των ιστορικών θεμάτων σκέψεις που απέβλεψαν να συνειδητοποιή­σουν μέσα μου τα θεωρητικά ή μεθοδολογικά προβλήματα ή τις απορίες που μου παρουσιάζονταν, και να αποκρυσταλλώσουν τη στάση μου απέναντι σ’ αυτά· γι’ αυτό έχουν καθαρά πρακτικό χαρακτήρα και δεν αποτελούν δοκίμιο θεωρητικής μεθοδολογίας. Επιθυμία μου παλιά και προσφιλής ήταν βέβαια αν θα μπορούσα κάποτε να προχωρήσω στη συγγραφή συστηματικής «Εισαγωγής στην Ιστορία», αλλά η απασχόλησή μου με εξίσου περιπαθείς μεγάλες ιστορικές συνθέσεις ή με τη δημοσίευση των «Πηγών της ιστορίας του Νέου Ελληνισμού» ή άλλες εργασίες, δεν άφησαν στη διάθεσή μου τον απαιτούμενο χρόνο. Δεν θέλησα όμως να περιφρονήσω τις σκέψεις μου εκείνες, που στάθηκαν καθοδηγητικές συμβουλευτικές αρχές· τις παραθέτω χωρίς καμιά φιλοδοξία πρωτοτυπίας. Ίσως κάτι προσφέρουν στους αναγνώστες μου, ιδίως στους νέους ιστορικούς που αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα, κάτι σε όσα έχει κιόλας προσκομίσει ατέλειωτη σειρά μεθοδολόγων ιστορικών για τη διερεύνηση του ιστορικού ορίζοντα, για την εμβάθυνση και φιλοσοφικότερη ενατένιση των ιστορικών γεγονότων και γενικά για την προαγωγή των ιστορικών σπουδών.
Φεβρουάριος 1983
Απόστολος Ε. Βακαλόπουλος
‹Ο χαρακτήρας των Ελλήνων›

Screen Shot 2017-11-12 at 20.46.15

επιμέλεια παρουσίασης: Πυθεύς

1. Σκοπός της Ιστορίας

1.1 Οι Έλληνες ιστορικοί Π. Καρολίδης, Σπ. Λάμπρος, Νικ. Βλάχος, που έγραψαν ή μετέφρασαν στη γλώσσα μας —ως επί το πλεἰστον σχετικά νέοι ακόμη— μεθοδολογικά βιβλία ή εισαγωγικά στις ιστορικές σπουδές, διαπραγματεύθηκαν κυρίως θέματα που απασχόλησαν Ευρωπαίους θεωρητικούς συναδέλ­φους των και έκαναν ελάχιστες μόνο ή ασήμαντες συσχετίσεις προς τη νεοελληνική, ιστορική πραγματικότητα. Και ήταν πολύ δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να κάνουν αλλιώς, γιατί η συγγραφή τέτοιων βιβλίων προϋποθέτει όχι μόνο μεγάλη θεωρητική ιστορικοφιλολογική μόρφωση, αλλά παράλληλα και μακριά ψυχική εμπειρία και πρακτική ενασχόληση με τα ιστορικά προβλήματα.

1.2 Αφού ο άνθρωπος είτε ως άτομο είτε ως ομάδα μέσα στην κοινωνία είναι το κύριο αντικείμενο της Ιστορίας, τα προβλήματά του είναι και τα προβλήματά της, ιδίως τα προβλήματα της ψυχής του, της αγωνίας του.

1.3 Αφού κύριος δημιουργός και αντικείμενο της Ιστορίας είναι ο άνθρωπος, ή, καλύτερα, οι άνθρωποι, με τη διαρκώς ρευστή και συχνά ασύλληπτη κίνηση της ψυχής τους, τα ιστορικά γεγονότα στις σχέσεις και διασυνδέσεις τους είναι φυσικά πολυσύνθετα, πολύπλοκα και πολλές φορές αινιγματικά φαινόμενα. Από αυτόν ακριβώς τον πόθο για τη γνώση και αυτών ακόμη των μύχιων σκέψεων του μυστικού κόσμου του ανθρώπου, του ρευστού και ευμετάβολου, πρέπει ν᾽ αντλεί ο ιστορικός τον ενθουσιασμό του για το μεγάλο κοινωνικό του έργο. Πόσο μεγάλη η αποστολή να γνωρίσεις στον εαυτό σου και στο περιβάλλον σου τις πλούσιες κυμάνσεις της ψυχής του ανθρώπου, στο πρώτο ζωηρό ξεπήδημά τους από την πηγή της ζωής του, του είναι του! Ο λογιοτατισμός και η πολυμάθεια δεν πρέπει να ξεράνουν τα ψυχικά αυτά κινήματα.

1.4 Η Ιστορία εξετάζει γενικά εκείνες τις πράξεις, τα γεγονότα και τις καταστάσεις των ανθρώπων, που έχουν μικρή ή μεγάλη απήχηση, επομένως και ροπή στην εξέλιξή τους. Αν προς τη σπουδή της ιστορίας δεν μας κινεί μόνο η απλή περιέργεια, αλλά η επιθυμία της αυτογνωσίας, η Ιστορία δεν έχει μόνο σκοπό τη γνώση του παρελθόντος, αλλά και του παρόντος.

https://kokkinoslawfirm.com/wp-content/uploads/2017/08/%CE%91%CE%A1%CE%A7%CE%91%CE%99%CE%91-696x398.jpg
Θουκυδίδης

1.5 Καθήκον του ιστορικού είναι να βοηθεί κατά δύναμη τους συνανθρώπους του ν᾽ ανασυνδέουν στενώτερα και συνειδητότερα το παρόν με το παρελθόν του, ώστε ν᾽ αντλούν με κάποια άνεση τα πλούσια πορίσματα της εμπειρίας.

1.6 Οι περισσοτέροι Έλληνες, για να μην πω όλοι σχεδόν, σχηματίζουν την κρίση τους για τα ιστορικά γεγονότα του παρελθόντος από τις εφημερίδες ή προχειρογραμμένα φυλλάδια ή βιβλία και σπάνια από σοβαρά συνθετικά ιστορικά έργα. Πολύ λιγότερο βέβαια μελετούν τις δημοσιευμένες πηγές που ανασταίνουν ζωντανά και άμεσα το ιστορικό παρελθόν.

1.7 Η κρίση και η μνήμη του ανθρώπου είναι πολύτιμοι θησαυροί, αλλά έχουν ουσιώδεις ατέλειες: δεν διατηρούνται νωπές, συνεχώς εξασθενούν και δεν συγκροτούν την αντικειμε­νική εικόνα του παρελθόντος. Η ιστορική όμως καταγραφή, περασμένη από αληθινό κόσκινο, συντηρεί, όσο είναι ανθρώ­πινα δυνατόν, την ακριβή όψη των περασμένων εποχών, τον καθαρό πίνακα της πορείας των γεγονότων και της κοινωνίας με τις αδυναμίες, τα πάθη και τα σφάλματα των ατόμων και των ομάδων, καθώς και με τις απρόβλεπτες κάποτε εκτροπές και εξελίξεις. Η ιστορική επιστήμη αποκρυσταλλώνει και στερεο­ποιεί τη μνήμη, την συντηρεί και την ανασταίνει γεμάτη διδάγματα. Επομένως η Ιστορία γίνεται ο μεγάλος δάσκαλος της ανθρωπότητας, έστω και αν ελάχιστοι —ακόμη και απ’ αυτούς που τη διαβάζουν— θέλουν να ενωτισθούν και να συμμορφωθούν πρός τα διδάγματά της αυτά.

1.8 Χωρίς την Ιστορία θα υπήρχε χάος, σκοτάδι, πριν από μας ή πριν από τους πατέρες μας. Ποιά άλλη επιστήμη θα μπορούσε να διαφυλάξει τη μεγάλη πείρα του παρελθόντος; Εκείνος που δεν μελετά την Ιστορία χάνει προκαταβολικά ένα μεγάλο ποσό ψυχικής ηρεμίας, που είναι δυνατόν να του δώσει από το άλλο μέρος μόνον η πείρα της ζωής και το πέρασμα των χρόνων, αν βέβαια έχει συνηθίσει να φιλοσοφεί στη ζωή του και αν έχει τη δύναμη να χαλιναγωγεί τις κληρονομικές καταβολές του. Η Ιστορία όμως δίνει στον σκεπτόμενο άνθρω­πο πολύ πιο βαθύτερη και πλούσια εμπειρία, ώστε να τον προετοιμάζει για κάθε γεγονός ατομικό ή και γενικό (του έθνους, της ανθρωπότητας) και να μην καταπλήσσεται για όσα είναι δυνατόν να συμβούν. Απ᾽ αυτή την άποψη ο ιστορικά μορφωμένος είναι προσανατολισμένος στη σύγχρονη πραγμα­τικότητα, ενώ ο ανιστόρητος, ο αμύητος, παρουσιάζει αντιδρά­σεις πρωτογόνου στα διάφορα γεγονότα της ζωής. Δεν υπάρχει μέσα του το έρμα των γνώσεων σαν δύναμη ενεργητική, για να του εξισορροπεί τα πάθη και τα συναισθήματά του που συχνά είναι αδύνατο να δαμαστούν.

1.9 Χωρίς την Ιστορία, ο χρόνος θα ήταν άχρωμος, ανοργάνωτος, όπως είναι στην πραγματικότητα, και τα γεγονό­τα προβαλλόμενα μέσα στην αοριστία του χρόνου θα ήταν ασαφή και ακατάληπτα, η αλληλουχία τους ανυποψίαστη και η ροή τους μυστηριώδης πορεία της ειμαρμένης· έπειτα οι σχέσεις μας με το παρελθόν δεν θα είχαν κανένα δεσμό και η θέση μας μέσα στον κόσμο θα ήταν τυχαία και μοιραία. Η Ιστορία με άλλα λόγια οργανώνει τον χρόνο, τον πολιτισμό μας. Η Ιστορία πραγματικά είναι ρευστή, αέναη αλλαγή και εξέλιξη. Επομένως στην πραγματικότητα στάση δεν υπάρχει στην Ιστορία ούτε και χωρισμός σε περιόδους ή εποχές, όπως αυτός παρουσιάζεται στα ιστορικά βιβλία. Η περιοδολογία επιβάλλεται μόνον από πρακτικές ανάγκες, από τη σκοπιμότη­τα να δαμάσουμε και αξιολογήσουμε ή και αξιοποιήσουμε, αν θέλετε, την απέραντη ιστορική ύλη.

Η ιστορική λοιπόν επιστήμη δαμάζει και επιβάλλει τάξη στο απέραντο και χαώδες ιστορικό υλικό της ανθρωπότητας: παρατηρεί, συγκρίνει τα γεγονότα και τα αξιολογεί, ξεχωρίζει δηλαδή το ουσιώδες από το επουσιώδες. Έτσι μας απαλλάσσει από τον φόρτο του περιττού και μας βοηθεί να κάνουμε μια ανεμπόδιστη αναδρομή στο παρελθόν και να παρακολουθήσου­με την εξέλιξη της ανθρωπότητας από τα πρώτα της βήματα ως τα τελευταία χρόνια. Και τότε έχουμε το ευάρεστο αίσθημα του ανθρώπου που ξέρει πού βρίσκεται, που καταλαβαίνει τους γύ­ρω του, που καταλαβαίνει το έθνος και τον εαυτό του.

Αποτέλεσμα εικόνας για Ηρόδοτος
Ηρόδοτος

1.10 Η Ιστορία παρουσιάζει και το εξής μεγάλο θέλγητρο, ότι σου επιμηκύνει τη ζωή. Όταν περάσουν χρόνια έντονης μελέτης, οι αναμνήσεις από τη συχνή χρήση των πηγών και βοηθημάτων είναι τόσο ζωηρές, ώστε ταξιθετούνται μόνες τους σε επάλληλα χρονολογικά στρώματα, γίνονται απλές αναμνή­σεις σαν τις άλλες της ζωής μας και τελικά νομίζεις ότι είναι ένα μέρος απ᾽ αυτές, από τις προσωπικές σου, και ότι γίνεσαι Μαθουσάλας.

1.11 Πολύ πετυχημένα χαρακτηρίζει ο Halkin τη θέση της Ιστορίας μέσα στις επιστήμες γενικά και ειδικά μέσα στις κοινωνικές επιστήμες: «ότι είναι γι᾽ αυτές μια εγγύηση ακρίβειας, όπως τα μαθηματικά για τις πειραματικές. Όσο καλύτερα γνωρίζει ο άνθρωπος το παρελθόν του, τόσο λιγότερο γίνεται σκλάβος του. Αυτού έγκειται το μεγαλείο της Ιστο­ρίας».

1.12 Η ιστορική σκέψη δεν έλειψε ποτέ στις ελληνικές χώρες. Μπορεί να μην έλαμψε πάντα, μπορεί να σκοτίστηκε συχνά από τα σύννεφα της σκλαβιάς και των παθών, αλλά ποτέ δεν έσβησε και σ᾽ αυτούς ακόμη τους πιο ζοφερούς αιώνες της τουρκοκρατίας. Ο ιστορισμός του είδους αυτού είναι μια από τις κύριες πνευματικές εκδηλώσεις των Ελλήνων, μεγάλη παράδοση του αρχαίου ελληνικού στοχασμού.

1.13 Η εθνική αφύπνιση των Νέων Ελλήνων πριν από το 1821 εκδηλώνεται με μια αρχαιολατρεία, με το πόθο να συνδεθούν, να έλθουν σε επαφή με τους ένδοξους προγόνους των και να γνωρίσουν καλύτερα τον εαυτό τους. Γι᾽ αυτό τότε η μελέτη της Ιστορίας ήταν αγαπητότερη και συνειδητότερη στον ελληνικό λαό παρά στη σημερινή εποχή. Η εθνική λοιπόν αφύπνιση ευνόησε τη μελέτη της Ιστορίας και η μελέτη της Ιστορίας τόνωσε την αφύπνιση του έθνους. Ο ίδιος λόγος τους έσπρωξε ακόμη και πολύ σωστά στην πατριδογνωσία, δηλαδή στην ιστορικογεωγραφική μελέτη των χωρών τους. Συνηθισμέ­νο φαινόμενο είναι η έκδοση βιβλίων πριν και μετά το 1821 με τον τίτλο «Ιστοριογεωγραφική περιγραφή…», τα οποία αφο­ρούν προπάντων τις υπόδουλες ελληνικές χώρες.

