Μέγας Αλέξανδρος και Θάληστρις (329 π.Χ) αναθεωρημένο

Στο εξώφυλλο απεικονίζεται η βασίλισσα των Αμαζόνων Θάληστρις, στο στρατόπεδο του Μ. Αλεξάνδρου σε πίνακα τεχνοτροπίας Ροκοκό του Johann Georg Platzer.

Σημείωση διαχείρισης: Το παρόν άρθρο αποτελεί μια σπάνια για τα Ελληνικά δεδομένα ιστορική μελέτη, η οποία αφορά σε μια εν πολλοίς άγνωστη περίοδο – συμβάν της ζωής του  Μεγάλου Αλεξάνδρου, αναδεικνύοντας το κύρος – σεβασμό και θαυμασμό που ενέπνεε ο Έλληνας στρατηλάτης.

—————————-

Copyright © Περικλής Δημ. Λιβάς 2015

Τον παλιό καιρό, τότε που οι γυναίκες ίππευαν, αρματώνονταν και συνοδεία των ανδρών τους πήγαιναν ν᾽ αντιμετωπίσουν εχθρούς στις στέπες, η γη έτρεμε σαν τη σφυροκοπούσαν οι οπλές των περήφανων ζώων. Μπορούσαν εύκολα να ξεριζώσουν την καρδιά κάποιου εχθρού με τα κοφτερά σπαθιά τους, αλλά στα σώψυχά τους έτρεφαν αγάπη για το ταίρι τους… Μετά από φρενήρη μάχη, η βασίλισσα Amezan ξεπέζεψε και αντελήφθη απελπισμένη ότι ο πολεμιστής που μόλις είχε σκοτώσει ήταν ο αγαπημένος της. Θρηνώντας, μ᾽ αναφιλητά ψέλλισε: ο ήλιος μου έδυσε για πάντα!…..Από την Καυκασική παράδοση, Amezan Μητέρα του δάσους ή του φεγγαριού, Nart Saga 26, πηγή Amazons-Andrienne Mayor.

Το ειδύλλιο της ατρόμητης Αμαζόνας πολεμάρχου με τον κατακτητή των συνόρων του γνωστού κόσμου της εποχής, αποτέλεσε περιεχόμενο πολλών μυθοπλασιών αλλά και αντιπαραθέσεων, όταν σε μια από τις καμπές της πολυσχιδούς πορείας του πολιτισμού μας επιδιώχθηκε από πολλούς η απομύθευση της λαϊκής παράδοσης ενώ γι άλλους θεωρήθηκε επιταγή των καιρών. Ωστόσο, οι μύθοι που θέριεψαν απομυζώντας το γόνιμο υπέδαφος της φαντασίας, δεν υπέκυψαν όλοι στο φως της αμφισβήτησης, με αποτέλεσμα έστω και στο περιθώριο, να διατηρηθούν αρκετοί απ᾽ αυτούς μέχρι τις μέρες μας. Σε αυτά τα πλαίσια η Adrienne Mayor (Πανεπιστημιακή ερευνητής κλασικών επιστημών, Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης και Τεχνολογίας στο Πανεπιστήμιο Stanford) διερευνά τυχόν ψήγματα αλήθειας σ᾽ αυτό το αλλόκοτο αλλά εξιδανικευμένο θρυλικό ζευγάρωμα.

Το άρθρο, έναυσμα της παρούσας μελέτης, δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο του 2015 στο 65ο τεύχος του περιοδικού History Today με τίτλο When Alexander met Thalestris’’. Πέραν της σχετικής βιβλιογραφίας ελήφθησαν υπόψη επίσης, η σχετική αναφορά του Πανεπιστήμιου Stanford στο έργο της Mayor και το συναφές άρθρο με τίτλο Alexander and the Amazon Queen της Márta Munding του τμήματος φιλολογίας του Πανεπιστημίου Szeged.

Xάρτης της Μηδίας (wikipedia)

Xάρτης της Μηδίας (wikipedia)

Μ᾽ εξαίρεση την Επιτομή του Μετς, το εν λόγω περιστατικό είτε αμφισβητούμενο είτε θεωρούμενο με σκεπτικισμό, δε λείπει από τις κύριες ιστορικές πηγές για τον Αλέξανδρο Γ᾽ τον Μέγα, ενώ οι σύγχρονες μελέτες διερευνούν την ιστορικότητά του, ή προσπαθούν να το ερμηνεύσουν.

Ωστόσο η αλήθεια είναι ότι έγινε αντικείμενο πολυεπίπεδης έρευνας, με τo βασικότερο ερώτημα ν᾽ αφορά στις καταβολές του αλλά και στο γιατί ένας μύθος να στοιχειοθετείται στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο. Εντούτοις οι πολλές αποκλίσεις ανάμεσα στις αφηγήσεις αναφορικά με τον τόπο και το χρόνο της συνάντησης, δυσχεραίνουν την ανίχνευση της πηγαίας πληροφορίας την οποία επικαλέστηκαν οι αρχαίοι ιστοριοδίφες.

Βρισκόμαστε στο 330 π.Χ. όπου ο Αλέξανδρος Γ’ ο Μακεδών είχε κατακτήσει την Περσία και σχεδίαζε την επέκταση της αυτοκρατορίας του προς την Ινδία. Με στρατό 30.000 ανδρών, προέλαυνε ανατολικά των Εκβατάνων, μέσω ορεινής πετρώδους ερήμου, προς τις Ράγες (σημερινή Τεχεράνη). Διερχόμενος τις Πύλες της Κασπίας, ένα στενό πέρασμα στην οροσειρά Ελμπρούζ, πλησίασε την Υρκανία στην νότια ακτή της Κασπίας θάλασσας, όπου και στρατοπέδευσε, δεκαπέντε μίλια βορειοδυτικά της Εκατομπύλου, στη φυσική οχύρωση και τα τρεχούμενα νερά που προσέφεραν οι τεράστιοι βραχώδεις όγκοι.

Η περιοχή έγινε ορμητήριο για επιδρομές εναντίον αρκετών Υρκανικών πόλεων καθώς και για αψιμαχίες με τους Μήδους (βλ.σχετ. παραπομπή), ορεσίβιους νομάδες, οι οποίοι είχαν αρπάξει και κρατούσαν το άλογο του Αλεξάνδρου, τον περίφημο Βουκεφάλα (βλ.σχετ.παραπομπή), ζητώντας ανταλλάγματα. Στην Εκατόμπυλο, ο Αλέξανδρος συναντήθηκε με αποστολές κοντινών κι απομακρυσμένων φυλών, οι οποίες είχαν προσέλθει αυτόβουλα, σε ένδειξη πίστης και υποταγής στον νεαρό κατακτητή.

