Υπερρεαλισμός

στις

Εξώφυλλο: «Ο Ελέφαντας Celebes» του Max Ernst_ελαιογραφία σε κανβά_χαρακτηριστικό δείγμα υπερρεαλισμού_1921_Tate Gallery_Λονδίνο

γράφει ο Ιωάννης Τζάνος πτυχ. Φιλοσοφικής Α.Π.Θ.

Ο όρος υπερρεαλισμός, ή σουρεαλισμός αποτελεί μετάφραση του Γαλλικού όρου «surréalisme» (από τις Γαλλικές λέξεις sur=επί/επάνω και réalisme=ρεαλισμός/πραγματικότητα) και δύναται να ερμηνευθεί ως «πέρα, ή πάνω από την πραγματικότητα». Πρόκειται για ένα πολιτισμικό (ποιητικό – καλλιτεχνικό) κίνημα, το οποίο ήρθε στο προσκήνιο κατά την διάρκεια του Μεσοπολέμου (το διάστημα μεταξύ Α’ και Β’ Παγκοσμίου Πολέμου) στα μέσα της δεκαετίας του 1920 και αφορά τόσο στην λογοτεχνία, όσο και στις εικαστικές τέχνες.

Εκ φύσεως επαναστατικό κίνημα, ο υπερρεαλισμός επεδίωξε πολλές ριζοσπαστικές αλλαγές στο χώρο της τέχνης αλλά και της σκέψης γενικότερα, ασκώντας επίδραση σε μεταγενέστερες γενιές καλλιτεχνών. Τα μέλη του αντέδρασαν σε αυτό που οι ίδιοι ερμήνευαν ως βαθιά κρίση του Δυτικού πολιτισμού, προτείνοντας μία ευρύτερη αναθεώρηση των αξιών, σε κάθε πτυχή της ανθρώπινης ζωής, στηριζόμενοι στις ψυχαναλυτικές θεωρίες του Freud και στα πολιτικά ιδεώδη του Μαρξισμού.

Γαλλικός Υπερρεαλισμός

Θεμελιωτής και κύριος θεωρητικός του κινήματος είναι ο Γάλλος συγγραφέας André Breton, ο οποίος μαζί με άλλους ομοτέχνους του (Louis Aragon, Paul Éluard κ.α. με τους οποίους δεν διατηρούσε πάντοτε φιλικές σχέσεις) είχε αναμειχθεί στο κίνημα Dada (Νταντά) από το οποίο αποχώρησε το 1923. Κύρια αιτία της ρήξης ήταν η διαφωνία σχετικά με το αν υπάρχει κάτι που μπορεί να γίνει αποδεκτό ή όχι, με δεδομένη την προσήλωση των υπερρεαλιστών στον αυτοματισμό και στις Φροϋδικές θεωρίες.

Andre Breton

Όντας ένθερμος κομμουνιστής ο Breton, ο οποίος σύντομα θα γινόταν αρχηγέτης του υπερρεαλισμού, ήταν κατηγορηματικός στον ισχυρισμό του ότι ο υπερρεαλισμός ήταν πρωτίστως επαναστατικό κίνημα. Κατά την διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου έχοντας εκπαιδευθεί στην ιατρική και ψυχιατρική, υπηρέτησε σε νευρολογικό νοσοκομείο όπου εφήρμοσε τις ψυχαναλυτικές μεθόδους του Sigmund Freud σε στρατιώτες που βρίσκονταν σε «διανοητική σύγχυση» ήταν αναστατωμένοι, ή εξουθενωμένοι ως αποτέλεσμα ενός υπερβολικά αγχωτικού – αποκρουστικού και συχνά απροσδόκητου γεγονότος ή εμπειρίας.

To 1919 άρχισε να εκδίδει το περιοδικό Littérature μαζί με τον Louis Aragon και τον Philippe Soupault. Είχαν μόλις αρχίσει να πειραματίζονται με την «αυτόματη γραφή» δηλ. να γράφει κάποιος αυθόρμητα χωρίς να ελέγχει τις σκέψεις του. H αυτόματη γραφή υπαγορεύεται από το ασυνείδητο, χωρίς τον έλεγχο και την αυθεντία λογικών, ή ηθικών προκαταλήψεων και μαζί με το όνειρο και τις παραισθήσεις λειτουργούν ως δίαυλοι επικοινωνίας με την «υπερπραγματικότητα» με τον «υπερρεαλισμό». Δημοσίευσαν λοιπόν τις «αυτόματες» γραφές τους, καθώς και εξηγήσεις των ονείρων στο περιοδικό τους.