Κούμα, Παλαιά Γεωγραφία, σ. στ’:

«Το μόνο καλόν, φίλτατοί μου ομογενείς, είναι το να περιγράψη καθείς από τους ελλογίμους μας το γεωγραφικόν μέρος της πατρίδος του με τα πέριξ αυτής, εφ᾽ όσον επεκτείνονται αι αληθινοί γνώσεις τους, και να το κοινοποιήση δια του «Λογίου Ερμού». Την συμβουλήν ταύτην μας την έκαμαν πολλοί πολλάκις ομογενείς, αλλ᾽ ολίγοι την επράξαμεν, διότι ολίγων αι περιστάσεις συγχωρούσι τοιαύτην περιγραφήν· οι υπέρ πάντας δυνάμενοι να εκτελέσουν το καλόν τούτο είναι οι σεβάσμιοί μας Αρχιερείς, από των οποίων, εάν καθείς περιγράψη την επαρχίαν του με όσην δύναται ακρίβειαν, απηυλαύσαμεν ευθύς όλην της Ελλάδος την Γεωγραφίαν».

1.14 Η ιστορική κίνηση και η ιστορική σκέψη στη νεώτερη Ελλάδα αρχίζει ν᾽ αναπτύσσεται κυρίως μετά την έκρηξη της Ελληνικής Επαναστάσεως. Η ιστορική μνήμη του λαού την εποχή αυτή είναι έντονη, γεμάτη από τις νωπές αναμνήσεις των γεγονότων που διαδραματίστηκαν. Τα μεγάλα γεγονότα, που ζουν και επιχειρούν ν᾽ αφηγηθούν, αποτελούν κίνητρα, ερεθί­σματα, να παρατηρήσουν και να σκεφτούν για την αξιοπιστία, τον τρόπο της συγγραφής κ.λ.

1.15 Δύο κυρίως ήταν οι σπουδαιότεροι λόγοι, για τους οποίους παρατηρήθηκε καθυστέρηση στη μελέτη των μεσαιω­νικών και νέων ελληνικών ιστορικών σπουδών: ο ένας ιδεολογι­κός και ο άλλος καθαρά ωφελιμιστικός.

α. Ιδεολογικός λόγος ήταν η αίγλη του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού, που οι ξένοι κυρίως φιλόλογοι με τη λαμπρή τους εργασία τον είχαν μελετήσει από κάθε άποψη και τον είχαν θεωρήσει ως πρότυπο ακμής, στον οποίο έφτασαν ποτέ οι άνθρωποι.

β. Ωφελιμιστική ήταν η αντίληψη των περισσότερων ιστορικών και φιλολόγων, αν μη σχεδόν όλων, ότι οι δυσφημι­σμένες εποχές της βυζαντινής αυτοκρατορίας και της τουρκο­κρατίας δεν παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον και ότι η αμοιβή τους για τη μακριά τους απασχόληση μ᾽ αυτές δεν θα ήταν αντάξια των μόχθων τους.

https://i0.wp.com/users.sch.gr/ipap/Ellinikos%20Politismos/Yliko/Suggrafeis/xenophontas.jpg
Ξενοφών

2. Ιστορία και Ζωή

2.1 Δεν υπάρχει άλλο μάθημα επωφελέστερο για τους στρατιωτικούς, πολιτικούς και διπλωμάτες από την Ιστορία: διδάσκει τι τεράστια δύναμη διαθέτουν οι λαοί, όταν εμπνέονται από το μέγιστο αγαθό, την ελευθερία, και είναι ολοπρόθυ­μοι να το πραγματοποιήσουν αδιαφορώντας για τους κόπους και τις θυσίες. Πως όμως θα μορφώσουμε ιστορική και επομένως και πολιτική κρίση, αν δεν μελετούμε συστηματικά και κατά βάθος τα ιστορικά γεγονότα; Είναι δυνατόν με ξερή, ελλιπή και επιπόλαια γνώση να περιμένουμε ωφέλιμα αποτελέ­σματα;

2.2 Η Ιστορία πρέπει να μελετάται με την πρόθεση και το σκοπό ενός βαθύτερου αντικρύσματος της ζωής και με την ευσυνείδητη σοβαρότητα για την αποστολή και τη συμβολή της στη βελτίωση του πολιτισμού και της ανθρωπότητας.

2.3 Για μερικούς η Ιστορία δεν είναι παρά μια ευχάριστη ενασχόληση με παλιά πράγματα, μια αρχαιοφιλία σαν ένα πάθος του ανθρώπου. Δεν αποκλείεται μάλιστα να αποτελέσει και αυτοσκοπό, όπως συμβαίνει σε μερικούς πλούσιους και μανιώδεις συλλέκτες αρχαίων αντικειμένων. Ο μελετητής όμως ή προσεκτικός αναγνώστης της Ιστορίας δεν πρέπει να ικανο­ποιεί μόνον την περιέργεια του, αλλά να στοχάζεται, να εξαίρετοι σε γενικές παρατηρήσεις, να αισθάνεται μια δύναμη, που να τον οπλίζει με παρατηρητικότητα και οξύνοια στη διάγνωση και σημασία των σύγχρονων προβλημάτων και που να τον βοηθεί να παρακολουθεί την πορεία της ανθρωπότητας.

2.4 Η μελέτη των διαφόρων ιστορικών θεωριών με την υπερεκτίμηση του A ή Β παράγοντα δεν πρέπει ν᾽ αποδοκιμάζεται· για τον καλό ιστορικό ερευνητή είναι αναγκαία και ωφέλιμη, γιατί του ακονίζει την παρατηρητικότητα και τη διεισδυτικότητα στα ιστορικά φαινόμενα. Στην αλήθεια όμως δεν μας οδηγούν μόνες τους οι θεωρίες με την εφαρμογή των δήθεν αλάνθαστων συνταγών τους παρά μόνον η προσεκτική μελέτη και ερμηνεία των καταλοίπων, των μνημείων των ιστο­ρικών γεγονότων, με τη βοήθεια των φυσικών και επίκτητων δεξιοτήτων μας.

2.5 Με την ολοένα και βαθύτερη μελέτη της Ιστορίας θα αισθανόμαστε τον εαυτό μας όλο και πιο σιωπηλό και συγκροτημένο, όταν θα πρόκειται να εκφέρουμε μια γνώμη επάνω σε ένα ιστορικό ζήτημα. Το βασίλειο της σιωπής και της αυτοσυγκεντρώσεως, που γονιμοποιεί τις σκέψεις και το οποίο ήταν πρώτα απρόσιτο σε μας, θ’ ανοίγεται πια μόνο του σιγά – σιγά.

2.6 Τα κέρδη μας από τη γόνιμη αναστροφή με την Ιστορία δεν είναι μόνο ένα διαρκές μάθημα, μια συνεχής παραίνεση για ευθύτητα και ειλικρίνεια, αλλά και ένα χωριστό μάθημα για υπομονή και εγκαρτέρηση. Το πρώτο το διδασκόμαστε αναζη­τώντας την αλήθεια των γεγονότων αυτήν καθ᾽ εαυτήν ανεξάρ­τητα από τους εαυτούς μας και τα συμφέροντά μας. Ο έμμεσος αυτός τρόπος διδασκαλίας της ειλικρίνειας είναι ο καλύτερος. Επίσης έμμεσα, με τη μελέτη της Ιστορίας, κατακαθίζουν μέσα μας οι ιδέες της υπομονής και της καρτερίας που πρέπει να βρίσκουμε πάντοτε την ευκαιρία να τις εφαρμόζουμε στην πράξη, αν θέλουμε να αισθανθούμε την ευεργετική επίδραση της Ιστορίας. Η Ιστορία πρέπει να επιδρά σαν καθαρκτική δύναμη. Όποιος μελετά τις δραματικές εξελίξεις της ανθρωπό­τητας, τη βασανιστική πορεία λαών και ατόμων, τους μόχθους των για την πρόοδο και την ευημερία τους, τη μηδαμινότητά τους μέσα στην πανανθρώπινη κοινωνία, αυτός δεν μπορεί παρά να κυριευτεί από ένα απροσδιόριστο αίσθημα αγωνίας και να φιλοσοφήσει επάνω στα προβλήματα της ζωής. Η αγωνία γονιμοποιεί την ψυχή μας, αρκεί όμως αυτή να παρουσιάζει την κατάλληλη αντοχή και να μη θανατώνεται από το αργό, αλλ᾽ ασφαλές δηλητήριο των πικρών απογοητεύσεων και εντυπώσεων από τη γύρω ζωή. Για την άσκηση της ψυχής μας πρός αντίσταση, η Ιστορία αποτελεί το καλύτερο μάθημα.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Gipsmodelle_Wiener_Historismus_Hofburg-Keller_2012_33_Alois_D%C3%BCll%2C_Polybios.jpg/1200px-Gipsmodelle_Wiener_Historismus_Hofburg-Keller_2012_33_Alois_D%C3%BCll%2C_Polybios.jpg
Πολύβιος

2.7 Ασταθής είναι η εξέλιξη των ιστορικών γεγονότων, ιδίως στις λεπτομέρειές τους, και επομένως αδύνατη η πρόβλε­ψή τους. Συχνά η παρενθετική και συμπτωματική εμφάνιση ορισμένων —κάποτε και μικρών παραγόντων— εκτρέπει τον προβλεπόμενο ρουν της ιστορίας και τον μετατοπίζει πρός άλλες απρόβλεπτες και απροσδόκητες κατευθύνσεις.

2.8 Η προσωπική εμπειρία είναι σπουδαίος παράγοντας για την κατανόηση της Ιστορίας, είναι λαϊκή σοφία, και αυτήν την αποκτούν λίγο ή πολύ οι άνθρωποι όλων των εποχών με το πέρασμα των χρόνων τους. Εκτός όμως από την καθημερινή πείρα της ζωής, των μικροπραγμάτων, των μικροεπεισοδίων, υπάρχει και η πείρα των μεγάλων ιστορικών γεγονότων, που την ζουν οι άνθρωποι ορισμένων κρίσιμων εποχών της ανθρω­πότητας, οι οποίες συμπυκνώνουν πλήθος γεγονότων με συντα­ρακτικά αποτελέσματα. Η εποχή μας είναι ασφαλώς μια από τις εποχές αυτές, η μεγαλύτερη από κάθε άλλη, γιατί είναι πλούσια σε σημαντικά γεγονότα. Στην εποχή μας ζήσαμε δύο παγκό­σμιους καταστρεπτικούς πολέμους, δοκιμάσαμε στη χώρα μας διάφορα πολιτεύματα, ζήσαμε τρομοκρατίες, παρακολουθήσαμε τη γένεση και την εξέλιξη νέων πολιτικών κοσμοθεωριών, γνωρίσαμε τη σκλαβιά, τα ολέθρια αποτελέσματά της, την ηθική κρίση της κοινωνίας μας, την ανακάλυψη της ατομικής ενέργειας. Ως πρός την πείρα των μεγάλων γεγονότων, ασφα­λώς υπήρξαμε οι τυχερώτεροι άνθρωποι από κάθε άλλη ιστορική περίοδο. Γνωρίσαμε πολύ καλά πόσο ασταθείς και αδύνατοι είναι οι άνθρωποι. Γνωρίσαμε πολύ καλά πολλούς Πέτρους, που και όταν λάλησε περ᾽ από τρεις φορές ο πετεινός, αθέτησαν χωρίς βαθύτερη αιτία, τον λόγο τους, ή αρνήθηκαν την εμπιστοσύνη τους σε αξίες και σε πρόσωπα, στα οποία έδειχναν αφοσίωση και αγάπη.

2.9 Έντονα αισθητή είναι στην Ελλάδα η έλλειψη πρωτο­βουλίας για συστηματική και επίμονη παρατήρηση, για πειρα­ματισμούς και ανεύρεση νέων δρόμων. Περιμένουμε πάντα τα πρότυπα της Δύσης και αυτά μας κινούν. Μόνοι μας να σκεφθούμε επάνω σ᾽ ένα θέμα με σκοπό και να ωφεληθούμε από τα πορίσματά του ούτε γίνεται καν λόγος. Το εφαρμόζουν οι ξένοι; Άρα καλό και για μας.

2.10 Πως αντιλαμβάνεται και εκφράζει ο λαός την έννοια της ιστορίας στα χρόνια της τουρκοκρατίας, οπότε το πνευματικό σκοτάδι απλώνεται σε όλες σχεδόν τις ελληνικές χώρες; Με τα δημοτικά τραγούδια, με τις παραδόσεις και τους θρύλους, γιατί συχνά λείπουν οι γραπτές και εξακριβωμένες ειδήσεις. Όλοι οι άνθρωποι, ποιός λίγο ποιός πολύ, αισθάνονται μέσα τους την ανάγκη να διηγηθούν ή να σχολιάσουν κυρίως τα ιστορικά γεγονότα του τόπου τους ή τα συνταρακτικά εκείνα γεγονότα του έθνους, που είχαν μεγάλη απήχηση στις ψυχές των ανθρώπων. Σε μερικούς η ανάγκη εκδηλώνεται τόσον επίμονα και πιεστικά, ώστε μόνον η αφήγησή τους τους λυτρώνει πρόσκαιρα από τη δοκιμασία αυτή της ψυχής τους. Αν ο αφηγητής είναι αγράμματος, αλλά η αφήγησή του ανταποκρίνεται στους πόθους του λαού, τότε αυτή επιβάλλεται, διαδίδεται και γίνεται παράδοση ή τραγούδι.

2.11 Πρέπει να ριζωθεί μέσα στο μυαλό του ιστορικού η έννοια της συνέχειας, της εξελίξεως και της διαφοροποιήσεως, που είναι τόσον αναγκαία για τη θεώρηση των ιστορικών γεγονότων, έννοια που άργησε να συνειδητοποιηθεί και να γίνει κτήμα της ιστορικής επιστήμης. Χωρίς την έννοια της εξελίξεως είναι αδύνατο να καταλάβουμε την ξαφνική φαινομε­νικά εμφάνιση μεγάλων εποχών. Με τη σύγχρονη επιστημονι­κή έρευνα διαπιστώνουμε ότι οι εποχές αυτές της οικονομικής ευημερίας και της πνευματικής ακμής ήταν αποτελέσματα μεγάλων προσπαθειών που προηγήθηκαν, μιας κανονικής εξελίξεως, μιας καταβολής δυνάμεων από πολλούς επώνυμους και ανώνυμους εργάτες που έβαλαν τα θεμέλια της ακμής.