Διόδωρος Σικελιώτης Ιστορικά β. ΙΖ’ μέρος β’ κεφ. 77

Διόδωρος Σικελιώτης Ιστορικά β. ΙΖ’ μέρος β’ κεφ. 77

Ενώ βρισκόταν στο στρατόπεδό του, δέχθηκε απροσδόκητη επίσκεψη απ᾽ την αυταρχική Αμαζόνα βασίλισσα Θάληστρι, συνοδεία 300 εφίππων πολεμιστριών, η οποία είχε πρόθεση να ζευγαρώσει μαζί του ώστε να φέρει στον κόσμο απόγονό του. Πολυάριθμες αρχαίες αφηγήσεις, ιστορικές και μη, θέλουν το νεαρό στρατηλάτη να κάνει ότι καλύτερο μπορούσε προς ικανοποίηση της επιθυμίας της, αλλά και να μη καταφέρνει να κατευνάσει το ερωτικό της πάθος.

Πόσο πιστευτή μπορεί να είναι η ιστορία του Αλεξάνδρου με την Θάληστρι, ενός θρύλου ο οποίος διαδόθηκε αστραπιαία λαμβάνοντας επικές διαστάσεις στα χρόνια της αρχαιότητας;

Δικαίως προκάλεσε αντιγνωμίες, οι οποίες ωστόσο δεν προκαλούν έκπληξη, μιας και γινόταν λόγος για ερωτική συνεύρεση ήρωα, ο οποίος ξεπερνούσε κατά πολύ το γίγνεσθαι της εποχής του και μεταγενέστερα λατρεύτηκε ως θεός, με γυναίκα που αναγνωριζόταν ως  “βασίλισσα των Αμαζόνων’’.

Οι ιστορικοί του Αλεξάνδρου, δίνουν την αίσθηση ότι υποχρεώθηκαν να συμπεριλάβουν το εν λόγω επεισόδιο, το οποίο απαιτούσε σοβαρές προσπάθειες αποσαφήνισης και εύλογα θα μπορούσε να υπονομεύσει την αξιοπιστία του συνολικού έργου τους. Ο Στράβων για παράδειγμα, αν και διστακτικός, υιοθέτησε την ταυτοποίηση των Αμαζόνων με πολεμίστριες βαρβαρικής καταγωγής, οργανωμένες σε γυναικοκρατούμενες ομάδες, οι οποίες ενίοτε συνυπήρχαν με άντρες και ζούσαν στα περίχωρα της Μαύρης Θάλασσας, του Καυκάσου και της Κασπίας, θεωρώντας ωστόσο αδιανόητο για στράτευμα, πόλη ή φυλή, να μπορεί να οργανωθεί και πόσο μάλλον να πολεμήσει, απουσία αντρών. Επίσης, δεν ήταν απόλυτα βέβαιος αν επαναστατικές ομάδες Αμαζόνων εξακολουθούσαν να δρούν στα χρόνια του Αλεξάνδρου. Την ίδια αμφιβολία είχε και για τη δική του εποχή, τριακόσια χρόνια αργότερα, παρά τις διαπιστεύσεις πολλών συγκαιρινών του συγγραφέων.

Όπως γράφει ο Πλούταρχος στην αμερόληπτη βιογραφία του για τον Αλέξανδρο “πολλοί συγγραφείς αναφέρουν ότι η βασίλισσα των Αμαζόνων πήγε να τον επισκεφθεί στην Υρκανία’’. Ονοματίζει δεκατέσσερις ιστοριογράφους, κάποιοι από τους οποίους το αποδέχονταν ως γεγονός, κάποιοι αμφέβαλλαν, ενώ άλλοι το περιέγραφαν ποικιλοτρόπως. Διατηρώντας την ευρύτητα του πνεύματός του σε υψηλά επίπεδα, ο Πλούταρχος πίστευε ότι οι πλέον αξιόπιστοι συγγραφείς ήσαν επιφυλακτικοί ως όφειλαν.

clip_image009.gifΙπποκράτης, Περί Αέρων, Υδάτων, Τόπων §17

Επιπλέον, επανέλαβε στο έργο του ένα πολύ γνωστό εκ των υστέρων ευθυμολόγημα, το οποίο αφορούσε στον υποτιθέμενο διάλογο μεταξύ δυο παλαιμάχων των εκστρατειών του Αλεξάνδρου. Η αυθεντική αφήγηση, της οποίας σώζονται μόνο κάποια αποσπάσματα, ανήκει στον Ονησίκριτο και περιέχει πολλές και αξιόλογες πληροφορίες, αλλά ο ίδιος συχνά χαρακτηριζόταν από τάση υπερβολής στις περιγραφές του. Στο έργο του Πλουτάρχου, ενόσω ο Ονησίκριτος αφηγείται στον Λυσίμαχο τα σχετικά με την βασίλισσα των Αμαζόνων, αυτός χαμογελά και τον ρωτά : ῾῾Εγώ που ήμουν τότε;᾽᾽ . Ο Λυσίμαχος ήταν ένας από τους αξιωματικούς του Αλεξάνδρου, αλλά δεν είναι γνωστό αν βρισκόταν εκείνο τον καιρό στο στρατόπεδο κοντά στην Εκατόμπυλο ή σε κάποιο άλλο, ενώ το αινιγματικό του σχόλιο δεν φωτίζει την πρόθεσή του.  Αναρωτιόταν πράγματι για γεγονότα που διέφυγαν της προσοχής του, ή χαριτολογώντας απαρνιόταν την αλήθεια τους;

Η συναρπαστική ιστορία της Θάληστρις, όπως μας παρουσιάζεται, μοιάζει ξεκάθαρη, αρμονική κι απέριττη. Επίσης, εμπεριέχεται σε ακολουθία γεγονότων των οποίων η ιστορική αυθεντικότητα είναι γενικά αποδεκτή τόσο από αρχαίους όσο κι από σύγχρονους μελετητές, δίχως ωστόσο να ήταν ποτέ δυνατόν ν᾽ αποδειχθεί ή να διαψευσθεί η αλήθεια της συνάντησης, η οποία φαίνεται να συνέβη 2.300 χρόνια πριν. Μπορούμε όμως ν᾽ αναλύσουμε τις λεπτομέρειες των διασωθέντων αφηγημάτων από την αρχαιότητα, για την αυθεντικότητα και την αξιοπιστία τους στα πλαίσια του τι ήταν δυνατόν να είχε συμβεί, σε συνάρτηση με το χρόνο και τον τόπο, λαμβάνοντας υπόψη ενδείξεις παρεχόμενες από τη λογοτεχνική, ιστορική, εθνογραφική και αρχαιολογική κληρονομιά.