Σκίτσα των Breton και Soupault από τον Francis Picabia (1920)

Ο Breton και ο Soupault εμβάθυναν στον αυτοματισμό, συγγράφοντας το 1920 τα «Μαγνητικά Πεδία» (Les Champs Magnetiques – The Magnetic Fields) εφαρμόζοντας την εν λόγω τεχνική (ενν. της αυτόματης γραφής). Συνέχισαν λοιπόν, συγκεντρώνοντας περισσότερους καλλιτέχνες και συγγραφείς στους κόλπους του υπερρεαλισμού θεωρώντας ότι ο αυτοματισμός ήταν καλύτερη μέθοδος για κοινωνική αλλαγή στις καθιερωμένες – επικρατούσες αξίες, από την επιθετική «πολιτική» του κινήματος Νταντά .

Πέρα από τον Breton, τον Soupault και τον Aragon, στους γνήσιους υπερρεαλιστές ανήκει μια πλειάδα λογοτεχνών και καλλιτεχνών όπως οι Paul Éluard, Benjamin Péret, René Crevel, Robert Desnos, Jacques Baron, Max Morise, Marcel Noll, Pierre Naville, Roger Vitrac, Simone Breton, Gala Éluard, Max Ernst, Man Ray, Hans Arp, Georges Malkine, Michel Leiris, Georges Limbour, Antonin Artaud, Raymond Queneau, André Masson, Joan Miró, Marcel Duhamel, Jacques Prévert και Yves Tanguy.

Manifeste du surréalisme 1929

To 1924 ανήγγειλαν τους σκοπούς και την φιλοσοφία τους με την έκδοση του πρώτου Υπερρεαλιστικού Μανιφέστου. Την ίδια χρονιά εγκαθίδρυσαν τo Γραφείο Υπερρεαλιστικής Έρευνας και άρχισαν να εκδίδουν το περιοδικό La Révolution surréaliste. Ο Breton ήταν εκείνος που έγραψε το «Manifeste du surréalisme» ήτοι το Μανιφέστο του Υπερρεαλισμού, το οποίο ορίζει τους σκοπούς της ομάδας και περιλαμβάνει αναφορές στις επιρροές που ασκήθηκαν στον Υπερρεαλισμό, παραδείγματα υπερρεαλιστικών έργων και μία συζήτηση για τον αυτοματισμό. Ο ίδιος όρισε τον υπερρεαλισμό ως εξής:

Λεξικό: Υπερρεαλισμός, ουσιαστικό γένους αρσ. Ο καθαρός ψυχικός αυτοματισμός, μέσω του οποίου προτίθεται κάποιος να εκφράσει είτε προφορικά είτε γραπτά είτε με οποιονδήποτε άλλο τρόπο την πραγματική λειτουργία της σκέψης. Αυτό που υπαγορεύει η σκέψη, με την απουσία κάθε ελέγχου ασκούμενου από τη λογική, χωρίς καμιά αισθητική ή ηθική προκατάληψη.

Εγκυκλοπαίδεια: Υπερρεαλισμός. Φιλοσοφία. Ο Υπερρεαλισμός βασίζεται στην πίστη στην ανώτερη πραγματικότητα ορισμένων μορφών συνειρμών που προηγουμένως είχαν παραμεληθεί, στην παντοδυναμία του ονείρου, στο ανιδιοτελές παιχνίδι της σκέψης. Αποσκοπεί να καταλύσει μια για πάντα όλους τους άλλους ψυχικούς μηχανισμούς και να υποκατασταθεί στους ίδιους στη λύση όλων των πρωταρχικών προβλημάτων της ζωής.

Andre Breton. -Manifesto of 1924

Ο όρος Σουρεαλισμός ή Υπερρεαλισμός επινοήθηκε το 1917 από τον Γάλλο ποιητή Guillaume Apollinaire (τον χρησιμοποίησε χαρακτηρίζοντας το παράδοξο θεατρικό έργο Οι Μαστοί του Τειρεσία (Les Mamelles de Tiresias) ως «υπερρεαλιστικό δράμα» (drame surrealiste). Κατά τον Apollinaire, ο όρος δήλωνε τον αναλογικό τρόπο με τον οποίο μπορεί να αποδοθεί η πραγματικότητα. Όταν λόγου χάριν ο άνθρωπος θέλησε να μιμηθεί το βάδισμα δεν εφηύρε τα μηχανικά πόδια αλλά τον τροχό. Με τον ίδιο τρόπο ερμήνευε τη συμπεριφορά του ποιητή, ο οποίος προκειμένου να μεταδώσει κάποιες ιδέες, δεν αντιγράφει τον κόσμο και τις καταστάσεις του στατικά και νατουραλιστικά, αλλά δυναμικά, με τρόπο αναλογικό και δημιουργική φαντασία.