2.12 Απορεί κανείς με τη βαθύτητα των παρατηρήσεων και με τη βιοσοφία του λαού, η οποία αποκρυσταλλώνεται και γίνεται κτήμα της ανθρώπινης κοινωνίας αιώνων ολόκληρων. Τελικά διαπιστώνει κανείς πως η βιοσοφία αυτή δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο απλός αλλά στερεός πρώτος πυρήνας της ίδιας της επιστημονικής γνώσης. Γι᾽ αυτό ο μελετητής της Ιστορίας δεν πρέπει ποτέ να χάσει την επαφή του με τη ζωή. Από τη ζωή θα ξεκινήσει, όπως απ᾽ αυτή ξεκίνησε η επιστήμη, και με την αδιάκοπη ενατένιση των σύγχρονων γεγονότων θα έχει τη δυνατότητα να γονιμοποιήσει και να μονιμοποιήσει τα κέρδη του από την αναστροφή του με την Ιστορία.

2.13 Δημιουργήσαμε συστήματα φιλοσοφικά, πολιτικά, κοινω­νικά, οικονομικά, κάναμε μακρόπνοες συνθετικές προσπάθειες, για να μπορέσουμε να πλησιάσουμε τον άνθρωπο ως φορέα της ιστορικής ζωής, να γνωρίσουμε την ανθρώπινη κοινωνία, αλλά συχνά κυνηγώντας, ακολουθώντας τον ένα συλλογισμό μετά τον άλλο χάναμε από εμπρός μας το ίδιο το αντικείμενο της ιστορίας, τον άνθρωπο.

Diodoro siculo - storico di Agira.jpg
Διόδωρος Σικελιώτης

2.14 Όπως η γη κάποτε μας παρουσιάζει απολιθωμένα τα διάφορα φυτά και ζώα, που έζησαν πριν από χιλιάδες χρόνια, έτσι και η σύγχρονη ζωή, αν την παρατηρεί κανείς με μάτι εξεταστικό, παρουσιάζει συνήθειες, έθιμα κ.λ.π, ακόμη εκφρά­σεις ή λέξεις, όπως π.χ.«του άλλαξε την πίστη», «ντερλίκωσε», «τσογλάνι» κ.τ.λ, που δηλώνουν επιβιώσεις παλιών καταστά­σεων, ένα είδος «ιστορικών απολιθωμάτων», θα έλεγα, που μας βοηθούν όχι μόνο να κατανοήσουμε καλύτερα το ιστορικό παρελθόν, αλλά και τις επιδράσεις του στη σύγχρονη ζωή. Ακόμη ο ιστορικός συμβαίνει κάποτε κατά την ερευνά του να συναντήσει και ανθρώπους, που είναι πραγματικά «φαντάσματα του παρελθόντος». Είναι δηλαδή δυνατόν κατά την εθνολογική του έρευνα να συναντήσει υπολείμματα ανθρώπινων ομάδων που ζουν απομονωμένοι και άγνωστοι στην ιστορική επιστήμη και όμως προέρχονται από ιστορικούς πληθυσμούς, που αναφέρονται από τις πηγές ότι μετακινήθηκαν ειρηνικά ή βίαια πριν από ολόκληρους αιώνες —πληθυσμούς που θεωρούνταν ότι είχαν εξαφανιστεί.

2.15 Η μύησή μας στην Ιστορία πρέπει ν’ αρχίζει από την ιστορία του τόπου, όπου μένουμε. Τα τυχόν σωζόμενα μάλιστα μνημεία της μας παραστέκουν σαν πρόθυμοι οδηγοί, για να μας γνωρίσουν την αρχαία ή μεσαιωνική τοπογραφία και ιστορία και να μας προσανατολίσουν πρός τη γενικότερη ιστορία του έθνους. Δυστυχώς όμως οι περισσότερες τοπικές ιστορίες είναι γραμμένες από ερασιτέχνες. Εκείνο που λείπει απ᾽ αυτούς είναι η μύησή τους στα γενικά θεωρητικά προβλήματα της Ιστορίας και η πλαισίωσή των τοπικών συμβάντων μέσα στα γεγονότα της εποχής. Επιχειρούν να γνωρίσουν το ειδικό, χωρίς να έχουν καμιά προετοιμασία και χωρίς καμιά γνώση του γενικού. Έτσι βέβαια δεν μπορούν να κινηθούν άνετα μέσα στο περιβάλλον της εποχής.

2.16 Υπάρχουν άνθρωποι του λαού, που είναι τόσο μανιώδεις στην αναζήτηση και στην ανεύρεση των ιστορικών στοιχείων, που αφορούν τον τόπο τους, ώστε αποτελούν —ιδίως οι γεροντότεροι— αληθινά τις «ζωντανές» ιστορίες του τόπου, όπως συνήθως λέγουμε. Αυτοί μπορεί να γίνουν πολύτιμοι σύμβουλοι των ιστορικών. Η υπηρεσία αυτών των φιλιστόρων είναι βέβαια αξιόλογη ιδίως για ό,τι αφορά τη νέα και τη νεώτερη ιστορία του τόπου, γιατί σε κατατοπίζουν σε ό,τι ειδικό για τον τόπο έχει γραφεί, σε καθοδηγούν στην αναζήτη­ση νέων ιστορικών στοιχείων και είναι συνήθως οι φορείς της τοπικής παραδόσεως. Απορεί κανείς με την ευρύτητα των ιστορικών γνώσεων για τον τόπο τους και με τη δύναμη του μνημονικού τους. Μερικοί κρύβουν μέσα τους αξιοθαύμαστη θετική αντίληψη των πραγμάτων, κρύβουν τον «ιστορικό».

Απ’ αυτή την άποψη ο ιστορικός της νεώτερης Ελλάδας έχει να εξετάσει, κοντά στα άλλα γραπτά μνημεία, και τα ζωντανά αυτά λείψανα του παρελθόντος. Επομένως βρίσκεται σε πλεονεκτικότερη θέση από του ιστορικού της αρχαίας και της μεσαιωνικής ιστορίας. Αλλά πρέπει πάντα να ερευνά την ψυχοσύνθεση των προσώπων αυτών, τις πολιτικές ή προσωπι­κές συμπάθειες ή αντιπάθειες και άλλες αδυναμίες τους και να διακριβώνει, όσο το δυνατόν καλύτερα, τον βαθμό της αξιοπι­στίας τους, ώστε η χρησιμοποίησή τους να του προφέρει θετικά αποτελέσματα.

2.17 Αν η συγγραφή της αρχαίας ιστορίας ενός τόπου προϋποθέτει την επίσκεψη και την ακριβή γνώση αυτού, πολύ πιο απαραίτητο πρέπει να είναι το αίτημα αυτό για εκείνον που μελετά τη σύγχρονη ιστορία. Όχι μόνον η θέα του τόπου και των μνημείων γεννά γόνιμες σκέψεις και λύει διάφορες απορίες (π.χ. η θέα του κόλπου της Σούδας κάνει τον επισκέπτη να κατανοήσει τη σπουδαιότητά του —τα πελώρια και ισχυρά τείχη του Ηρακλείου δικαιολογούν τη μακριά διάρκεια της πολιορ­κίας τους από τους Τούρκους κ.λ.), αλλά και η γνωριμία με τους ανθρώπους, ανάμεσα στους οποίους ζουν οι σκιές του παρελθόντος, η γνώση των συνηθειών του τόπου, που προεκτεί­νονται πολλές φορές στο παρόν μαζί με τις ιδέες που τις δημιούργησαν, η αναζήτηση και η εύρεση νέων γραπτών μνημείων σε ιδιωτικά ή δημόσια αρχεία, βοηθούν πολύ τον επιστήμονα στην καλύτερη σύλληψη, διάρθρωση και διατύπω­ση της εργασίας του. Έτσι εκείνος που ταξιδεύει σιδηροδρομικώς πρός την Κεντρική Ευρώπη, περνώντας από τον πανάρχαιο δρόμο των καραβανιών ο οποίος οδηγούσε από τη Θεσσαλονί­κη πρός το εσωτερικό της Βαλκανικής ως τον Δούναβη, παίρνει μια σαφή εικόνα για τη σπουδαιότητα της κοιλάδας του Αξιού και των ταξιδιών των Ελλήνων επί τουρκοκρατίας. Μόνο ύστερ᾽ από τη συγκέντρωση των νέων στοιχείων καταλαβαίνει κανείς πόσο ελλιπής θα ήταν η εργασία του, αν δεν επισκεπτό­ταν τον τόπο. Ώστε η θέα του τόπου, τα ευρήματα και οι γόνιμες σκέψεις που γεννούν αμείβουν τους κόπους και τις ταλαιπωρίες ενός οποιουδήποτε ταξιδιού του. Έτσι κατανοού­με όχι μόνον την ιστορία του τόπου, αλλά και απολαμβάνουμε την ομορφιά ή τις ιδιοτυπίες του καλύτερα. Ο τόπος αποτελεί το απαραίτητο πλαίσιο για τη χωρογραφική οριοθέτηση των γεγονότων. Έπειτα και μόνον η ιδέα πως θα επισκεφθούμε κάποιον ιστορικό τόπο, μας κάνει ενσυνείδητα ή και ασυνείδη­τα να προετοιμαστούμε ψυχικά για να δεχτούμε τις εντυπώσεις, μας δημιουργεί μικρές ή μεγάλες συγκινήσεις, που είναι το καταλληλότερο κλίμα για την ανάπτυξη των γνώσεών μας. Ότι διαβάζουμε για τον τόπο αυτόν, μένει με λαμπρότητα στο μυαλό και δεν χάνεται εύκολα, όπως συμβαίνει, όταν διαβάζου­με κάτι χωρίς έντονα προκαθορισμένο σκοπό.

Αποτέλεσμα εικόνας για Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος
Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος

2.18 Η αναδρομή από το παρόν στο παρελθόν μας είναι από πολλές απόψεις χρήσιμη. Συχνά το παρόν μας διευκολύνει στο ζωντανό αντίκρυσμα των προβλημάτων του παρελθόντος, ενώ κάποτε η βοήθεια της σωζόμενης παραδόσεως μπορεί να συμπληρώσει κενά ή να διαλευκάνει προβλήματα του παρελθό­ντος που θα έμεναν για πάντα σκοτεινά. Χαρακτηριστική είναι η έκπληξη, που δοκίμασα, όταν μελετώντας με τον μακαρίτη συνάδελφο Μ. Μαραβελάκη την αποκατάσταση των αγροτικά εγκαταστημένων προσφυγικών πληθυσμών στην περιοχή Θεσ­σαλονίκης, διαπίστωσα ότι πολλοί πρόσφυγες κατάγονταν από προγόνους, που είχαν φύγει από τόπους της κυρίως Ελλάδας (Πελοπόννησο, Θεσσαλία κ.λ.) μετά την ελληνική επανάσταση του 1770. Ε! λοιπόν από τις προφορικές αυτές ειδήσεις για την αρχική προέλευση των παραπάνω τελευταίων προσφύγων δια­πίστωνα ότι αυτή ήταν άγνωστη στην ιστορική επιστήμη. Πρέπει να το καταλάβουμε: η γνώση της Ιστορίας δεν κρύβεται στη μελέτη μόνο των κειμένων, αλλά και στην παρακολούθηση των σύγχρονών μας καταστάσεων και προβλη­μάτων, καθώς και στην ανεύρεση των ομοιοτήτων τους με τα αντίστοιχα του παρελθόντος. Αλλά εδώ χρειάζεται μεγάλη προσοχή: μήπως υποκειμενικές μας σκέψεις ή σύγχρονες κοινωνικές αντιλήψεις τις μεταφέρουμε στο παρελθόν ή γεγο­νότα και κοινωνικές καταστάσεις του παρελθόντος τις θεωρή­σουμε όμοιες με τις δικές μας. Υπάρχει δηλαδή ο κίνδυνος, μήπως καταλήξουμε στο πολυθρύλητο αξίωμα: «η ιστορία επαναλαμβάνεται».

2.19 «Επαναλαμβάνετα η Ιστορία»; Είναι μια πολύ διαδεδομέ­νη πλάνη, που εξακολουθεί να επιζεί στον πολύ κόσμο (έξω από τον περιορισμένο κύκλο των ιστορικών), πλάνη που τη βλέπουμε συχνά να μνημονεύεται ιδίως στις εφημερίδες σαν αξίωμα γενικό της ιστορικής επιστήμης. Ένα ιστορικό γεγο­νός διαφέρει ριζικά από την περιγραφή ενός φυσικού φαινομέ­νου. Το κάθε γεγονός μέσα στην ανθρώπινη κοινωνία —και αυτό ακόμη το απλούστερο— είναι λίγο ή πολύ ξεχωριστό, μοναδικό στο είδος του, ενώ το φυσικό είναι τυπικό, είναι πραγματικά επανάληψη του προηγούμενου ομοίου του. Ποτέ όμως στη ροή της ανθρώπινης ιστορίας δεν συμβαίνει να συντρέξουν απαράλλακτα αντικειμενικοί όροι, όμοιοι με άλ­λους του παρελθόντος, ώστε να προκληθεί ένα απόλυτο όμοιο γεγονός με εκείνο που είχε γίνει κάποτε και να προκαλέσει όμοια αποτελέσματα. Ποτέ δηλαδή δεν παρουσιάστηκαν από­λυτα όμοια αίτια, όμοια γεγονότα και όμοια αποτελέσματα. Και αυτό οφείλεται στο περίπλοκο, στο πολυσύνθετο της ανθρώπι­νης ψυχής και επομένως στην ποικιλία των αντιδράσεων και των εκδηλώσεων του καθενός εμπρός στο αυτό γεγονός· επομένως τα ίδια ισχύουν πολύ περισσότερο στις διαφορετικές κατά τόπους και χρόνους αντιλήψεις πολλών μαζί ατόμων, που αποτελούν την ομάδα, το κόμμα, το κράτος, το έθνος. Παράλ­ληλα πρός την εσωτερική, την ψυχική διαφοροποίηση των ατόμων, ομάδων κ.λ., ας μη λησμονούμε πώς υπάρχουν κατά τόπους και χρόνους διαφορετικές εξωτερικές συνθήκες που επιδρούν διαφορετικά στα διάφορα χωριστά μέλη της κοινω­νίας ή και στις διάφορες ανθρώπινες κοινωνικές ομάδες. Πώς λοιπόν, αφού δεν μπορούν να υπάρξουν στην κοινωνία απόλυτα όμοιες εξωτερικές συνθήκες και όμοιες ψυχοσυνθέσεις, είναι δυνατόν να προκληθούν όμοια γεγονότα με όμοια αποτελέσμα­τα; Ύστερα από τη διαπίστωση αυτή είναι εύκολο να έλθουμε στην έρευνα ενός άλλου θεωρητικού προβλήματος της Ιστο­ρίας, που διαρκώς εξακολουθεί να συζητάται: υπάρχουν νόμοι στην ιστορία;