Αμαζόνα προετοιμάζεται γιά μάχη_Εθνική Πινακοθήκη Τεχνών_Νέα Υόρκη

Αμαζόνα προετοιμάζεται γιά μάχη_Εθνική Πινακοθήκη Τεχνών_Νέα Υόρκη

Η Θάληστρι ξεχώριζε για το ψυχικό σθένος και την ομορφιά της από τις υπόλοιπες Αμαζόνες. Έφυγε από τον τόπο της με τη μύχια σκέψη να συνευρεθεί με τον άνδρα που είχε επιβληθεί του ξακουστού βασιλέα της Περσίας Δαρείου. Σύμφωνα με την πλέον πρόσφατη μαρτυρία του Διόδωρου του Σικελιώτη, ο Αλέξανδρος εντυπωσιάστηκε τόσο από το απροσδόκητο της επίσκεψης, όσο κι από την εμφάνιση των αρματωμένων γυναικών και ζήτησε από την Θάληστρι να μάθει το λόγο της επίσκεψής της. Εκείνη του απάντησε ότι αφού έμαθε τα επιτεύγματά του, είχε αποφασίσει να φέρει στον κόσμο το παιδί του και για τον λόγο αυτό, τον προσκαλούσε σε ερωτική συνεύρεση. Όπως εξηγεί ο Διόδωρος, αυτός ήταν ο επιφανέστερος των ανδρών κι εκείνη ανώτερη σε δύναμη και θάρρος όλων των γυναικών, κάτι που προφανώς θα απέδιδε απογόνους οι οποίοι, λόγω υπερθετικών χαρακτηριστικών των γονέων τους θα ξεπερνούσαν σε τελειότητα κάθε θνητό. Αυτή η αντίληψη για τη μητρότητα, αποτελούσε ευρέως διαδεδομένη πεποίθηση κατά την  αρχαιότητα.

Η πρόσκληση δεν ξένισε τον Αλέξανδρο, ο οποίος ανταποκρίθηκε πρόθυμα, όπως σημειώνει ο Διόδωρος. Αφού πέρασαν δεκατρία μερόνυχτα σαν ζευγάρι, την τίμησε προσφέροντάς της απλόχερα αποχαιρετιστήρια δώρα και στη συνέχεια η Θάληστρις αποχώρησε με την συνοδεία της. Ο Ιουστίνος παρέχει μερικές ακόμη λεπτομέρειες σχετικά με τη μεγάλη αναταραχή που προκάλεσε η άφιξη των εντυπωσιακά ενδεδυμένων Αμαζόνων στο στρατόπεδο του Αλεξάνδρου.

Η Θάληστρι ήταν περίεργα ντυμένη για γυναίκα, τονίζει ο Ιουστίνος κι ο σκοπός της επίσκεψής της προκάλεσε έκπληξη γενικότερα: είχε φθάσει αποζητώντας  ερωτική επαφή.  Ο Αλέξανδρος αποφάσισε να συντροφεύσει για δεκατρείς ημέρες την επισκέπτριά του.  Όταν εκείνη σιγουρεύτηκε ότι είχε συλλάβει, έφυγε, σχολιάζει ο Ιουστίνος.

Μια άλλη πρώιμη περιγραφή της συνάντησής τους, προσφέρει πιο παραστατικές λεπτομέρειες. Ο Κούρτιος, τον 1ο αιώνα μ.Χ. αναφέρει ότι η Θάληστρι φλεγόμενη από επιθυμία να συναντήσει τον βασιλέα, έφυγε από τον τόπο της με μεγάλη συνοδεία. Πλησιάζοντας την περιοχή όπου αυτός είχε στρατοπεδεύσει, έδωσε εντολή σε αγγελιοφόρους να προηγηθούν και να προαναγγείλουν την άφιξη και τις προθέσεις της. Με τη συγκατάθεση του Αλεξάνδρου, έφθασε στο στρατόπεδο με φρουρά 300 γυναικών, αφήνοντας πίσω το υπόλοιπο του στρατεύματός της.

Η ενδυματολογική περιγραφή του Κούρτιου σκιαγραφεί σε γενικές γραμμές τυπική εμφάνιση Αμαζόνων, όπως μας είναι γνώριμη από την ελληνική αγγειογραφία και παρατηρεί ότι η Θάληστρι φορούσε ρούχο  δεμένο λίγο πιο πάνω από τα γόνατα (ενδεχομένως μια φαρδιά φούστα κατάλληλα ανασηκωμένη για ιππασία). Αν υποθέσουμε ότι η Θάληστρι ήταν στην πραγματικότητα έφιππη τοξότρια, μέλος ομάδας ΣάκωνΣκυθών, τότε αρχαίες καλλιτεχνικές απεικονίσεις Αμαζόνων και Σκυθών καθώς και κτερίσματα από τάφους γυναικών ενταφιασμένων με τον οπλισμό τους, θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν να συμπληρώσουμε την εικόνα της εμφάνισής της. Συνήθιζαν να φορούν μυτερά ή μαλακά καπέλα, μακρυμάνικα χιτώνια διακοσμημένα με αστραφτερές εικόνες ζώων, ζώνες με περίτεχνες χρυσές πόρπες, εφαρμοστά παντελόνια με σχέδια ή φούστες ιππασίας, μπότες από μαλακό δέρμα και κάπες από τομάρια αιλουροειδών.

«Ο Αχιλλέας έβγαλε την αστραφτερή περικεφαλαία από το άψυχο σώμα της Αμαζόνας βασίλισσας. Η Πενθεσίλεια είχε μονομαχήσει μαζί του σαν μαινόμενη αγριόγατα. Ασκίαστη ανδρεία, άθαμπη ομορφιά, μες το αίμα και την σκόνη. Η καρδιά του Αχιλλέα βαρυαλγούσα από τύψεις, σκιρτούσε από πόθο. Οι Έλληνες μαχητές συνωστίστηκαν γύρω τους ντύνοντας την τελευταία πράξη με θαυμασμό και δέος. Από τα μύχια της ψυχής τους εύχονταν, οι γυναίκες πίσω στην πατρίδα, να γινόταν να της μοιάσουν».