Guillaume Apollinaire

Ο Apollinaire εισήγαγε τον όρο περισσότερο αφηρημένα, χωρίς να προτείνει κάποια νέα καλλιτεχνική σχολή, ή θεωρία και ενδεχομένως να είχε παραμείνει ένας πολύ ειδικός και ακαδημαϊκός όρος (όπως π.χ ο Γκονγκορισμός ή ο Ευφυϊσμός) αν ο Andre Breton δεν είχε ενσωματώσει μετέπειτα στον υπερρεαλισμό όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που θεμελίωσαν το υπερρεαλιστικό κίνημα, όπως τις θεωρίες του Freud για τα όνειρα, ή το ασυνείδητο και κυρίως τον αυτοματισμό.

Εξώφυλλο της τελευταίας έκδοσης του περιοδικού VVV (1944) σχεδιασμένο από τον Roberto Matta.

Ο Β’ Παγκόσμιος πόλεμος επεσκίασε για ένα διάστημα, σχεδόν ολόκληρη την πνευματική και καλλιτεχνική παραγωγή τόσο λόγω των γενικότερων γεγονότων όσο και λόγω της ανόδου του Ναζισμού. Το 1941 ο Breton πηγαίνει στις Η.Π.Α, όπου συν ιδρύει το βραχύβιο περιοδικό VVV με τους Max Ernst, Marcel Duchamp και τον Αμερικανό καλλιτέχνη David Hare. Εντούτοις, ήταν ο Αμερικανός ποιητής Charles Henri Ford και το περιοδικό του View που προσέφεραν στον Breton έναν δίαυλο μέσω του οποίου προώθησε τον Υπερρεαλισμό στις Η.Π.Α. Το ειδικό τεύχος του View για τον Duchamp ήταν ζωτικής σημασίας για την καθολική κατανόηση του Υπερρεαλισμού στην Αμερική. Τόνισε τις συνδέσεις του με τις υπερρεαλιστικές μεθόδους, προσέφερε ερμηνείες του έργου του από τον Breton, καθώς και την άποψη του Breton ότι ο Duchamp λειτουργούσε σαν γέφυρα μεταξύ πρώιμων μοντέρνων κινημάτων όπως του ΦουτουρισμούΚυβισμού και του Υπερρεαλισμού. Ενώ όμως ο πόλεμος τάραξε τα νερά του Υπερρεαλισμού, τα υπερρεαλιστικά έργα συνέχισαν την πορεία τους. Με την επιστροφή του Breton στη Γαλλία μετά τη λήξη του πολέμου, ξεκίνησε μια νέα φάση υπερρεαλιστικής δραστηριότητας στο Παρίσι και οι κριτικές του για τον ορθολογισμό και τον δυισμό βρήκαν νέο κοινό.

«Ο Πειρασμός»_πίνακας του Savadore Dali

Ο υπερρεαλισμός ως πολιτική δύναμη αναπτύχθηκε κάπως ακανόνιστα ανά τον κόσμο, αφού σε κάποια μέρη δόθηκε έμφαση στις καλλιτεχνικές πρακτικές, σε άλλα στις πολιτικές και σε άλλα η υπερρεαλιστική πρακτική απέβλεπε στο να υπερβεί τόσο την τέχνη όσο και την πολιτική. Πολιτικά ο υπερρεαλισμός ήταν άκρως αριστερός, κομμουνιστικός ακόμη και αναρχικός. Η ρήξη από το κίνημα Dada χαρακτηρίστηκε ως διαχωρισμός μεταξύ αναρχικών και κομμουνιστών, με τους Υπερρεαλιστές να εντάσσονται στους κομμουνιστές.O Breton και οι σύντροφοί του υποστήριξαν τον Leon Trotsky και την Διεθνή Αριστερή Αντιπολίτευση για κάποιο χρονικό διάστημα, όμως υπήρξε και κάποια ροπή προς την αναρχία, που εκδηλώθηκε πλήρως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο.