2.20 Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η κοινή, αλλά σφαλερή αντίληψη ότι «η ιστορία επαναλαμβάνεται», που είναι τόσο βαθιά ριζωμένη στο ανθρώπινο μυαλό και εξακολουθεί να διαιωνίζεται ακόμη, προέρχεται από παρερμηνεία ορισμένων ιστορικών φαινομένων που παρουσιάζουν χτυπητές ομοιότητες. Οι «ομοιότητες» όμως αυτές δεν είναι παρά «αναλογίες» και μόνον αυτό. Και πραγματικά η ιστορία μας προσφέρει πλήθος από «αναλογίες», και μάλιστα πολλές φορές τόσο χτυπητές, ώστε να πάλλει η ψυχή του ανθρώπου από ζωηρή συγκίνηση και να θεωρεί τις «αναλογίες» σαν «ομοιότητες» και να νομίζει πως βλέπει την «επανάληψη της ιστορίας». Και για να πάρουμε μερικά χτυπητά παραδείγματα από τη σύγχρονη ιστορία: ποιός δεν έμεινε ασυγκίνητος εμπρός στην πρόσφατη αντίσταση των Ελλήνων εναντίον των Βουλγάρων, Γερμανών και Ιταλών και σε ποιόν δεν ξαναζωντάνεψε η αντίσταση αυτή τον αγώνα του ᾽21; Πολλοί ήταν εκείνοι οι Έλληνες, που είδαν σ’ αυτόν τον παραλληλισμό «ομοιότητες» και όχι «αναλογίες». Επίσης μετά την επανάσταση του 1821 δεν παρατηρήθηκαν αναλογικά, όπως και μετά την πρόσφατη απελευθέρωση της Ελλάδας, παρόμοια μεγάλα προβλήματα και οι ίδιες μεγάλες ανάγκες για την ανασυγκρότηση και ανοικοδόμηση της χώρας σε κάθε κλάδο; Δεν παρατηρήθηκε η παραπλήσια αχόρταγη δίψα των κεφα­λαίων για την κίνηση των παραγωγικών δυνάμεων της χώρας;

2.21 Οι «αναλογίες» δίνουν τη μεγάλη ευκαιρία στον ιστορικό για τη βαθύτερη και φιλοσοφικότερη ενατένιση των γεγονότων που σκοπεύει να εξιστορήσει. Οι αναλογίες δύο εποχών αποτελούν πολλές φορές την πυξίδα, που βοηθεί συχνά τον ιστορικό, που τον κάνει να σταθεί, να επιμείνει και να προσέξει ορισμένα ζητήματα αμελέτητα ή λίγο τονισμένα και ν’ αντι­κρίσει διαφορετικά ορισμένα προβλήματα ή να εξάρει ορι­σμένα κεφάλαια ή να δημιουργήσει ολότελα νέα και γενικά να προκαλέσει μια ανακαινιστική διαρρύθμιση στις μελέτες του ως πρός την οικονομία της ύλης. Η σπουδή όμως του είδους αυτού δεν έχει ως αποτέλεσμα τον «συγχρονισμό» της εποχής που μελετά, δηλαδή μια χοντροκομμένη παράθεση των αναλογιών των δύο εποχών, αλλά ένα αναβάπτισμα, ένα ξαναζωντάνεμα του παρελθόντος. Από τέτοια σύγχρονα ερεθί­σματα ή αναλογίες ξεκίνησα και εγώ ο ίδιος για τη μελέτη του Προσφυγικού ζητήματος του 1821, της Τακτικής και οργανώσεως των Ατάκτων κ.λ. Το ότι από γεγονότα της σύγχρονης πραγματικότητας πρέπει να παρακινείται κανείς στη μελέτη παρόμοιων ιστορικών φαινομένων του παρελθόντος είναι πολύ γνωστό αίτημα της Ιστορίας. Έτσι οι οξύτατες παρατηρήσεις και κρίσεις του Tocqueville και Taine για τη γαλλική επαναστα­τική κοινωνία πολλά χρωστούν στην προσωπική τους πείρα από τα κινήματα του 1848 και 1871.

2.22 Η ποίηση είναι «φιλοσοφωτέρα» από την ιστορία, γιατί περνά και σε περιοχές της μεταφυσικής. Και είναι επόμενο, γιατί αναβλύζει από μια ένθεη έξαρση των συναισθημάτων, που της δίνει μια ενορατική δύναμη για τη διείσδυση σε λεπτότατες και απροσπέλαστες ψυχικές καταστάσεις του ανθρώπου. Ξεφεύ­γει όμως στο ολισθηρό έδαφος του ατεκμηρίωτου και του αναπόδεικτου με όλους τους κινδύνους του αυθαίρετου. Είναι λοιπόν «φιλοσοφωτέρα της Ιστορίας», αλλά όχι ακριβέστερη, θετικότερη, νηφαλιότερη, όπως αυτή.

Αποτέλεσμα εικόνας για Σπυρίδων Λάμπρος
Σπυρίδων Λάμπρος

2.23 Η μελέτη και η θεώρηση των ιστορικών γεγονότων δεν είναι κάτι εύκολο, που μπορεί να γίνει μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα. Ακόμη πιο δύσκολη είναι η κατανόηση των θεσμών των ανθρώπινων κοινωνιών, των ηθών και των εθίμων και της συνέχειας των πολιτιστικών τους εκδηλώσεων. Πολύ σωστά γράφει ο Chateaubriand στο «Itinéraire» του: «Μια στιγμή αρκεί για τον ζωγράφο των τοπίων να σχεδιάσει ένα δέντρο, να ζωγραφίσει μια άποψη, να ιχνογραφήσει ένα ερείπιο, αλλά ολόκληρα χρόνια είναι πάρα πολύ σύντομα, για να μελετήσει κανείς τα ήθη των ανθρώπων και να εμβαθύνει στις επιστήμες και στις τέχνες». Η αιτία που χρειαζόμαστε πολύν καιρό για τη θεώρηση και κατανόηση των φαινομένων αυτών είναι ότι συχνά μεγάλες ιστορικές μεταβολές πραγματοποιούνται με την πάροδο πολλών χρόνων, με μια βαθμιαία και ανεπαίσθητη εξέλιξη: και επομένως η μελέτη των φαινομένων αυτών χρειάζεται μακροχρόνια και σκληρή εργασία. Έπειτα η θεώρηση των πνευματικών φαινομένων προϋποθέτει ωρίμασμα όχι μόνο του μυαλού, αλλά και της ψυχής, γιατί όχι μόνο με τον οπλισμό των γνώσεων, αλλά και με την ψυχική πείρα θα μπορέσουμε να σταθούμε απέναντι στο ιστορικό γεγονός και να το νοήσουμε στη ροή του μέσα στην πολυσύνθετη ζωή μας.

2.24 Ας αφήσουμε τους ηθικολόγους, που είναι άφθονοι σε κάθε τόπο, να διακρίνουν την αμοιβή του δίκαιου και την τιμωρία του άδικου μέσα στα παραδείγματα της ιστορίας. Αυτοί δεν κάνουν άλλο παρά να εμπνέονται από τη θεολογική αντίληψη της ιστορίας, από το «κρίμασιν οις οίδε Κύριος».

2.25 Ο ιστορικός με γνήσια φλέβα δεν πρέπει να παθαίνει εκείνο που συμβαίνει σε πολλούς επιστήμονες, που με τη σοφία τους διδάσκουν, καταπλήσσουν και αναστατώνουν τις ψυχές των άλλων, αλλά οι ίδιοι δεν μπορούν να παρηγορήσουν τον εαυτό τους. Αυτοί μοιάζουν σαν τους ταχυδακτυλουργούς εκείνους, που είναι ικανοί να γεμίζουν την αίθουσα των παραστάσεών τους με όλα τα αγαθά της γης, αλλά όχι όμως και το δικό τους το στομάχι.

3. Συλλογή, ταξινόμηση και επεξεργασία του υλικού

3.1 Η συλλογή του υλικού αποτελεί το θεμέλιο της ιστορικής εργασίας και πρέπει να γίνεται με επιμέλεια, περίσκεψη και ευσυνειδησία. Η πληρότητα της απαιτεί να το αναζητήσουμε παντού, όπου είναι δυνατόν να βρεθεί. Προτού προχωρήσουμε στην επεξεργασία και στη σύνθεσή του, πρέπει να είμαστε βέβαιοι πως τίποτε δεν παραλείψαμε, που θα μπορούσε να έχει τη θέση του στην εργασία μας. Όσο μάλιστα η εργασία μας στηρίζεται σε αρχειακό υλικό παρά στις φιλολογικές πηγές, τόσο περισσότερο σοβαρότερη και αξιοπιστότερη παρουσιάζεται. Κατά τη συλλογή του υλικού πρέπει να λάβουμε υπόψη μας πρώτα όλες τις μαρτυρίες, που περιέχονται στις δημοσιευ­μένες πηγές που είναι στη διάθεσή μας, και κατόπιν να ερευνήσουμε στα διάφορα αρχεία για νέες ανέκδοτες πληροφο­ρίες. Ακολουθώντας αυτόν τον δρόμο, όταν τελειώσουμε τη συλλογή αυτών των τεκμηρίων, γνωρίζουμε ποιά περίπου είναι τα όρια του θέματός μας, που διαγράφεται πια στις γενικές γραμμές μέσα στο μυαλό μας και έτσι ξέρουμε σχεδόν τι θέλουμε, όταν κάνουμε έρευνες στα Αρχεία. Δεν μας φοβίζει τότε ο όγκος των ανέκδοτων εγγράφων και με ευκολία προσανατολιζόμαστε στα λήμματα που μας ενδιαφέρουν. Ο αντίθετος δρόμος —εκτός αν πρόκειται να ιδούμε λίγα μόνο έγγραφα— μας οδηγεί στη σύγχυση.

3.2 Προκειμένου για την ιστορία των νεώτερων χρόνων δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πρέπει να χρησιμοποιούμε όσο το δυνατόν περισσότερο ανέκδοτο αρχειακό υλικό, για να μπορέ­σουμε να δώσουμε κάτι περισσότερο πρωτότυπο, οριστικό και να πλησιάσουμε κοντύτερα πρός την αλήθεια.

3.3 Η αξία του ιστορικού δείχνεται στην ικανότητά του να επισημαίνει τα ιστορικά στοιχεία, τα σκορπισμένα μέσα στα έγγραφα, να τα απομονώνει, όσο και αν δεν φαίνονται καθαρά, και κατόπιν να τα συσχετίζει με τα γνωστά. Η φαντασία του όμως δεν πρέπει να προσθέσει τίποτε πέρ’ από εκείνα που δηλώνουν. Αυτή είναι η καλή εκμετάλλευση των εγγράφων. Γι᾽ αυτό όμως το έργο χρειάζεται αυτοκυριαρχία, άσκηση στην εγκράτεια του πνεύματος, και της φαντασίας ή καλύτερα ασκητική στη νηφαλιότητα και στην ακριβολογία.

3.4 Υπάρχουν βιβλία της ειδικότητάς μας που δεν αξίζει να κατασπαταλήσει κανείς τον καιρό του διαβάζοντάς τα. Το αίτημα της οργανώσεως των σπουδών μας και της ευρέσεως ενός συστήματος, που να μας αφήνει καιρό διαθέσιμο για πρωτότυπες μελέτες και δημιουργική εργασία, μας καθοδηγεί να θεωρήσουμε πως ένα φυλλομέτρημα είναι αρκετό για να κατατοπιστούμε στα περιεχόμενα των βιβλίων αυτών και να ενημερωθούμε, εκτός αν πρόκειται για βασικά έργα, που οπωσδήποτε πρέπει να διαβάσουμε. Τα άλλα βιβλία θα διαβα­στούν με καρποφόρο αποτέλεσμα, όταν θα χρειαστεί να τα χρησιμοποιήσουμε στην εργασία μας. Πάντως χρέος του ιστορικού είναι να συνηθίσει στη γρήγορη ανάγνωση, με μια ματιά, αν είναι δυνατόν, να διαβάζει μια ολόκληρη σελίδα, με την προσπάθεια να εντοπίσει σ’ αυτήν ό,τι τον ενδιαφέρει και στο σημείο αυτό να σταθεί με επιμονή.

Spyridon Debiazis.JPG
Σπυρίδων Δεβιάζης

3.5 Μερικά βιβλία, ίσως πολύ λίγα, αξίζουν να διαβάζονται και να ξαναδιαβάζονται με προσοχή, γιατί έχουν βασική σημασία για την επιστήμη, για τη θεωρητική μας κατάρτιση, γιατί γονιμοποιούν το μυαλό μας και μας σπρώχνουν ακατανί­κητα πρός τη δημιουργία. Είναι τα βιβλία που μας κάνουν βαθιά εντύπωση, μας πλημμυρίζουν απο ιδέες, θα έλεγα μας συγκλονίζουν, μας κάνουν να σταματήσουμε το διάβασμα και να σκεφτούμε πολύ επάνω σ’ αυτά που γράφουν.

Τα περισσότερα όμως δεν ασκούν αυτή την επίδραση. Είναι πολλές φορές βιβλία, που πρέπει να τα διαβάσουμε γοργά ή να τα φυλλομετρήσουμε, αλλά με προσοχή. Διαβάζοντάς τα έχουμε τη συναίσθηση, ένα αίσθημα στενόχωρο, ότι δεν κερ­δίζουμε τίποτε. Τις κρίσεις μας γι᾽ αυτά τις σχηματίζουμε διαβάζοντας μερικές μόνο σελίδες, αν και από τις πρώτες κιόλας διαφαίνεται η αξία τους. Γι᾽ αυτό σε τέτοιες περιπτώ­σεις λιγότερα προσφέρουν τα λεγόμενα αυτά «συνθετικά» βιβλία από τα ξερά που παρέχουν καινούριο υλικό.

Τα καλά βιβλία είναι εκείνα που μας πλημμυρίζουν από παρορμήσεις, από σκέψεις για την εξονυχιστικότερη έρευνα ενός ζητήματος, για την τελειότερη και θετικότερη διατύπωση των σκέψεών μας, γιατί μας ενισχύουν στις απόψεις μας ή μας βοηθούν στην καθαρότερη σύλληψη και κατανόηση των προβλημάτων μας. Κάποτε μάλιστα μια πρόχειρη εργασία, ιδίως ερασιτεχνών, χάρη στην ευεργετική επίδραση των γόνι­μων βιβλίων μπορεί να αναθεωρηθεί και να γίνει χρήσιμο πρωτότυπο έργο.