[ελεύθερη μετάφραση από το πρωτότυπο] Κόιντος ο Σμυρναίος, Η πτώση της Τροίας πηγή The AmazonsAndrienne Mayor

Ως εκ τούτου, η Θάληστρι θα ήταν εξοπλισμένη με ξίφος, ένα ζεύγος δόρατα, σκυθικής τέχνης φαρέτρα, τόξο και βέλη, ενώ περίτεχνα κεντημένα, χρυσοποίκιλτα αστραφτερά υφάσματα προσαρμοσμένα στην ράχη του εύρωστου αλόγου της, θα συμπλήρωναν την εικόνα.

Ο Αλέξανδρος υποδέχεται την Θάληστρι._ Γκραβούρα φιλοτεχνημένη από τον Francesco Primaticcio_ Metropolitan Museum of Art - The Elisha Whittelsey Collection

Ο Αλέξανδρος υποδέχεται την Θάληστρι._Γκραβούρα φιλοτεχνημένη από τον Francesco Primaticcio_Metropolitan Museum of Art – The Elisha Whittelsey Collection

Όταν εντόπισε με τη ματιά της τον Αλέξανδρο, συνεχίζει ο Κούρτιος, η Θάληστρις ξεπέζεψε κρατώντας δύο λόγχες στο δεξί της χέρι. Άφησε το βλέμμα της να πλανηθεί αδιάντροπα στο σώμα του πάνω από μια φορά, χωρίς να κρύψει την έκπληξη που της προκάλεσαν, η λεπτοκαμωμένη κορμοστασιά και η συνηθισμένη εμφάνισή του, δεδομένης της πεποίθησης ότι ήρωας ανάλογος του Αλεξάνδρου, αναμενόταν να διαθέτει ρωμαλέα σωματική διάπλαση και τραχιά χαρακτηριστικά. Παρ’ όλα αυτά, όταν τη ρώτησε αν είχε κάποιο αίτημα, εκείνη ευθαρσώς του γνωστοποίησε την προσδοκία της να κυοφορήσει απόγονό του, υπαινισσόμενη την επάρκεια της σχετικής ανωτερότητάς της επί του γυναικείου πληθυσμού, η οποία την καθιστούσε άξια να του προσφέρει διάδοχο για το βασίλειό του.

Κατόπιν έδωσε μια ενδιαφέρουσα υπόσχεση: αν το παιδί που θα γεννιόταν ήταν κορίτσι θα το ανέτρεφε η ίδια, αλλά αν ήταν αγόρι θα το επέστρεφε στον πατέρα του. Αυτή η παράξενη λεπτομέρεια που αναφέρει ο Κούρτιος συχνά παραμένει στο περιθώριο των αναλύσεων, αν και κρύβει ίχνη αυθεντικότητας. Η προσφορά της αντανακλά παραδοσιακές πρακτικές ανατροφής παιδιών, που ακολουθούσαν γυναίκες και άνδρες των βαρβάρων νομαδικών φύλων, σύμφωνα με αρκετές μαρτυρίες ιστορικών της αρχαιότητας. Τ᾽ αγόρια επιστρέφονταν στις φυλές των πατεράδων τους οι οποίες τα υιοθετούσαν ως νόμιμους κληρονόμους τους. Τέτοιες διευθετήσεις αναδοχής, κατά τις οποίες τ᾽ αγόρια (και τα κορίτσια κάποιες φορές) μεγάλωναν υπό την προστασία συγγενών ομάδων ή φυλών, ήταν συνήθεις και είχαν περάσει το κατώφλι της σύγχρονης εποχής ανάμεσα σε λαούς του Καυκάσου και άλλες φυλές της Ευρασίας ως μέθοδος διασφάλισης συμμαχιών. Αυτού του είδους η αναδοχή ήταν συχνό φαινόμενο στην μεσαιωνική Ιρλανδία, Σκωτία, Ουαλία και άλλες ευρωπαϊκές κοινωνίες.

Ο Κούρτιος περιλαμβάνει μια ακόμη σημαντική λεπτομέρεια. Υποστηρίζει ότι ο Αλέξανδρος προσκάλεσε την Θάληστρι (πιθανόν και τη συνοδεία της) να συνταχθεί με το ιππικό του. Εκείνη αρνήθηκε, λέγοντας ότι είχε χρέος να υπερασπιστεί τη δική της πατρίδα. Επέμεινε όμως στην επιθυμία της να μεγαλώσει το παιδί του και μάλιστα μ᾽ ενθουσιασμό μεγαλύτερο απ᾽ αυτόν που έτρεφε ο ίδιος.

Βακτρία

Λυσίας Ἐπιτάφιος τοῖς Κορινθίων βοηθοῖς

-Λυσίας Ἐπιτάφιος τοῖς Κορινθίων βοηθοῖς

Αν υποθέσουμε ότι η Θάληστρις ήταν υπαρκτό πρόσωπο, από που καταγόταν;

Ο Διόδωρος οριοθετεί την πατρίδα της ανάμεσα στους ποταμούς Θερμόδοντα και Φάση, στην περιοχή του Πόντου και της Κολχίδας ενώ ο Στράβων κάπου ανάμεσα στον Θερμόδοντα και τον Καύκασο.

Αυτά τα εδάφη αντιστοιχούσαν στην Καυκασική Ιβηρία, τους πρόποδες (του Καυκάσου) πέρα από τον ποταμό Φάση και την Καυκασική Αλβανία, ανάμεσα στο ανατολικότερο άκρο του Καυκάσου και την Κασπία Θάλασσα, αποτελώντας παραδοσιακά προπύργια Αμαζόνων, κατά την ελληνική μυθολογία. Σύμφωνα με τον Στράβωνα, Αμαζόνες εμφανίζονται επίσης στα βουνά (της οροσειράς του Καυκάσου) πάνω από την Αλβανία. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Ρωμαίος στρατηγός Πομπήιος βρέθηκε αντιμέτωπος συν τοις άλλοις, με γυναικείες ομάδες στην περιοχή, κατά την διάρκεια του Γ’ Μιθριδατικού Πολέμου τον 1ο αι. π.Χ. Ο Ιουστίνος αναφέρει επίσης ότι οι Αμαζόνες της Θάληστρις γειτόνευαν με τους Αλβανούς. Υπενθύμιζε στους αναγνώστες, ότι μετά την ήττα τους στη μυθική μάχη των Αθηνών, έχοντας χάσει την έδρα τους στον Πόντο, αποσύρθηκαν στα βουνά του Καυκάσου και τις βόρειες στέπες.