Δεν υπάρχει ξεκάθαρη άποψη σχετικά με το τέλος του Υπερρεαλισμού, ή αν υπήρξε τέλος. Ορισμένοι ιστορικοί της τέχνης θεωρούν ότι ο Β’ Παγκόσμιος πόλεμος ουσιαστικά διέλυσε το κίνημα. Παρ’ όλα αυτά, η ιστορικός της τέχνης Sarane Alexandrian αναφέρει ότι: ο θάνατος του André Breton το 1966 σηματοδότησε τον θάνατο του υπερρεαλισμού ως οργανωμένου κινήματος. Έχουν γίνει επίσης προσπάθειες να συνδέσουν τη «νεκρολογία» του κινήματος με τον θάνατο του Salvatore Dali to 1989. Ωστόσο, όπως σ’ όλα τα πολιτισμικά φαινόμενα, έτσι κι εδώ δεν υπάρχουν απόλυτα όρια παρά μόνο συμβατικά, πράγμα που σημαίνει ότι ακόμα και σήμερα ο υπερρεαλισμός εξακολουθεί να υφίσταται, έστω και αποκεντρωμένος.

Ο υπερρεαλισμός στην Ελλάδα

Σύμφωνα με νεότερες έρευνες σε έντυπα της εποχής η παρουσία του υπερρεαλισμού στην Ελλάδα ιχνηλατείται περίπου στα μέσα της δεκαετίας του 1920. Φυσικά, δεν πρόκειται για δημιουργία υπερρεαλιστικών έργων, αλλά για σχόλια και απόψεις που διατυπώνονταν με αφορμή την εξάπλωση του κινήματος στην Ευρώπη. Πρώτο δείγμα υπερρεαλιστικής γραφής στην Ελλάδα θεωρείται η ποιητική συλλογή του Θεόδωρου Ντόρρου «Στου γλυτωμού το χάζι (1930)».

Νικήτας Ράντος

Στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1930 ο μόνος ορθόδοξος υπερρεαλιστής φαίνεται πως ήταν ο Νικήτας Ράντος (ψευδώνυμο του Νικόλα Καλαμάρη). Είναι χαρακτηριστικό ότι η Ελληνική αριστερή διανόηση εκείνης της εποχής, αλλά και η μεταπολεμική ουδέποτε προσεταιρίστηκαν το κίνημα του υπερρεαλισμού, αλλά το θεώρησαν τέχνη φυγής από τα προβλήματα της καθημερινότητας. Έτσι οι κύριοι εκπρόσωποι του κινήματος στην Ελλάδα προέρχονταν από τη λεγόμενη «αστική» διανόηση, στην οποία χρεώθηκε από τους αριστερούς ως «υπερρεαλιστική» οποιαδήποτε πρωτοποριακή κίνηση στη λογοτεχνία κατά τη δεκαετία του 1930.

Ανδρέας Εμπειρίκος_Λωζάνη_1920

Ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες υπερρεαλιστές ήταν ο Ανδρέας Εμπειρίκος, ο οποίος το 1935 τύπωσε τη συλλογή του «Υψικάμινος» και έδωσε στην αίθουσα «Ατελιέ» στην Αθήνα την περίφημη διάλεξη του για το κίνημα. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Λίνος Πολίτης: «Τα ποιήματα της Υψικαμίνου εισήγαν τον υπερρεαλισμό γνήσιο και καθαρόαιμο. Ακολουθώντας τις μεθόδους του κινήματος ο ποιητής χρησιμοποίησε την «αυτόματη γραφή» και αποδέσμευε έτσι από τους χώρους του υποσυνείδητου έναν πλούτο από εικόνες, χωρίς βέβαια λογικό ειρμό, αλλά με τη γοητεία μιάς καινούργιας υπερ-πραγματικής (υπερρεαλιστικής) αίσθησης. Τα κομμάτια της συλλογής ήταν γραμμένα σε πεζό [..]». (Λίνος Πολίτης, «Ιστορία νεοελληνικής λογοτεχνίας» σ. 291, 2012).

Νίκος Εγγονόπουλος

Το 1938 έρχεται στο προσκήνιο ο Νίκος Εγγονόπουλος με το βιβλίο του «Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν» και κυκλοφόρησε το τεύχος Υπερρεαλισμός από τις εκδόσεις Γκοβόστη, στο οποίο μεταφράζονταν κείμενα Γάλλων υπερρεαλιστών από τους Ανδρέα Εμπειρίκο, Νίκο Εγγονόπουλο, Οδυσσέα Ελύτη, Θαλή Ρητορίδη, Νίκο Καλαμάρη [Νικόλα Κάλας]. Μέχρι την κήρυξη του πολέμου επρόκειτο να τυπωθούν ακόμη δύο βιβλία, σημαντικά για τον Ελληνικό υπερρεαλισμό: τα «Κλειδοκύμβαλα της σιωπής» (1939) του Εγγονόπουλου και οι «Προσανατολισμοί» (1940) του Οδ. Ελύτη. Η μέχρι τότε αντιμετώπιση του υπερρεαλισμού, όχι μόνο από το ευρύτερο κοινό αλλά και από την επίσημη κριτική, κυμαινόταν μεταξύ παρεξηγήσεων, έλλειψης ενημέρωσης και παρωδιών εν αντιθέσει με την περίοδο μετά τον πόλεμο, όπου η αντιμετώπιση του ήταν ψυχραιμότερη.