Διαβάζοντας τα θεωρητικά και μεθοδολογικά βιβλία συνει­δητοποιούμε την ασυνείδητη πολλές φορές πορεία των συλλο­γισμών μας σε μια εργασία και κρίνουμε, αν προχωρήσαμε ή αν προχωρούμε επάνω σε στερεό έδαφος, σύμφωνα με τα διδάγμα­τα της ιστορικής επιστήμης.

3.6 Όταν μελετούμε μια πηγή ή ένα βοήθημα, δεν πρέπει πάντοτε να εξαρτιόμαστε από τις άμεσες ανάγκες της ιστορικής έρευνας, δηλαδή δεν πρέπει πάντοτε να κυβερνιόμαστε από το αίτημα του κέρδους πολύτιμου χρόνου και ν᾽ αφήνουμε κατά μέρος το βιβλίο, μόλις διαβάσουμε εκείνο που μας ενδιαφέρει. Πολλές φορές είναι ανάγκη να διαβάσουμε ολόκληρο το βιβλίο, έστω και αν δεν έχουμε άμεση ωφέλεια. Έτσιμκατατοπι­ζόμαστε καλύτερα στο θέμα μας και αναγόμαστε στον απέραντο ορίζοντα, μέσα στον οποίο πλαισιώνονται και φωτίζονται τα γεγονότα που μας ενδιαφέρουν. Κατανοούμε λοιπόν βαθύτερα το ιστορικό συμβάν. Αυτό βέβαια εξαρτάται πάντοτε από την ποιότητα του βιβλίου που έχουμε μπροστά μας. Ώστε το αίτημα του κέρδους του χρόνου θα το αντιλαμβανόμαστε ελαστικά, θα το χρησιμοποιούμε δηλαδή με σύνεση και περίσκεψη. Γενικά η μελέτη και η επεξεργασία του υλικού πρέπει να γίνεται με προσοχή. Πολλά στοιχεία που φαίνονται ασήμαντα πρέπει να ελέγχονται με επιμονή, γιατί μπορεί να συμβάλουν στη διαλεύκανση ορισμένων προβλημάτων.

3.7 Δύο βασικά αιτήματα της εργασίας του διανοητικά εργαζόμενου είναι η καταγραφή σημειώσεων και η τάξη. Οποιοδήποτε βιβλίο κι᾽ αν διαβάζουμε, πρέπει να κρατούμε χαρτί και μολύβι στο χέρι και να σημειώνουμε ό,τι θεωρούμε ενδιαφέρον για την ειδική μελέτη, που ετοιμάζουμε, αλλά και για τη γενική μας μόρφωση. Όλες όμως οι σημειώσεις κρατημένες, όπως πρέπει, σε δελτία, θα φροντίζουμε να τις τακτοποιούμε, ώστε να μη μας κυριέυει η αποθάρρυνση που προέρχεται από τη σύγχυση.

3.8 Οι σημειώσεις μας, που αποτελούν το καθρέφτισμα των σκέψεων και των διαλογισμών μας, μπορούν να καταγράφονται πρόχειρα και να μην έχουν καμιά συνέχεια περιεχομένου, να αφορούν δηλαδή διάφορα ζητήματα του θέματός μας. Ας καταγράφονται, όπως έρχονται αυθόρμητα στο μυαλό μας. Δεν είναι καθόλου επιζήμιο, αν επανέρχονται μια και δύο φορές για το ίδιο θέμα. Είναι μια υποσυνείδητη λειτουργική προσπάθεια για μια όσο το δυνατόν ικανοποιητική απόδοση των διανοημά­των μας. Η τελική διατύπωση θα είναι μια παραστατική σύνθεση.

George Tertsetis.jpg
Γεώργιος Τερτσέτης

3.9 Οι «ενθυμήσεις» —ο ορίζοντας τους είναι περιορισμέ­νος στα σύνορα του χωριού ή το πολύ της επαρχίας— είναι ένα είδος «βραχέων χρονικών», συχνών, αλλά και πολύτιμων για τη γνώση της ιστορίας της νεώτερης Ελλάδας. Τα χρονικά αυτά τα βρίσκουμε συνήθως πίσω από το εξώφυλλο ή στο εσώφυλλο, στην αρχή ή στο τέλος χειρογράφων ή τυπωμένων εκκλησια­στικών βιβλίων π.χ. Μηναίων κ.λ. ή άλλων βιβλίων ή πιο σπάνια σε φύλλα ενός σημειωματάριου (δεφτεριού ή κατάστι­χου). Τα ιστορικά αυτά σημειώματα, που τα έγραφαν συνήθως οι πιο μορφωμένοι σχετικά άνθρωποι του χωριού, ο παπάς ή ο δάσκαλος, που συχνά ήταν ένα και το αυτό πρόσωπο, τα ονομάζουμε «ενθυμήσεις», γιατί συνήθως αρχίζουν με τις λέξεις «θύμηση να έχουμε» ή «… γράφω δια ενθύμησιν…» ή με παρόμοια έννοια. Οι «ενθυμήσεις» αναφέρονται συνήθως σε δυσάρεστα γεγονότα (επιδρομές, επιδημίες, κακοκαιρίες, πολέ­μους, ληστείες, φόνους, αναβροχές, πυρκαϊές κ.λ.), γιατί αυτά έχουν πάντα μεγαλύτερο αντίκτυπο στη λαϊκή ψυχή.

Οι «ενθυμήσεις» γράφονται κάτω από την επίδραση των πρώτων θερμών εντυπώσεων από τα γεγονότα, συνήθως ύστερ᾽ από μια ή περισσότερες ημέρες και σπανιότερα ύστερ᾽ από μήνες. Είναι εντυπώσεις συνήθως από άμεσα βιώματα και διερμηνεύουν τις αντιλήψεις του λαού. Επομένως, αν και πρέπει να καταταχθούν στις έμμεσες πηγές και συγκεκριμένα να συμπεριληφθούν στην ομάδα των απομνημονευμάτων, μολα­ταύτα είναι ακριβέστερες και αξιοπιστότερες από τα απομνη­μονεύματα, γιατί χρονικά κατά κανόνα είναι περισσότερο κοντά στα γεγονότα και γιατί γράφονται από απλούς ανθρώ­πους, που δεν έχουν καμιά πρόθεση ή σκοπιμότητα, αλλά ενεργούν κάτω από μια δόνηση του ψυχικού τους κόσμου, που ανταποκρίνεται στον εξωτερικό ερεθισμό του γεγονότος, κάτω από μια ενστικτώδη, θα έλεγε κανείς, ανάγκη να διαιωνίσουν τη μνήμη του γεγονότος, που έγινε μέσα στο χωριό τους ή στην περιοχή του. Η ανάγκη αυτή είναι μια από τις ποικίλες εκφάνσεις της μνήμης του λαού.

Όσο και αν είναι σύντομες και τοπικού ενδιαφέροντος ειδήσεις, είναι πολύτιμες, γιατί με τη συγκριτική μελέτη και άλλων παρόμοιων ειδήσεων γειτονικών χωρών δίνουν την ιστορία γενικότερα της επαρχίας και συμβάλλουν στη διαλεύ­κανση ιδίως της σκοτεινής ιστορίας της τουρκοκρατίας, για τη γνώση της οποίας έχουμε λίγες και ισχνές ελληνικές πηγές.

3.10 Πολλές φορές είναι τόσο δύσκολη η διάκριση αιτίας και αποτελέσματος ή αιτίας και αφορμής, ώστε υπάρχει κίνδυνος, αν δεν εξετάσουμε προσεκτικά το ζήτημα, να θεωρήσουμε το δεύτερο ως αιτία του πρώτου. Ο κίνδυνος αυτός είναι πολύ μεγαλύτερος, όσο ανατρέχουμε βαθύτερα στο παρελθόν, επομέ­νως στη μεσαιωνική και πολύ περισσότερο στην αρχαία ιστορία, γιατί κυριαρχεί η ηρωοποίηση των ανθρώπων και η εξιδανίκευση των πράξεών τους, δηλαδή η μυθοπλαστική τάση στην ιστορία.

3.11 Η σύγχυση των σχέσεων αιτίας και αποτελέσματος είναι συχνή και σε μεγάλους ιστορικούς· γι᾽ αυτό χρειάζεται μεγάλη προσοχή στη διακρίβωσή τους.

3.12 Συχνά ένα μοναδικό γεγονός έχει ως αποτέλεσμα σειρά ολόκληρη μεταβολών με γενικότερη σημασία στην ιστορία.

3.13 Ο αρχάριος ιστορικός ρέπει στο ν’ ακολουθήσει κατά λέξη τις μαρτυρίες των πηγών. Χρειάζεται πολύς χρόνος και μεγάλη πείρα, για ν᾽ απολυτρωθεί από τη γοητεία των επιδράσεών τους. Σ᾽ αυτό το ζήτημα πρέπει ν᾽ ασκηθεί πολύ. Η πρώτη του σκέψη και η παρόρμησή του είναι να παραθέσει κατά λέξη όσα αναφέρουν οι πηγές. Τα ιστορικά γεγονότα δεν έχουν την ίδια βαρύτητα και την ίδια σπουδαιότητα για τον έμπειρο ιστορικό. Άλλα είναι ουσιώδη και άλλα επουσιώδη. Υπάρχουν μάλιστα πολλά, που δεν έχουν καμιά ιστορική αξία ή το πολύ μπορούν να υποδηλωθούν με ένα μόνον υπαινιγμό. Δηλαδή τα ιστορικά γεγονότα κατατασσόμενα κατά τη σπουδαιότητά τους αποτελούν πυραμίδα. Και εδώ έγκειται ένα βασικό αξίωμα της ιστορικής επιστήμης: η «ιεραρχία» των ιστορικών γεγονότων, η στάθμιση δηλαδή και η επιλογή τους ανάλογα με τη σπουδαιότητά τους. Έχοντας το αξίωμα αυτό ως πυξίδα κερδίζει η εργασία μας και σε ενότητα και σε στοχαστικότητα. Είναι ανάγκη να βρίσκουμε και να φέρουμε στο φως το εσωτερικό δεσμό των γεγονότων και να παρακολουθούμε την εσωτερική αλληλουχία τους.

Dionigi di Alicarnasso.jpg
Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς

3.14 Κατά την επιλογή των ιστορικών μαρτυριών πρέπει να προσέχουμε, ώστε να μη μας ξεφεύγουν και να μη μας κατευθύνουν καθαρά υποκειμενικές ή συναισθηματικές αντιλή­ψεις, συμφέροντα ομάδων ή τόπων ή και ολοκλήρων χωρών ή ωραίες περιγραφές που δεν έχουν καμιά ουσιαστική σημασία, αλλά μας υποβάλλουν μόνο με τη λογοτεχνική ζωηρότητα και παραστατικότητά τους. Και τα δύο είναι επικίνδυνοι σκόπελοι, που με δυσκολία τους αποφεύγει κανείς. Τον πρώτο μάλιστα κίνδυνο, που είναι ο συχνότερος και σοβαρότερος, διατρέχου­με, όταν εξετάζουμε τη νεώτερη ιστορία περιορισμένων τόπων, την τοπική ιστορία. Θα βρεθούν τότε κατά τα άλλα ίσως αξιόλογοι άνθρωποι, που κινούμενοι από την αγάπη πρός την πατρίδα τους ή προς ορισμένα πρόσωπα θα επιχειρήσουν να δικαιολογήσουν ή να υπερεξάρουν ορισμένα τοπικά γεγονότα, περιορισμένης όμως σημασίας.

Στον δεύτερο κίνδυνο παρασυρόμαστε από την έντονη επιθυμία μας να υποβάλουμε κι εμείς τους αναγνώστες μας παραθέτοντας το καλογραμμένο, αλλ᾽ ασήμαντο από ιστορική άποψη απόσπασμα.

3.15 Η ιστορία του πολιτισμού, που έχει ως υπόβαθρο και όχι ως κύριο σκοπό την κριτική αφήγηση των ιστορικών γεγονό­των, τα οποία προϋποθέτει γνωστά, προβαίνει στη συστηματική ανάπλασή τους και στην αναζήτηση των σταθερών χαρακτηρι­στικών στοιχείων του τυπικού και στον χωρισμό του από το τυχαίο.

3.16 Ορθή είναι η στάση του ιστορικού, αν κατορθώνει να εξετάζει τα ιστορικά γεγονότα, έθιμα κ.λ. σαν να βρίσκεται μέσα στις ιστορούμενες ανθρώπινες κοινωνίες και να τα παρακολουθεί σαν πρωτόφαντα φαινόμενα, με οξεία παρατηρη­τικότητα, καθώς και τις παραμικρότερες ζυμώσεις, διαφορο­ποιήσεις και μεταβολές, που είχαν ροπή στην εξέλιξη της ιστορίας. Να είναι σε θέση να ξεχωρίσει το ουσιώδες από το επουσιώδες, εκείνο που έχει βασικό και γενικό ενδιαφέρον από το επιπόλαιο και μερικό. Η αδυναμία της επιλογής του ουσιώδους και γενικά της επεξεργασίας του υλικού είναι χαρακτηριστικά ελαττώματα των ερασιτεχνών ή άπειρων ιστο­ρικών: παραθέτουν ανεπεξέργαστα ολόκληρα τα κείμενα των εγγράφων, χωρίς μάλιστα να τα σχολιάζουν, ενώ απ᾽ αυτά μας ενδιαφέρουν ένα ή δύο μόνο χαρακτηριστικά σημεία. Γενικά η επεξεργασία της ιστορικής ύλης δεν είναι κάτι εύκολο που μπορεί να γίνει γρήγορα. Το ζύγισμα και η κρίση των τεκμηρίων πρέπει να γίνει με μεγάλη ευσυνειδησία και ακρί­βεια. Γι᾽ αυτό δεν πρέπει να βιαζόμαστε καθόλου κατά τη διάρκεια της επεξεργασίας του υλικού. Χρειάζεται ανεξαρτησία και πρωτοβουλία και όχι υποδούλωση στη δυνατή σκέψη των άλλων. Να αποφεύγονται τα ανέκδοτα, εκτός από εκείνα που χαρακτηρίζουν ανάγλυφα το ιστορούμενο πρόσωπο της επο­χής. Πρέπει όμως να είμαστε προσεκτικοί, γιατί πολλά είναι ben trovato, δεν έχουν καμιά πραγματική υπόσταση και είναι υστερογενή δημιουργήματα και φήμες βαλμένες σε κυκλοφορία από ενδιαφερόμενο πρόσωπα ή ομάδες (πρβλ. τη γελοία προ­πολεμική διάδοση για δήθεν επιγραφή στη Στρατιωτική Ακα­δημία του Βερολίνου: «Ουδέν άλυτον δια τον Ιωάννην Μεταξάν»). Αλλιώς υπάρχει ο φόβος να πέσουμε σε ανεκδοτο­λογίες και να χάσει το βιβλίο το κύρος και τη σοβαρότητά του. Τέτοιοι επικίνδυνοι σκόπελοι παρουσιάζονται κυρίως στους πρωτόπειρους που παρασύρονται ιδίως από τις προφορικές μαρτυρίες των αυτοπτών, που συχνά δεν είναι σε θέση να συλλάβουν τη γενική γραμμή της πορείας των γεγονότων, αλλά εντυπωσιάζονται από ένα χτυπητό ατομικό συμβάν και αυτό θέλουν να διηγηθούν με ευχαρίστηση.