Η επόμενη σπουδαία πολεμίστρια και βασίλισσα του Πόντου, ήταν η Πενθεσίλεια όπως καταγράφει ο Ιουστίνος, αλλά ο στρατός των Αμαζόνων της αποδεκατίστηκε στον θρυλικό πόλεμο της Τροίας. Πολλοί αρχαίοι συγγραφείς, όπως και ο Ιουστίνος, υποστήριξαν ότι απομονωμένοι πληθυσμοί Αμαζόνων παρέμειναν στα βουνά γύρω από την νοτιοανατολική Μαύρη Θάλασσα, στον Πόντο, την Κολχίδα, την Ιβηρία και την Αλβανία (νοτιοανατολική Τουρκία, Γεωργία, Αζερμπαϊτζάν και Αρμενία). Κατάφεραν να επιβιώσουν μέχρι τον καιρό του Μεγάλου Αλεξάνδρου, γράφει ο Ιουστίνος. Απ᾽ αυτούς αναδύθηκε η βασίλισσα Θάληστρις.

Την αρχαιότητα, η περιοχή της Μαύρης Θάλασσας, της Υπερκαυκασίας και της Κασπίας Θάλασσας, κατοικείτο από ΣάκεςΣκύθες και συγγενικές νομαδικές και ημινομαδικές φυλές έφιππων τοξοτών, στις οποίες άνδρες και γυναίκες καβαλούσαν άλογα, κυνηγούσαν, πολεμούσαν, εμπορεύονταν και εφορμούσαν, σχηματίζοντας ομάδες ιδίου ή μικτού φύλου , αναλόγως των περιστάσεων.

Η Θάληστρι θα μπορούσε να ανήκει σε μια φυλή η οποία ενίοτε επιστράτευε αυτεξούσιες ομάδες ανδρών, γυναικών και ανδρών ή μόνο γυναικών, για κυνήγι, αναγνωρίσεις περιοχών, διαπραγματεύσεις, μάχες, λεηλασίες ή εξερευνήσεις, δεδομένου ότι και τα δύο φύλα συμμετείχαν σε τέτοιου είδους δράσεις, στους πολιτισμούς των νομαδικών λαών της στέπας. Οι γυναικείες ομάδες μπορούσαν να συντάσσονται ή να διασκορπίζονται αναλόγως των περιστάσεων, όπως για παράδειγμα όταν προέκυπταν ιδιαίτερα ικανές αρχηγοί, κατά την απουσία ικανών ανδρών ή εξαιτίας απωλειών σε μάχες.

Οι Έλληνες ιστορικοί ενδέχεται να υπέθεσαν απλά, ότι η βασίλισσα των Αμαζόνων θα έπρεπε να κατάγεται από την περιοχή του Θερμόδοντα, του Πόντου ή της Κολχίδας, υιοθετώντας προγενέστερες μυθογραφικές περιγραφές. Μια ακόμη πιθανότητα είναι, η Θάληστρις να ήταν μέλος νομαδικής φυλής δυτικά της Κασπίας Θάλασσας και βορειοδυτικά της Υρκανίας (νότιο Αζερμπαϊτζάν, βόρειο Ιράν, Αρμενία).

Από τη λαϊκή παράδοση του Αζερμπαϊτζάν πληροφορούμαστε για συνάντηση του Αλεξάνδρου με βασίλισσα της φυλής των Σακών, από την Καυκασική Αλβανία, η οποία ονομαζόταν Nushaba (προέρχεται από το αραβικό Zujj al-Nashshaba και μεταφράζεται ως η μύτη του βέλους. Το όνομα αυτό είναι ένα από τα τρία που αναφέρονται στον αστέρα τρίτου μεγέθους γ Sagittarii και βρίσκεται  στον ζωδιακό αστερισμό του Τοξότη). Ο αρχαίος θρύλος περιλαμβάνεται επίσης στο επικό ποίημα Iskandar-nameh (1194) του επιφανέστερου της εποχής του, Πέρση επικού ποιητή Νιζαμί (1141-1209 μ.Χ.).

Βίβλος Αλεξάνδρουclip_image043_thumb.jpg

Iskandar nameh_ [The book of Alexander]

Το χειρόγραφο περιλαμβάνει δύο διακριτά τμήματα: Sharaf Namah-i Iskandari (The Alexander  Book of Honor – Η Βίβλος της Τιμής για τον Αλέξανδρο) και Iqbal Namah (The Book of Happiness-Η Βίβλος της Ευτυχίας). Η Βίβλος του Αλέξανδρου ανήκει στο περίλαμπρο Khamsah-I Nizami (The Five [Stories] of Nizami). Πρόκειται για καθαρογραμμένο με καλαίσθητους χειρόγραφους χαρακτήρες (nastaliq script, εικόνα) δίστηλο, σε υπόλευκο γυαλιστερό χαρτί. Οι στήλες της ποίησης πλαισιώνονται από χρυσού χρώματος γραμμές, με τις στήλες του κειμένου σε παραγράφους σε πλαίσια διαφορετικών χρωμάτων (χρυσά, κόκκινα, μπλε) να τις περιβάλλουν. Στο περιθώριο του χαρτιού είναι γραμμένο περιμετρικά ανώνυμο ποίημα, επίσης πλαισιωμένο από ποικίλων χρωμάτων γραμμές.

clip_image049_thumb.jpg

Υπάρχει έντονα χρωματισμένη επικεφαλίδα και δέκα επαρκώς ολοκληρωμένες μινιατούρες, η τεχνοτροπία των οποίων παραπέμπει στην σχολή του Κασμίρ (περιοχή στα βορειοδυτικά της ινδικής χερσονήσου). Η αναπαράσταση της ερωτικής συνεύρεσης, η οποία εμπεριέχεται και συχνά έχει βρεθεί κατεστραμμένη, στην συγκεκριμένη περίπτωση βρίσκεται σε άψογη κατάσταση ως επιχρυσωμένο ανάγλυφο πάνω σε μαροκέν (ύφασμα ή ειδικό χαρτί που μοιάζει με το μαροκινό δέρμα – ιδιαίτερα λεπτό και στιλπνό δέρμα από κατσίκα ή τράγο, το οποίο κατά τον 16ο αιώνα άρχισε να χρησιμοποιείται στην πολυτελή βιβλιοδεσία). Το εν λόγω χειρόγραφο χρονολογείται από την πρώιμη περίοδο των Σαφαβιδών, κατά τη βασιλεία του Σαφαβίδη Ιρανού ηγεμόνα Shah Tahmasp (εικόνα) πατέρα του Σάχη Αμπάς του Μεγάλου. Αυτή θεωρείται η πλέον ένδοξη περίοδος της ιστορίας του Περσικού πολιτισμού καθώς και πηγή σπουδαίων έργων ζωγραφικής, καλλιγραφίας και αρχιτεκτονικής. Το χειρόγραφο συνιστά ιδανικό δείγμα της καλλιγραφίας των Σαφαβιδών στην περσική γλώσσα.