Μάτση Χατζηλαζάρου

Μετά τον πόλεμο είχε αρχίσει να κάνει την εμφάνιση της η νεότερη γενιά των υπερρεαλιστών ποιητών όπως η Μάτση Χατζηλαζάρου, ο Μίλτος Σαχτούρης, ο Νάνος Βαλαωρίτης, ο Έκτωρ Κακναβάτος, ο Γιώργος Λίκος. Βέβαια, η πολεμική κατά των υπερρεαλιστών συνεχίστηκε, ιδίως από την πλευρά των αριστερών κριτικών, οι οποίοι ενέμεναν στις άκαμπτες δογματικές τους θέσεις, με κάποιες εξαιρέσεις όπως ο Μανώλης Αναγνωστάκης. Το 1945 ο Ανδρέας Εμπειρίκος κυκλοφόρησε την δεύτερη ποιητική του συλλογή «Ενδοχώρα».

«Αργώ»_ελαιογραφία του Νίκου Εγγονόπουλου_πηγή http://tinyurl.com/mdd7gz6

Στον Ελληνικό χώρο, λοιπόν, καθίσταται σαφές ότι ο υπερρεαλισμός έγινε έντονα αισθητός μόνο στην περιοχή της ποίησης, μπολιάζοντας θετικά και μακρόχρονα το σύνολο της μεταπολεμικής παραγωγής, χωρίς, ωστόσο, να δημιουργήσει σειρά επιγόνων. Όσον αφορά τώρα στην πεζογραφία, έχουμε το μυθιστόρημα «Ο Μέγας Ανατολικός» καθώς και συντομότερα κείμενα του Ανδρέα Εμπειρίκου όπως « Γραπτά ή Προσωπική Μυθολογία» ή «Το μυστικόν της Πασιφάης» κ.α. Επίσης, μία από τις λίγες περιπτώσεις ζωγράφων με πρωτογενείς δεσμούς με τον υπερρεαλισμό είναι η μορφή του Νίκου Εγγονόπουλου.

Παρακάτω παρατίθεται ένα δείγμα υπερρεαλιστικής γραφής, όπου διαφαίνεται ξεκάθαρα η αυτόματη γραφή, καθώς απουσιάζει εντελώς ο λογικός ειρμός και το ασυνείδητο έχει τον κυρίαρχο ρόλο.

Ιππεύων Όνους Αγαπών Κυρίες

Ο πιο ακατανόητος στρόβιλος εξικνούμενος από κλειδοκύμβαλον παρέσυρε τον ασπάλακα που κρατούσε η κανονική μύτη της μικρής νοσοκόμου. Ενώπιον του μεγαλομάρτυρος διελύθη το χέρι της νοσοκόμου και κατέπεσε με φοβερό πάταγο το δεξί μάτι ενός μαυροντυμένου ερπετού. Όμως ο καπνός δεν παρεσύρθη. Κάθε τολύπη έγινε σπίνος και επέμεινε με επικίνδυνο φανατισμό να οραματίζεται τη μυγδαλιά του κρυσφηγέτου μιας αριστοτεχνικής ορχήστρας. Ο θηριοδαμαστής ενικήθη και έλαμψε για χιλιοστή φορά ο φιόγκος που παρέσυρε πολλές λουόμενες γυναίκες προς το καφενεδάκι του χωριού του εξηκοστού ογδόου ονάγρου. Κανείς δεν κατεσπιλώθη περισσότερο από σκασμένο καρπούζι. Η ανημπόρια του παλιού κρονόληρου επατάχθη και στη θέσι της σηκώθηκε μια για πάντα μια κορυβαντιώσα ομίχλη.

Ανδρέας Εμπειρίκος (από την συλλογή Υψικάμινος)

Πηγές

http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Surrealism

https://el.wikipedia.org/wiki/Υπερρεαλισμός

Βιβλιογραφία – αναφορές

Συλλογικό Έργο (2007). «Λεξικό Λογοτεχνικών όρων. Πρόσωπα – Έργα – Ρεύματα – Όροι» Αθήνα, Πατάκης, σελ. 2244-2245

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s