3.17 Πολλές φορές οι επιτυχίες δεν οφείλονται στις προσπά­θειες ορισμένων ιστορικών προσώπων, αλλά στη φορά των πραγμάτων, στην παρέμβαση αστάθμητων παραγόντων. Ο ιστορικός λοιπόν με οξύνοια πρέπει να ερμηνεύσει, μήπως η επιτυχία προήλθε από άλλα αίτια, εκτός από εκείνα που κινούσαν τα ιστορικά πρόσωπα.

3.18 Γι᾽ αυτό ο ιστορικός προσέχει πολύ, εκτός από τα δρώντα πολιτικά πρόσωπα που φαίνεται ότι κατευθύνουν την ιστορική εξέλιξη, και τα άλλα πρόσωπα ή τις δυνάμεις (οικονομικά συγκροτήματα, συμφέροντα δυνάμεων κ.λ.), που συχνά αποτελούν τις πραγματικές κινητήριες δυνάμεις της ιστορικής πορείας. Ούτε είναι δυνατόν να δεθεί ότι μεγάλες ιστορικές μεταβολές προκλήθηκαν από μικρά και ασήμαντα αίτια, όπως π.χ. δέχεται ο Pascal ότι όλη η γη θα είχε άλλη όψη, αν η μύτη της Κλεοπάτρας ήταν κοντύτερη.

Arrian7.jpg
Φλάβιος Αρριανός

3.19 Υπάρχουν περίοδοι της ιστορίας ταραγμένες, που όμως δεν είναι πιο αξιοπρόσεκτες και αξιομελέτητες από τις φαινο­μενικά ήρεμες. Τα εξωτερικά φαινόμενα δεν πρέπει να μας εξαπατούν.

3.20 Η νεοελληνική ιστορία έχει πολλά σκοτεινά σημεία και συχνά συγχέεται με τον θρύλο. Η βαριά σκλαβιά, η απουσία πνευματικής ζωής και οι καταστροφές των γραπτών μνημείων σε διάφορες εποχές και για ποικίλους λόγους συνετέλεσαν, ώστε να γνωρίζουμε σχετικά πολύ λίγα για τη νεώτερη ιστορία μας. Έτσι π.χ. αιτιολογικές παραδόσεις και θρύλοι παρά εξακριβωμένα γεγονότα είναι συνήθως οι διηγήσεις που αναφέρονται σε ιδρύσεις πόλεων, κωμοπόλεων, χωριών, μοναστηριών κ.λ. Ανάλογο φαινόμενο παρατηρείται επίσης και στην απώτα­τη αρχαιότητα. Επίσης ο φωτοστέφανος της λατρείας μεγάλης μερίδας του λαού περιβάλλει συχνά ορισμένα πρόσωπα και της σύγχρονης ακόμη ιστορίας. Τα σημαντικότερα αίτια του γεγονότος αυτού είναι ο θαυμασμός, ο σεβασμός πρός τους προγόνους που προκαλούν την εξιδανίκευσή τους, καθώς και η έξαρση των πατριωτικών αισθημάτων. Μερικοί μάλιστα ερευ­νητές, μολονότι γνωρίζουν καλά την πραγματικότητα, από σεβασμό και δέος δεν τολμούν να θίξουν τα παραδεδομένα. Απόρροια όμως της καταστάσεως αυτής είναι η αλλοίωση των ιστορικών γεγονότων και η γένεση των θρύλων. Επομένως που ορισμένα σημεία ανήκουν στη Λαογραφία μάλλον παρά στην Ιστορία. Όλη σχεδόν η νέα μας ιστορία είναι φοβερά νοθευμένη με τους θρύλους. Το κακό είναι ότι η κατάσταση αυτή εξακολουθεί να επιδρά ακόμη στη συγγραφή της ιστορίας και να αντιμάχεται υποσυνείδητα την ελευθερία του ιστορικού, λυπάται που έρχεται σε σύγκρουση με το λαϊκό αίσθημα και την κοινή και την κοινή αντίληψη.

3.21 Αν όμως δίνουμε κάποια πίστη και εξετάζουμε με προσοχή τις παραδόσεις για τις ιδρύσεις πόλεων κ.λ. που μας αναφέρουν οι αρχαίοι Έλληνες ιστορικοί, γιατί να μη δοκιμά­ζουμε, να μη προσπαθούμε να βρούμε τον πυρήνα της αλήθειας που κρύβουν οι πολυάριθμες αντίστοιχες νεοελληνικές παραδό­σεις;

3.22 Μεγάλη σημασία έχουν για την κατανόηση της τουρκο­κρατίας και της Επαναστάσεως τα δημοτικά τραγούδια, τα ανέκδοτα, οι θρύλοι κ.λ. Απαραίτητο είναι στον ιστορικό να γνωρίσει καλά τη ζωντανή παράδοση του ελληνικού λαού, την οργάνωσή του, τα ήθη και έθιμά του και γενικά τις ιδέες που τον κινούν. Έτσι πλησιάζει τις μυστικές δυνάμεις, που επιδρούν βαθιά στην ψυχοσυνθεσή του και που είναι απαραίτη­το να τις αντιληφθεί, αν θέλει να είναι βέβαιος, ότι δεν του διέφυγε και πολύ η αλήθεια, που δεν βρίσκεται πάντοτε με την ξερή λογική και την υποκειμενική κρίση μας, οσοδήποτε αντικειμενική και αν προσπαθούμε να την παρουσιάσουμε.

3.23 Για εποχές μάλιστα, για τις οποίες δεν έχουμε κανένα θετικό ιστορικό στοιχείο, δεν πρέπει να πάψουμε να προσπα­θούμε για την ανεύρεση των κρυμμένων πίσω από τις παραδό­σεις γεγονότων. Απ᾽αυτήν την άποψη η Λαογραφία αποτελεί σημαντική βοηθητική επιστήμη για την ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, απαραίτητη προϋπόθεση για τον επιστημονικό εξο­πλισμό του ιστορικού. Η σύγχρονη ζωή πολλές φορές μας παρουσιάζει ευκαιρίες για την κατανόηση της δημιουργίας των θρύλων και παραδόσεων. Όταν π.χ. ο μυστηριώδης θάνατος ενός σημαντικού προσώπου έδωσε και δίδει και ίσως θα δώσει ακόμη ένα σωρό από διηγήσεις για την τύχη του, τότε δεν δυσκολευόμαστε να καταλάβουμε, πώς δημιουργήθηκαν τόσο πολλοί θρύλοι για την τύχη του Κωνσταντίνου ΙΑ´ Παλαιολόγου.

3.24 Οι παραδόσεις πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κυρίως, όταν διαφωτίζουν και συμπληρώνουν με αληθοφάνεια τις ελάχιστες και σκοτεινές πληροφορίες των γραπτών πηγών. Πάντως και τότε πρέπει να ενεργούμε με μεγάλη προσοχή και περίσκεψη.

3.25. Όσο η λαϊκή παράδοση είναι χρονικά κοντύτερα πρός τα γεγονότα και απλή, τόσο και περισσότερο διαφαίνεται ο ιστορικός της πυρήνας.

https://cdn.sansimera.gr/media/photos/main/Pavlos_Kalligas.jpg
Παύλος Καλλιγάς

4. Ο ιστορικός, η κριτική των πηγών και η σύνθεση

4.1 Επειδή κάθε ιστορική μαρτυρία έχει διαφορετική προέλευση και διαφορετικούς βαθμούς αξιοπιστίας, είναι ανά­γκη ο ιστορικός όχι μόνον να προσπαθεί να ερμηνεύει τις πηγές, αλλά και να τις κρίνει ευσυνείδητα. Ακριβής είδηση μπορεί να είναι μόνον εκείνη, που έχει καταγραφεί αμέσως μετά τη παρατήρηση, όπως γίνεται πάντοτε στις θετικές επιστήμες. Αν σημειωθεί αργότερα, είναι πια απλή ανάμνηση και υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος ν’ αλλοιωθεί, να συσχετιστεί και ν’ αναχωνευτεί με άλλες αναμνήσεις και να προκαλέσει συγχύσεις και αναχρονισμούς. Το πέρασμα του χρόνου, που ξεθωριάζει ολοένα και περισσότερο τις αναμνήσεις των γεγονότων, οσοδήποτε κι αν αυτά είναι ζωηρά, και τα γερατειά, που εξασθενίζουν σημαντικά τη μνήμη, συνεπιφέρουν μεγάλες νοθείες στην ιστορική αλήθεια (πρβλ. π.χ. τα ασήμαντα από ιστορική άποψη —προσωπικά κυρίως— Απομνημονεύματα του Αλεξ. Ραγκαβή, καθώς και το δίτομο του Κωνστ. Νικοδήμου, «Υπόμνημα περί της νήσου Ψαρών», του οποίου ευτυχώς τα πάμπολλα παρετιθέμενα έγγραφα υποβοηθούν και ζωογονούν την αδύνατη μνήμη του γέρου ναυμάχου).

4.2 Συχνά συμβαίνει —και αυτό το έχουν δοκιμάσει όσοι έχουν μεγάλη προσωπική πείρα— η ουσιαστική σημασία μιας περιόδου, το κέντρο του βάρους της, το ουσιώδες από ιστορική άποψη να μη βρίσκεται στην κύρια, αλλά στη δευτερεύουσα ή στις δευτερεύουσες προτάσεις ή και μέσα σε μια μόνη πρόταση, σ’ ένα ουσιαστικό ή σ’ ένα επίρρημα, ή και σ᾽ ένα μόριο ακόμη, που μόνο, αν το λάβουμε υπόψη, μας διαφωτίζει στο ζήτημα.

4.3 Πρέπει να διαβλέπουμε πίσω από τις λέξεις ή εκφράσεις του κειμένου, τις συγκροτημένες πολλές φορές και ψυχρές, το βαθύτερο νόημα, την κρυμμένη αλήθεια, που δονείται από βαθύτερα και μέσα από τις ίδιες τις πηγές να επισημαίνει την αλληλουχία και την σημασία των γεγονότων. Ποτέ δεν πρέπει να υποτάσσεται ή να προσηλώνεται δουλικά σ᾽ αυτές όχι μόνον ως πρός την έκφραση, αλλά και ως πρός την αντίληψη των πραγμάτων —πράγμα που συχνά το παθαίνει ο αρχάριος ιστορικός, προ πάντων όταν εργάζεται σε Αρχεία και βρίσκεται μπροστά στα αυτόγραφα λείψανα του παρελθόντος. Ένα δέος και μια συγκίνηση τον κυριεύει με τη σκέψη, ότι μ᾽ αυτά βρίσκεται σε άμεση επαφή με το μακρινό παρελθόν, που υλοποιείται τώρα και ανασταίνεται σαν οπτασία εμπρός του.

4.4 Δεν πρέπει πάντα να διαβλέπουμε πίσω από κάθε πράξη ενός ιστορικού προσώπου μια ενσυνείδητη σκοπιμότητα, γιατί συχνά η ροή των γεγονότων ξεφεύγει από την προδιαγραμμένη γραμμή και σκέψη του. Αυτό μάλιστα συμβαίνει συχνότατα στις επαναστάσεις, οπότε οι εκτροπές από την καθορισμένη πορεία είναι συνηθισμένο φαινόμενο.

4.5 Η σκόπιμη παραμόρφωση ή συσκότιση ή η παρασιώπιση ειδήσεων δεν είναι σπάνια φαινόμενα στα κείμενα των πηγών ή των βοηθημάτων. Καθήκον του ιστορικού είναι να επισημαίνει τα σημεία αυτά και να εξιχνιάζει τους λόγους των ηθελημένων αυτών πράξεων.

4.6 Απαραίτητο είναι να είναι αναπτυγμένη σε μεγάλο βαθμό η συνδυαστική φαντασία του ιστορικού: Να μπορεί τις διάσπαρτες σε πολλά και ανομοιογενή κείμενα και αντιφάσκουσες επιφανειακά ειδήσεις να τις φέρνει τη μια κοντά στην άλλη, να απορρίπτει τις αναξιόπιστες και με βάση τις αξιόπι­στες να δίνει ολόκληρη την εικόνα της πιθανής εξελϊξεως των γεγονότων.

4.7 Οι αναφερόμενες στα κείμενα παραδόσεις, θρύλοι και μύθοι δεν πρέπει να απορρίπτονται χωρίς συζήτηση. Πολλές φορές μπορεί να κρύβουν ιστορικό πυρήνα.

https://i2.wp.com/artcorfu.gr/wp-content/uploads/arts/20th_century/20th_century_1st_periods/G0027_01.jpg
Ανδρέας Μουστοξύδης

4.8 Η αναστροφή μας με τα έγγραφα και με τα κείμενα των συγχρόνων να είναι συνεχής. Διαρκώς πρέπει να τα διαβάζουμε και να τα ξαναδιάβαζουμε με την προσπάθεια να εισδύσουμε στην ουσία των πραγμάτων και να βρούμε την κρυμμένη πολλές φορές ή αλλοιωμένη αλήθεια. Ο ιστορικός πρέπει να είναι ένας ακαταπόνητος μελετητής των πηγών.

4.9 Οι ιστορικές μαρτυρίες δεν ξεπηδούν μόνο μέσα από τη ζωντανή φωνή των κειμένων, αλλά κάποτε και μέσα από τη σιωπή, ex silentio. Και αυτές μάλιστα συμβαίνει συχνά να είναι οι πιο αξιόπιστες, οι πιο αυθεντικές. Κάτι που παρέλειψε ο συγγραφέας ενσυνείδητα είτε ως αυτονόητο για τον ίδιο τον εαυτό του είτε και για κάποιο σκοπό ή και ασυνείδητα από αμέλεια, είναι μια μαρτυρία, κάποτε πολύ σημαντική, για τη λύση ενός προβλήματος. Αυτές είναι οι απρόοπτες, οι άδηλες μαρτυρίες. Με λίγα λόγια: η κριτική να είναι αυστηρή, αλλά ν᾽ αποβλέπει στην ουσία των πραγμάτων. Προσεκτική πρέπει ιδίως να είναι η στάση μας απέναντι των εγγράφων, γιατί πολλά απ᾽ αυτά δεν αντικατοπτρίζουν την πραγματικότητα ή κρύβουν πλαστές ειδήσεις.