Οι μελετητές πιστεύουν ότι η Nουσάμπα γαλουχήθηκε με τα πρότυπα  ηγέτιδας των Σάκων – Σκυθών από τη Γη των Σάκα (Sakasena) κοντά στη Βάρδα της κεντρικής περιοχής του Αζερμπαϊτζάν. Σύμφωνα με τον θρύλο, η Νουσάμπα είχε αναπτύξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον Αλέξανδρο, όσο εκείνος συνέχιζε να κατακτά τον κόσμο. Όταν επισκέφθηκε τη Βάρδα συνομίλησαν ως ισάξιοι, περιστοιχισμένοι από τη γυναικεία συνοδεία της. Εντυπωσιασμένος από το θάρρος και την σοφία της, ο Αλέξανδρος αποφάσισε να μην επιτεθεί στον τόπο της. Ο θρύλος, όπως περιγράφεται από την πλευρά της Νουσάμπα, φαίνεται να μην συνάδει με την ελληνική παραδοσιακή αφήγηση για τον Αλέξανδρο και μια ιθαγενή πολέμαρχο από την πατρίδα της Θάληστρις.

Αρχαίοι και σύγχρονοι ιστορικοί εικάζουν ότι η Θάληστρι θα μπορούσε να είναι επικεφαλής μιας  κοινωνίας αποκλειστικά και μόνο γυναικών. Αν όμως είχε αφήσει το μεγαλύτερο μέρος του στρατού της στα σύνορα με την Υρκανία, όπως αναφέρουν αμφότεροι Διόδωρος και Κούρτιος, τότε ενδέχεται οι παραμένοντες να ήταν άντρες – μόνο ο Ιουστίνος περιγράφει ότι το σύνολο της δύναμής της απαρτιζόταν από 300 πολεμίστριες. Ίσως ήταν από τις πανίσχυρες αρχηγούς οι οποίες αναδεικνύονταν κατά καιρούς από ομάδες των Σακών-Σκυθών, όπως οι ιστορικές βασίλισσες Τόμυρις των Μασσαγετών, Τιργαταώ των Μαιωτών, Ζαρίνεα των Σακών και Αμάγη των Ροξολάνων, οι οποίες ηγούνταν ανδρικών αλλά και γυναικείων στρατευμάτων. Ο απόηχος της επικής νίκης του Αλεξάνδρου επί της περσικής αυτοκρατορίας, είχε φθάσει σε όλες τις περσικής επιρροής περιοχές ανάμεσα στη Μαύρη και την Κασπία θάλασσα. Χρονικογράφοι του βασιλέα, περιγράφουν πολυάριθμες φυλές Σκυθών και άλλες, να αποστέλλουν αντιπροσωπείες με ένοπλη συνοδεία, σε προϋπάντηση του ηγέτη της νεόδμητης υπερδύναμης.

ΣάκεςΦωτογραφίες από ευρήματα  κατά τις ανασκαφές στο Χρυσό Τύμβο ή Τίλια Τεπέ από ομότιτλο εκτενές άρθρο στην Βικιπαίδεια

Μια τέτοια πρεσβεία θα μπορούσε να είχε βρεθεί στο στρατόπεδό του, υπό την εξουσία του ικανότερου στη μάχη,  ο οποίος θα μπορούσε να είναι γυναίκα. Όλες οι ιστοριογραφικές πηγές σκεπάζουν τους ώμους της Θάληστρις με πέπλο δεσποτικής ηγεμονίδας. Ωστόσο για τους Έλληνες και τους Λατίνους συγγραφείς, ήταν πριγκίπισσα και βασίλισσα.

Θα μπορούσε άραγε να είναι κόρη Σκύθη οπλαρχηγού την οποία η δημοφιλής λαϊκή παράδοση μετουσίωσε σε βασίλισσα των Αμαζόνων; 

Κάποιοι ερευνητές εξετάζουν αυτή την πιθανότητα, παραθέτοντας την επιστολή του Αλεξάνδρου προς τον Αντίπατρο, αντιβασιλέα του στην Μακεδονία, αναφορικά με κάποιο γεγονός που συνέβη το 328 π.Χ. Ενώ βρισκόταν στην περιοχή Σογδιανής – Βακτρίας, είχε λάβει μήνυμα από κάποιον βασιλέα των Σκυθών, ο οποίος του προσέφερε την κόρη του σε γάμο ως επισφράγιση της φιλίας και αφοσίωσής του, έχοντας αφήσει να εννοηθεί ότι θα έκανε το ίδιο και προς τους ακολούθους του. Ο Αλέξανδρος έστειλε μαντατοφόρο προς τον βασιλέα πέρα από τον Βόσπορο, αρνούμενος την προσφορά, πιθανόν επειδή οι Σκύθες είχαν προσφάτως πολεμήσει και νικήσει έναν από τους αξιωματικούς του σε εκείνη την περιοχή.

Επιστολές της αρχαιότητας που σχετίζονταν με τον Αλέξανδρο, είθισται να λογίζονται ως επισφαλείς. Εντούτοις, ο Πλούταρχος αποδέχθηκε την γνησιότητά της, θεωρώντας σημαντική την απουσία αναφοράς στο όνομα της Θάληστρις. Όμως, επρόκειτο για επίσημη επιστολή, φέρουσα πολιτικές και στρατιωτικές πληροφορίες αναφορικά με την εκστρατεία του Αλέξανδρου καθώς και αιτιάσεις της προέλασής του στην Ινδία, κάτι που πιθανόν κατέστησε αδόκιμη, την όποια αναφορά σε προσωπικά θέματα ερωτικής φύσεως.

Οι ιστορικές ενδείξεις θέλουν τη Θάληστρι καταξιωμένη πολέμαρχο. Ένας τόσο ξεχωριστός επισκέπτης σαν αυτήν, είτε παρουσιάστηκε αυτόβουλα για να συνευρεθεί με τον μεγάλο κατακτητή, είτε στάλθηκε ως εκπρόσωπος του λαού της να προτείνει γάμο – συμμαχία, θεωρείται φυσιολογικό να το έκανε έφιππη, καλά οπλισμένη, παραδοσιακά ενδεδυμένη και με θηλυκή πολεμική συνοδεία.

Η Elizabeth Baynham, ακαδημαϊκός στο τμήμα κλασικών σπουδών του πανεπιστημίου Newcastle, με σπουδές στους τομείς της Ελληνικής ιστορίας ιστοριογραφίας και τέχνης, έχει προτείνει ως  πιο πιθανή ιστορικά, την εκδοχή ότι η Θάληστρις καταγόταν από τους Σάκα, ήταν εξοικειωμένη με έφιππες αναμετρήσεις, σύμφωνα με τον Διόδωρο, είχε καταφέρει να ξεχωρίσει για το δυναμισμό της από άλλες εξίσου σκληραγωγημένες γυναίκες της ομάδας κι εκείνη την περίοδο, βρισκόταν σε αναζήτηση ερωτικού  συντρόφου κι απογόνων.

Άσχετα με το αν η Θάληστρις υπήρξε στην πραγματικότητα, οι σχετικές αφηγήσεις συνιστούν ακολουθία, η οποία φέρει νότες αυθεντικότητας. Έλληνες και Ρωμαίοι συγγραφείς μεταγενέστεροι του Ηροδότου, θεωρούν αναμενόμενο για τις Σκύθιες να ήταν άξιες πολεμίστριες, προτού σχηματίσουν ομάδες με άνδρες επιλογής τους, όχι απαραίτητα άμεσα σχετιζόμενους με την δική τους φυλή.

Οι τριακόσιες γυναίκες που συνόδευαν την Θάληστρι, θα μπορούσαν να είναι αποδεδειγμένα ικανές πολεμίστριες, προτιθέμενες να συνευρεθούν με τους στρατιώτες του Αλεξάνδρου.

Βασίλισσα Των Μασσαγετών Τόμυρις_αναπαράσταση σε νόμισμα_Καζακστάν

-Η βασίλισσα Των Μασσαγετών Τόμυρις_αναπαράσταση σε νόμισμα_Καζακστάν

Πόσο πιθανό είναι κάποιες από αυτές να παρέμειναν με τους Μακεδόνες στρατιώτες μετά το πέρας των δεκατριών ημερών; 

Κάποιοι συγγραφείς αναφέρονται σε ανάλογους δεσμούς διαρκείας, παρόλο που συνήθης πρακτική των Αμαζόνων ήταν να αποχωρούν μετά το ζευγάρωμα. Για παράδειγμα, ο Ηρόδοτος περιέγραψε μια ομάδα Σκυθών εγκατεστημένη στην Αζοφική Θάλασσα της οποίας τα μέλη σε μια προσπάθεια αναζωογόνησης της γενεαλογίας τους, ζευγάρωσαν με ιππεύτριες πολεμικής ομάδος, ώστε οι απόγονοί τους να είχαν επιθετικά χαρακτηριστικά. Λέγεται ότι έτσι προέκυψαν οι Σαρμάτες. Παρά την έκπληξη των Ελλήνων, δεν υπήρχε κάτι το εντυπωσιακό αναφορικά με μια ομάδα Σκυθίων γυναικών, η οποία προσκαλεί μια αντίστοιχη σκληραγωγημένων ανδρών σε ερωτική συνεύρεση και μετά από δύο περίπου εβδομάδες επιστρέφει στην πατρίδα της, κυοφορώντας υγιείς και ρωμαλέους γόνους.

Το όνομα της Θάληστρις, θέτει ένα περίεργο γρίφο. Σε απόσπασμα προγενέστερης αφήγησης του Κλείταρχου (ο οποίος συνόδευε τον Αλέξανδρο, όπως μνημονεύει ο Στράβων) το όνομα της Αμαζόνας εμφανίζεται ως Θαλέστρια. Ο Διόδωρος την αποκαλεί Θαλλήστρις ενώ ο Ιουστίνος Μινυθύια, επικαλούμενος άγνωστη πηγή. Ωστόσο δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε το πραγματικό εφόσον και τα δύο ονόματα έχουν ελληνική καταγωγή. Θάλληστρις σημαίνει αυτή που ανθίζει σε πλήρη αντίθεση με το Μινυθύια, αυτή που φθίνει. Διόλου απίθανο να αποτελεί μετάφραση ή εξελληνισμό ενός στην πραγματικότητα βαρβαρικού ονόματος, του οποίου όμως η αντιστοίχιση με το αντίθετό του, να ήταν υπαινικτική. 

Ευτράπελα διπλά νοήματα, προσκολλιούνταν αφειδώς στα αρχαία ονόματα. Η αντίθεση του Μινυθύια (μαρασμός) με το Θάληστρις (ευφορία) για μια ελκυστική αλλά επικίνδυνη Αμαζόνα ερωμένη, προσδίδει αληθοφάνεια στο δημοφιλές χωρατό για τον Αλέξανδρο και την βασίλισσα των Αμαζόνων, ένα διφορούμενο σχόλιο, λογοπαίγνιο πάνω στην αμφίσημη συναισθηματική φόρτιση που προκαλούν οι δυναμικές γυναίκες. 

Ο υπαινιγμός θα μπορούσε να αναφέρεται στον ισχυρισμό του Κούρτιου ότι η Θάληστρις απογοητεύτηκε απ᾽ τη σωματική κατατομή του Αλεξάνδρου.

Αν υποτεθεί ότι ο Αλέξανδρος όντως φιλοξένησε μια πολεμίστρια του λαού των Σακών – Σκυθών στο στρατόπεδό του, τότε ποια διαδρομή ακολούθησε αυτή ώστε να διασταυρωθεί με τη δική του στην Εκατόμπυλο; 

Οι πηγές δεν είναι ξεκάθαρες. Ο Στράβων διατηρεί τη μη διασωθείσα πληροφορία από τον Κλείταρχο, ο οποίος βρισκόταν με τον Αλέξανδρο εκείνο τον καιρό, σύμφωνα με την οποία η Θάληστρι ορμώμενη από τον Θερμόδοντα, έφθασε στην Υρκανία μέσω της Κασπίας Πύλης. Οι Αμαζόνες του Θερμόδοντα ήταν επομένως γνωστή αλληγορία του μύθου εκείνη την εποχή.