4.10 Πρέπει να έχουμε πάντα υπόψη μας ότι οι πηγές γράφτηκαν με κάποιο σκοπό. Πρέπει να εξακριβώσουμε πρώτα ποιός είναι ο σκοπός ή η τάση τους, ώστε να μπορέσουμε να διίδουμε και ν’ αποκαλύψουμε τις αλλοιώσεις και έτσι να προχωρήσουμε κάπως ασφαλέστερα στη χρησιμοποίηση των πληροφοριών τους. Απ᾽ αυτό καταλαβαίνει κανείς πόσο μεγά­λη σημασία έχει για τον ιστορικό η γνώση της αξιοπιστίας ή αναξιοπιστίας των πηγών. Μόνον έτσι θα μπορέσουμε ν’ αποκτήσουμε την αντικειμενική κρίση.

4.11 Η κριτική δεν πρέπει να μένει στην επιφάνεια, αλλά να προχωρεί στο βάθος των πραγμάτων και να μη χάνει τον σκοπό αυτόν από μπροστά της σε όλο το βιβλίο πέρα ως πέρα. Πολλοί αιώνες πέρασαν, ωσότου οι ιστορικοί απαλλαγούν από τη γοητεία και την επιβολή των κειμένων, προπάντων των αρ­χαίων και των εκκλησιαστικών. Ως την εποχή ακόμη του Διαφωτισμού πολλοί είναι εκείνοι που πιστεύουν σε ό,τι παραδίδεται γραπτά, ακόμη και στους πιο ανόητους μύθους, που αντιγράφουν και επαναλαμβάνουν τα λάθη.

4.12 Δεν πρέπει μόνο ν᾽ απορρίπτονται ορισμένες υποβολιμιαίες ή παραποιημένες ειδήσεις, αλλά και να ερμηνεύεται η γένεσή τους, η επιβολή και η επιβίωσή τους.

4.13 Να προβαίνει ο ιστορικός στην κριτική των γεγονότων που άκουσε ή διάβασε στις εφημερίδες, ή των πληροφοριών που άντλησε και από αυτά ακόμη τα διάφορα λογοτεχνικά είδη, μυθιστορήματα, διηγήματα, σατιρικά ποιήματα κ.λ., που απηχούν ιστορικά γεγονότα. Γι᾽ αυτό πρέπει να είναι γνώστης καλός όχι μόνο των πνευματικών ρευμάτων της εποχής του, αλλά και της εποχής που μελετά.

4.14 Μακριά όμως από την υπερκριτική, από μια λεπτολόγο διαλεκτική, που τελικά γίνεται ένα εγκεφαλικό κατασκεύασμα.

4.15 Η διαλεκτική κριτική ή υπερκριτική παρουσιάζεται ιδίως εκεί όπου οι μαρτυρίες είναι λίγες, τα θέματα επίμαχα και η βιβλιογραφία κορεσμένη. Επομένως, η πιθανότητα της προσω­πικής συμβολής ενός επιστήμονα (και μάλιστα νέου) στη λύση των προβλημάτων αυτών παρουσιάζεται περιορισμένη. Ανα­γκάζεται λοιπόν από τα πράγματα ν᾽ αναπτύξει ένα είδος λεπτότατης διαλεκτικής ή καλύτερα υπερκριτικής, έξω όμως από κάθε πραγματικότητα. Αν την εφαρμόσει με συνέπεια, προβάλλει συλλογισμό επάνω στον συλλογισμό και τελικά κτίζει σαθρό οικοδόμημα επισωρεύοντας υπόθεση επάνω στην υπόθεση. Το είδος όμως αυτό της επιχειρηματολογίας με τους λεπτούς συλλογισμούς και με τις διαφορές απόψεων, που δεν ξεχωρίζουν σαφώς η μια από την άλλη, δεν αποτελεί ιστορική γνώση, που να βασίζεται σε στέρεο βάθρο, γιατί στον τρόπο αυτόν της ανιχνεύσεως της αλήθειας παίζει σημαντικό στοιχείο η φαντασία και εμφιλοχωρεί τα αυθαίρετο προσωπικό στοιχείο. Ο επικίνδυνος αυτός τρόπος της εργασίας παρατηρείται προπά­ντων στην αρχαία ιστορία, όπου κινδυνεύουν να γίνουν σκόνη όλα τα προβλήματα από την υπερκριτική.

4.16 Το υλικό πρέπει ο ιστορικός να το επεξεργάζεται με τρόπο που να δείχνει θαυμαστή και δυνατή οξύνοια, σύλληψη εικόνων, και κατανόηση καταστάσεων. Να το μεταπλάθει ερμηνευτικά και καλλιτεχνικά σα να το έχει λιώσει και ανανεώσει μέσα στη φλόγα της δημιουργίας. Χρειάζεται όμως μεγάλη προσοχή μήπως αλλοιωθεί το πνεύμα των κειμένων. Γι᾽ αυτό καλό είναι ν᾽ αφήνει να ωριμάζει το έργο του με συνεχείς προβληματισμούς και σκέψεις.

4.17 Οι χαρακτηρισμοί των προσώπων πρέπει ν᾽ αποβλέπουν στα ουσιώδη σημεία της εξωτερικής τους εμφανίσεως, της ψυχοσυνθέσεως και της δραστηριότητάς τους, και γενικά να είναι εύστοχοι και σύντομοι.

4.18 Γενικά οι χαρακτηρισμοί του να είναι επιτυχείς, κλασ­σικοί, αν είναι δυνατόν. Γι᾽ αυτό ο ιστορικός να είναι προσεκτικός στη χρήση των επιθέτων να μην είναι κοινά και τετριμμένα. Να είναι ακριβολόγος και να κυριολεκτεί. Να μη δίνει την εντύπωση ανθρώπου που δυσκολεύεται να βρει την κατάλληλη λέξη.

4.19 Σταθερή αρχή του ιστορικού πρέπει να είναι η έννοια της εξελίξεως και της διαφοροποιήσεως. Το πνεύμα του, ευκίνητο και στοχαστικό, να φροντίζει ν’ αποδίδει και την παραμικρότερη δυνατή απόχρωση, για ν’ αναταποκρίνεται στις διαφορο­ποιήσεις των γεγονότων μέσα στην Ιστορία. Να συνοψίζει τα επουσιώδη και να μη χάνεται σε διαρκείς επαναλήψεις.

Dimitrios Kampouroglou.JPG
Δημήτριος Καμπούρογλου

4.20 Η κρίση του να είναι, αν είναι δυνατόν, μια απλή, θετική αποκάλυψη της πραγματικότητας, της αλήθειας. Να επιβάλλε­ται με την πειστική της δύναμη.

4.21 Ο ιστορικός στην Ελλάδα παρουσιάζεται μάλλον ξερός. Περιορίζεται στην παροχή μόνο γνώσεων για τη ζωή μιας προσωπικότητας ή πλήθους πληροφοριών για ιστορικά γεγονό­τα, χωρίς καμιά προσπάθειά μας για ένα πλησίασμα προς την ψυχή των προσώπων και χωρίς την εμβάθυνση στα γεγονότα. Αν τα σύγχρονα έργα της Ιστορίας μας παρουσιάζονται άψυχα, αυτό οφείλεται στο ότι λείπει απ’αυτά η παρουσία του ζωντανού ανθρώπου και των ιδεών του. Ό ,τι μας παρουσιάζε­ται, είναι ο σκελετός του. Το κύριο αντικείμενο της Ιστορίας, ο άνθρωπος, είτε ως άτομο είτε ως ομάδα δεν υπάρχει, δεν ζει, δεν κινείται.

4.23 Αρκετοί είναι οι ιστορικοί εκείνοι που με τις σφαλερές μεθόδους που ακολούθησαν δυσφήμισαν τη χρησιμότητα και την αξία της ιστορικής επιστήμης. Προκαταλήψεις, επιδίωξη εφαρμογής a priori σκέψεων και θεωριών με εσκεμμένη ανα­ζήτηση μεμονωμένων παραδειγμάτων, καθώς και οικοδόμηση με υποθέσεις επί υποθέσεων είναι τα κυριότερα σφάλματα που έχουν τη ρίζα τους σ᾽ αυτή την ίδια τη διανοητική λειτουργία του ιστορικού. Τα άλλα οφείλονται στην έλλειψη εποπτείας του ιστορικού πεδίου και στην αδυναμία καθορισμού της σπουδαιότητας ή μη των ιστορικών γεγονότων.

4.24 Όσο περισσότερο πολύπλευρη και βαθιά είναι η θεωρητική και πρακτική μόρφωση του ιστορικού τόσο και ο ορίζοντας του θα είναι ανοικτός, τόσο και καλύτερα θ’ ανταποκρίνεται στο έργο του.

4.25 Τη μέθοδο και τη θεωρία της ιστορικής επιστήμης την ανακαλύπτουμε, τη μαθαίνουμε όχι μόνο από τα συστηματικά μεθοδολογικά βιβλία, αλλά πολλές φορές και αντίστροφα, ξεκινώντας από τη μελέτη δόκιμων ιστορικών έργων. Πίσω από τις γραμμές των βιβλίων αυτών υπάρχει το θετικό και τετράγω­νο μυαλό του μεγάλου δημιουργού με τις χαρακτηριστικές του ικανότητες, το κριτικό και νηφάλιο πνεύμα, τη διεισδυτική του ικανότητα και τη φλογερή πνοή για ξαναζωντάνεμα και σύνθεση· του δημιουργού που κάνει τη γλώσσα πραγματικό όργανο για έκφραση, που την πλάθει και τη χύνει στα καλούπια που παρασκευάζει ο ίδιος.

4.26 Ποιά επιστημονική μέθοδο πρέπει να χρησιμοποιήσει ο μελετητής της ιστορίας; Την επαγωγική ή την απαγωγική; Νομίζω πως τη μέθοδο την καθορίζει το αντικείμενο των ερευνών μας. Αν π.χ. έχουμε να μελετήσουμε την κοινωνική ζωή και γενικά τον πολιτισμό ενός τόπου ή μιας χώρας, ασφαλώς πρέπει να αναχθούμε από τις επί μέρους παρατηρή­σεις στη γενική εικόνα· επομένως πρέπει να κάνουμε χρήση της επαγωγικής μεθόδου, που είναι η κατ᾽ εξοχήν μέθοδος της κοινωνιολογίας. Αν όμως έχουμε να πραγματευθούμε την αυστηρή εξελικτι­κή σειρά ορισμένων γεγονότων, απαραίτητα πρέπει να εφαρμόσουμε την απαγωγική μέθοδο, αλλά πρέπει την αλληλουχία αιτίας και αποτελέσματος να την ελέγχουμε έχοντας υπόψη μας τα πορίσματα, που μας δίνει η επαγωγική μέθοδος. Αυτή η μέθοδος μου φαίνεται η καταλληλότερη για τη μελέτη της πολιτικής ιστορίας.

4.27 Συχνά ο ιστορικός, προπάντων ο αρχάριος, συμβαίνει —έστω και αν προχωρεί εμπειρικά— ν᾽ ακολουθεί την ορθή οδό. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να προσπαθεί εκ των υστέρων να υποβάλλει τα πορίσματά του ένα πρός ένα κάτω από την αυστηρή κριτική των αρχών της ιστορικής επιστήμης.

4.28 Ο ιστορικός πρέπει να βάζει παντού το ερώτημα αν τα πράγματα, για τα οποία μιλεί η παράδοση, είναι γενικά δυνατά. Η ιστορική του μέθοδος πρέπει να είναι διαμορφωμένη συστηματικά και ο ιστορικός να τη χειρίζεται παντού άγρυπνα και ευσυνείδητα. Η έννοια της ευσυνειδησίας πρέπει να γεμίζει με αγωνία τον ιστορικό. Να μη κάνει υποχωρήσεις, για να διευκολύνει και πετύχει τη λύση ορισμένων σκοτεινών προβλη­μάτων, για τα οποία δεν υπάρχουν αρκετά αποδεικτικά τεκμή­ρια· να μη μεταχειρίζεται δηλ. την προκρούστεια μέθοδο.

4.29 Ο ιστορικός είναι ένας σκληρός αγωνιστής της επιστή­μης υποχρεωμένος κάθε στιγμή ν’ αντιμετωπίζει προβλήματα ποικίλα αξιοπιστίας και ερμηνείας των πηγών, να έχει πάντοτε εντεταμένη την προσοχή του, να προχωρεί εν εγρηγόρσει μέσα από βάτους και πυκνά δάση, ν’ αποφεύγει τις παγίδες που του στήνουν οι ίδιες οι μαρτυρίες που είναι δυνατόν να τον πληροφορήσουν, να ξεκαθαρίζει το έδαφος και ν᾽ ανοίγει τον δρόμο πρός το σκοτεινό βάθος που δεν το έχει δει ακόμη αχτίδα του ήλιου. Και είναι ανάγκη να δουλεύει σκληρά, εντατικά και γρήγορα, χωρίς χάσιμο χρόνου, γιατί αλλιώς δεν θα προχωρήσει, δεν θα φτάσει σε ολοκληρωμένες και μεγάλες συνθέσεις· θα μένει ικανοποιημένος με μικρά ή μεγάλα άρθρα, με μερικά και αποσπασματικά έργα, αλλά όχι με γενικά.

4.30 Το κύριο προσόν του ιστορικού είναι μια έμφυτη, ανεξήγητη πολλές φορές ικανότητα, που τον βοηθεί να εισχωρεί στο βάθος των πραγμάτων, ν᾽ αναλύει και να κρίνει γεγονότα και καταστάσεις, και μια επίσης έμφυτη συνδυαστική φαντασία, που φλογίζει —πυρπολεί κυριολεκτικά— τον ίδιο και τον βοηθεί ν᾽ αναζητεί και να ενώνει στοιχεία διάσπαρτα και απροσπέλαστα στον κοινό παρατηρητή· να συγκολλεί την κομμένη συνέχεια τους και να λύνει προβλήματα που μάταια άλλοι —ίσως πολύ πιο έμπειροι της ζωής και της πολιτικής— θα προσπαθούσαν να τα αντιμετωπίσουν με επιτυχία.

4.31 Ο καλά καταρτισμένος ιστορικός δεν είναι εκείνος, που διάβασε πολύ και είναι ενήμερος των πνευματικών ρευμάτων, αλλά εκείνος που αφομοίωσε ό,τι εκλεκτό συνάντησε στην πνευματική του πορεία και στοχάστηκε σοβαρά και με ανεξαρ­τησία επάνω στα προβλήματα που αντιμετώπισε· που δεν έμεινε δηλαδή ένας δέκτης, που από νωθρότητα του πνεύματος τα περιμένει όλα από ερεθισμούς του περιβάλλοντος και συνήθως από εξωτερικές και επιπόλαιες εντυπώσεις. Ο πραγματικός ιστορικός δεν αρκείται μόνο σε μερικές εκλάμψεις του πνεύμα­τός του, αλλά τις καλλιεργεί, τις εκμεταλλεύεται και προχωρεί πέρ᾽ απ᾽ αυτές με μέθοδο και πρωτοτυπία.

4.32 Σκέπτεται πρώτα απ᾽ όλα να πει την αλήθεια, να τη ζήσει και κατόπιν να τη διατυπώσει με ακρίβεια και ζωντάνια. Η πρόθεση να τα πούμε καλά, να κάνουμε εντύπωση, αλλοιώνει την αλήθεια και πληρώνεται ακριβά. Οι ρομαντικοί έδωσαν ζωηρό χρώμα στην αφήγηση και ξαναζωντάνεψαν το παρελθόν, αλλά την απομάκρυναν λίγο-πολύ από την αλήθεια, ανάλογα με την ιδιοσυγρασία τους.

4.33 Ο ιστορικός πρέπει να έχει την ικανότητα να σταθμίζει ό,τι ενδιαφέρον βλέπει ή ακούει και να το αποτυπώνει απαράλλακτα στο μυαλό του, χωρίς να μειώνει ή να υπερβάλλει τη σημασία του· να το αποδίδει με το μέτρο του. Και την ικανότητά του αυτή να την οξύνει συνεχώς.

4.34 Δεν παραθέτει αυθαίρετα τα πορίσματά του, αλλά προσπαθεί να κάνει τον αναγνώστη να παρακολουθήσει και να ζήσει σαν αληθινά τα γεγονότα στην αγωνιώδη και δραματική πορεία τους. Η προσπάθειά του αυτή για την εύρεση και ανάδειξη της αλήθειας να διακρίνεται σε όλα τα στάδια της εργασίας του ως την αποκρυστάλλωση των πορισμάτων του.

4.35 Πώς θα γίνει η έκθεση των ιστορικών γεγονότων; Με αφηγηματική μορφή, γεμάτη ζωντάνια και ποίηση ή με αυστηρά επιστημονική μορφή; Αυτό είναι ένα μεγάλο πρόβλη­μα, που συζητιέται και θα εξακολουθεί να απασχολεί τους επιστήμονες ιστορικούς. Θεωρίες ολόκληρες έχουν διατυπωθεί για τη μια ή την άλλη άποψη. Ο κάθε ιστορικός είναι ιδιότυπος και έχει τις προσωπικές του ικανότητες και το δικό του ύφος, που πηγάζουν από την ίδια του την ιδιοσυγκρασία, τον τρόπο του σκέπτεσθαι, τον συναισθηματικό του κόσμο και την επιστημονική κατάρτιση. Νομίζω όμως ότι το αριστουργηματικό ιστορικό έργο έγκειται στη σύνθεση, στην αρμονική σύζευξη δύο δυσκολοσύνθετων στοιχείων: του αυστηρού επι­στημονικού, δηλαδή του ερευνητικού πνεύματος, και της ποιητικής πνοής που ανασταίνει στη φαντασία μας το παρελ­θόν. Ο καλός ιστορικός είναι και ένας λαμπρός συγγραφέας.

4.36 Ο αναγνώστης πολλές φορές δεν ξέρει τι σκοπό έχει η μνεία μερικών αυτονοήτων πραγμάτων ή η παράθεση πολλών ξένων κειμένων, που το νόημά τους θα μπορούσε κανείς να το αποδώσει με λίγες λέξεις, εφόσον βέβαια δεν πρόκειται για πολύ χτυπητά πράγματα. Το πολύ-πολύ θα μπορούσε να μεταφέρει στις υποσημειώσεις τα επεξηγηματικά αυτά κείμενα, που περιέχουν λεπτομέρειες. Τα νοήματα του κειμένου πρέπει να είναι σφιχτοδεμένα, ώστε οι πολλές λεπτομέρειες να μην περισπούν την προσοχή του αναγνώστη, να μην τον παραπλα­νούν και τον απομακρύνουν από το πραγματικά σπουδαίο.

Theodoros Manousis 1863 024.JPG
Θεόδωρος Μανούσης

4.37 Η αφήγηση δεν πρέπει να χάνεται ποτέ σε μακρολογίες. Η νευρώδης συγκέντρωση του υλικού να φανερώνει τον τέλειο δαμασμό του από τον συγγραφέα, και το ύφος του τη λεπτή καλαισθησία του. Ο ιδανικός ιστορικός πρέπει να είναι οξύτατος παρατηρητής, μεγάλος διανοητής και καλλιτέχνης του λόγου. Η γλώσσα του να είναι συγκροτημένη, αλλά ν᾽ αποδίδει με ζωντάνια την πραγματικότητα. Να αποφεύγονται οι ακρότητες του πάθους, που προδίδουν μεροληπτική στάση και αλλοιώνουν την αλήθεια. Να είναι σε θέση να συλλαμβάνει μια γόνιμη σκέψη, να την αναπτύσσει και να της δίνει τη σημασία και την έκταση που της πρέπει. Η θεώρηση των πραγμάτων να προδίδει βαθιά και σαφή αντίληψη. Κρίνοντας τα γεγονότα δεν είναι σωστό να μιλεί κανείς σαν ηθικολόγος, αφού η εξέλιξη των γεγονότων και η πραγματοποίηση των ιστορικών ιδεών, που μπορεί να έχει και ένας εμπνευσμένος δημιουργός, είναι σχεδόν πάντα ανεξάρτητη από καθαρά ηθικά ελατήρια. Πολλοί είναι ασφαλώς εκείνοι που διαισθάνονται και αντιλαμβάνονται ορισμένες διάχυτες μεταβο­λές στη ροή της ιστορίας ή την επίδραση ορισμένων ιδεών, αλλά σταματούν μόνο στη διαπίστωσή τους. Άλλωστε η πραγματικότητα δεν αποδείχνει ότι «όλα πληρώνονται εδώ επάνω», όπως είναι μια ευρύτατη διαδομένη λαϊκή αντίληψη.

4.38 Οι μαρτυρίες των πηγών, η αφήγηση και οι σκέψεις του συγγραφέα να σφιχτοδένονται και να διατυπώνονται σε ενιαίο σύνολο. Η μετάβαση από τη μια περίοδο ή παράγραφο στην άλλη πρέπει να γίνεται με την κατάλληλη λέξη, ώστε να μη φαίνεται ότι διακόπτεται απότομα, και ότι, χωρίς κανένα σύνδεσμο πρός τα παραπάνω, μπαίνουμε σε καινούριο ολότελα θέμα. Να είναι έντονα αισθητή η συνεχής εξέλιξη, η ροή, όπως άλλωστε παρατηρούμε το ίδιο και στη ζωή.

4.39 Όπως από κάθε επιστήμη, έτσι και από την Ιστορία δεν αποκλείεται η υπόθεση, όταν μάλιστα στηρίζεται σε επαρκή στοιχεία, που να δικαιολογούν τη θέση της. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να κάνουμε κατάχρηση στις υποθέσεις μας. Προτιμότερο τότε να προβάλλεται άγνοια από έλλειψη ικανο­ποιητικών αποδεικτικών τεκμηρίων. Πολύ περισσότερο πρέπει βέβαια ν᾽ αποφεύγει κανείς να στηρίζει υποθέσεις επάνω σε υποθέσεις, σφάλμα στο οποίο πέφτουν προπάντων μερικοί κοινωνιολόγοι ή κοινωνιολογούντες ιστορικοί. Έπειτα και κάτι άλλο: δεν αξίζει να κάνει κανείς υποθέσεις για τη γνώση σκοτεινών και ασήμαντων μικρολεπτομερειών, που είναι φανε­ρό πώς δεν έπαιξαν και κανένα σπουδαίο ρόλο στην εξέλιξη των γεγονότων.

4.40 Υπάρχουν πολλών ειδών διαβαθμίσεις στην κλίμακα των υποθέσεων. Εκείνες που είναι κοντά στον νου είναι του πρώτου βαθμού πειστικές, και δεν χρειάζονται αποδείξεις. Υπάρχουν όμως και άλλες που κάνουν άλματα στο κενό και δεν στηρίζονται πουθενά. Αυτές είναι επικίνδυνες ακροβασίες και δεν πρέπει να γίνονται, και πολύ περισσότερο να επαναλαμβά­νονται.

4.41 Οι παρομοιώσεις πρέπει να είναι καλαίσθητες, εποπτικές και οι καλύτερες που θα μπορούσαν να γίνουν. Παρομοιώσεις με αναφορές σε γεγονότα του παρόντος πρέπει όσο το δυνατόν ν᾽ αποφεύγονται, γιατί αποτελούν συχνά επικίνδυνα τολμήματα και μειώνουν τη σοβαρότητα του έργου. Ακόμη και απλοί υπαινιγμοί πρέπει να αποφεύγονται.

4.42 Μερικοί ιστορικοί έχουν μια ακατανίκητη τάση πρός γενική θεώρηση, προς τη διατύπωση γενικών ιδεών. Ας είναι όμως προσεκτικοί στις γενικεύσεις, γιατί μεγάλος είναι ο κίνδυνος να εκφράσουν κοινοτυπίες παγκόσμια γνωστές ή επιπόλαιες γενικές ιδέες. Η γενίκευση πρέπει να είναι αποτέλε­σμα κατασταλάγματος βαθιάς μελέτης και παρατηρήσεως και να εκφράζεται με επιφύλαξη. Να αποφεύγεται η παράθεση κοινών κρίσεων ή ψυχολογικών παρατηρήσεων.

4.43 Δεν πρέπει να σπεύδουμε στη συναγωγή συμπερασμάτων ή πορισμάτων, αν δεν έχουμε πειστεί απόλυτα για την ορθότητά τους, ή, στην αλυσίδα των αλληλοδιαδόχων αποτελε­σμάτων, δεν έχουν το ένα με το άλλο κανένα δεσμό, ή μόνον εξωτερικό.

4.44 Η θεωρία των ηρώων είναι η επιστημονική διατύπωση λαϊκών αντιλήψεων για την ιστορία. Οι αντιλήψεις αυτές έχουν την προέλευση σε μια ανάγκη που έχει ο λαός να λατρεύει, θα έλεγε κανείς, ορισμένους ανθρώπους, που τους θαυμάζει για ορισμένες ικανότητες ή προτερήματα και να τους θεωρεί ικανούς να κάνουν πολύ περισσότερα απ᾽ ό,τι στην πραγματι­κότητα μπορούν να επιτελέσουν. Αν τέτοια πρότυπα βρίσκο­νται επικεφαλής του κράτους ή του στρατού, ο λαός τους ταυτίζει με τα ευχάριστα γεγονότα που συμβαίνουν. Η λατρεία αυτή παρατηρείται πρό πάντων στις μάζες. Γι᾽ αυτό και σ’ αυτές στηρίζουν τις δυνάμεις τους τα πρόσωπα αυτά.

4.45 Από όσα ανέπτυξα παραπάνω, αυτονόητο είναι το πό­ρισμα ότι η σύνθεση, το τελευταίο στάδιο της εργασίας του ιστορικού, δεν είναι απλή συρραφή, συμπίληματων ιστορικών μαρτυριών —όπως συνήθως νομίζεται— αλλά δαμασμός πρώτα και επεξεργασία του υλικού και κατόπιν —με βάση τις ταξινομημένες ιεραρχικά ως πρός την αξιοπιστία και τη σπουδαιότητα ιστορικές ειδήσεις— αγωνιώδης προσπάθεια για την αναπαράσταση των ιστορικών γεγονότων, με σταθερή σπονδυλική στήλη και ευδιάκριτη τη σχέση αιτίας—αποτελέ­σματος, η οποία αλλιώς, στην πραγματικότητα δηλαδή, δεν είναι πολλές φορές σαφής. Ο αληθινός ιστορικός κατά την εναγώνια αυτή δοκιμασία του παρακολουθεί τα γεγονότα και συμπάσχει μαζί με τις ανθρώπινες κοινωνίες ή με τα πρόσωπα, που έζησαν στο παρελθόν, με άλλα λόγια «ζει την ιστορία». Αποτέλεσμα είναι να διαχύνεται στο έργο του η θερμή πνοή της γνήσιας δημιουργίας, της πρωτοτυπίας τόσο στη σύλληψη, όσο και στην έκφραση του ιστορικού έργου. Αλλιώς παρατη­ρούμε εκείνο που συμβαίνει σε πολλά ιστορικά βιβλία: παρά­θεση πληροφοριών, της μιας κοντά στην άλλη, το τι γράφει ο ένας και τι ο άλλος.

4.46 Παράλληλα πρός το είδος της αυστηρής επιστημονικής ιστορίας, που έχει ως σκοπό την προώθηση της ιστορικής έρευνας και την παροχή υλικού για παρατηρήσεις στην κοινωνιολογία, υπάρχει και το είδος της εκλαϊκευτικής ιστο­ρίας, που απευθύνεται στις μεγάλες μάζες και έχει ως σκοπό να παρουσιάσει με τρόπο απλό και επαγωγό στους αναγνώστες την αληθινή όψη της κοινωνίας και τους ήρωές της. Το είδος αυτό της Ιστορίας, όποιες αντιρρήσεις και αν υπάρχουν, είναι ένα είδος αυθύπαρκτο και αντιποκρίνεται στις ανάγκες των μεγά­λων μαζών. Γι᾽ αυτό ο ιστορικός πρέπει με συνέπεια να ακολουθήσει τις θεωρητικές αρχές της εκλαϊκευτικής ιστορίας. Η εκλαϊκευση έγκειται στον τρόπο, με τον οποίο θα παρουσιά­σει στο κοινό την ιστορική ύλη. Δεν εκλαϊκεύει όμως κανείς την Ιστορία, όταν μεταχειρίζεται πολύ κοινές λέξεις ή εκφρά­σεις.

Screen Shot 2017-11-12 at 20.46.15