Την αβεβαιότητα ενισχύει το γεγονός ότι κατά την αρχαιότητα τρία διαφορετικά περάσματα ήταν γνωστά ως Πύλες της Κασπίας: το πρώτο ήταν ένα στενό βραχώδες πέρασμα στ᾽ ανατολικά του όγκου των Καυκασίων και της Κασπίας θάλασσας (περιοχή της σημερινής δημοκρατίας του Νταγκεστάν) το οποίο αποκαλούνταν επίσης Βράχος της Μαρπησίας, χάριν  ομώνυμης μυθικής βασίλισσας των Αμαζόνων. Αυτό το πέρασμα κάποιες φορές συγχεόταν με τις αποκαλούμενες Σκυθικές Πύλες στον κεντρικό Καύκασο, καθώς οι Έλληνες ιστορικοί ήταν ασαφείς σε ότι αφορούσε στις ακριβείς τοποθεσίες. Αμφότερες οι πύλες αποτελούσαν βασική διαδρομή για τους νομάδες. Αν όμως δεχθούμε ότι η Θάληστρι ξεκίνησε από την περιοχή της Κολχίδας στα νότια της Μαύρης Θάλασσας, δεν θα μπορούσε να έχει διασχίσει  κανένα από τα δύο προαναφερθέντα περάσματα. Θα μπορούσε ωστόσο να είχε ταξιδέψει μέσω του τρίτου ομώνυμου περάσματος στα ανατολικά των Εκβατάνων, το οποίο διέσχισε και ο Αλέξανδρος οδεύοντας προς στρατοπέδευση στην Υρκανία.

Αν ξεκίνησε από την περιοχή νοτιοανατολικά της Μαύρης Θάλασσας και νότια του Καυκάσου, η Θάληστρι θ᾽ ακολουθούσε την διαδρομή από τις κοιλάδες των ποταμών Φάση και Κύρου μέσα από την Καυκασική Ιβηρία και Αλβανία ανατολικά της Κασπίας Θάλασσας – ίδια μ᾽ αυτή που οδοιπορούσε ο Πομπήιος όταν ενεπλάκη σε αψιμαχία με πολεμική ομάδα γυναικών – και θα είχε στραφεί νότια, διασχίζοντας τα εύφορα βοσκοτόπια του Νησαίου πεδίου δυτικά της Κασπίας. Μεταναστεύοντες νομάδες από τη Μαύρη Θάλασσα, τον Καύκασο και τις στέπες περιπλανιόντουσαν στην προαναφερθείσα περιοχή δυτικά της Κασπίας, όπως μαρτυρούν αρχαιολογικά ευρήματα από ανασκαφές ταφικών μνημείων. Ο Ιουστίνος καταμαρτυρεί ότι η Θάληστρι είχε αντιμετωπίσει εχθρικές φυλές στο οδοιπορικό της. Πράγματι, την ήττα του Δαρείου από τον Αλέξανδρο ακολούθησε η συγκέντρωση νομάδων επιδρομέων στη Νησαία πεδιάδα , με σκοπό την αρπαγή χιλιάδων εκλεκτών αλόγων από τα περίφημα Περσικά βασιλικά κοπάδια

Διαδρομή Θάληστρις

Εφόσον η Θάληστρις γνώριζε μόνο την ανατολική κατεύθυνση του Αλεξάνδρου στην κύρια διαδρομή των καραβανιών και όχι την ακριβή θέση του, δεν θα συνέχιζε περιμετρικά της νότιας Κασπίας αλλά θα κατευθυνόταν νότια, κατά μήκος της οροσειράς Ελμπρούς στην περιοχή των Μάρδων, πιθανόν ακολουθώντας την κοιλάδα του ποταμού Μάρδου (SefīdRūd). Πλησίον της Ράγας θα πρέπει να εισήλθε στο κυρίως πέρασμα, όπου θα μπορούσε εύκολα να ιχνηλατήσει τον πολυπληθή μακεδονικό στρατό καθώς ταξίδευε ανατολικά δια μέσου των πυλών της Κασπίας (πενήντα περίπου μίλια ανατολικά της Ράγας). Έτσι, περνώντας από τα μέρη που ο Αλέξανδρος είχε υποτάξει πρόσφατα, θα συναντούσε πέραν των ιθαγενών, ομάδες στρατιωτών, ακόλουθους και εφοδιοπομπές, ουραγούς στον κύριο όγκο του στρατεύματος, οι οποίοι κάλλιστα θα μπορούσαν να την πληροφορήσουν για τα επιτεύγματά του. Ακολουθώντας τα βήματά του αργά ή γρήγορα θα τον συναντούσε. Έχοντας μάθει την τοποθεσία του προσωπικού του καταλύματος στον χείμαρρο βόρεια της Εκατομπύλου, θα τον προλάβαινε στην επιστροφή του από την επιχείρηση με τους Μάρδους, περί το τέλος του καλοκαιριού του 330 π.Χ.

Ο Ιουστίνος παρέχει μια επιπλέον κρίσιμη λεπτομέρεια: Η Θάληστρις ταξίδευε τριάντα πέντε ημέρες, διασχίζοντας εχθρικές περιοχές για να χαρίσει απόγονο στον βασιλέα Αλέξανδρο. Ο Στράβων υποστήριξε ότι το μακρύ ταξίδι, πέραν των έξι χιλιάδων σταδίων από τον Θερμόδοντα στην Υρκανία, ήταν ανέφικτο. Η απόσταση που περιγράφεται παραπάνω, με δεδομένη την τιμή του μιλίου η οποία αντιστοιχεί σε 8.7 στάδια, θα πρέπει να κυμαινόταν από 600 έως 700 μίλια. Αναλόγως των συνθηκών που διαμόρφωναν η κατάσταση του εδάφους, ο καιρός, ο αριθμός των εφεδρικών αλόγων, οι παρακάμψεις και οι εμπλοκές με εχθρικές ομάδες, μπορούμε να εκτιμήσουμε ότι η Θάληστρι με τη συνοδεία της θα κάλυπταν κατά μέσο όρο απόσταση είκοσι έως τριάντα μιλίων ημερησίως. 

Σύμφωνα με όσα γνωρίζουμε για τους νομάδες, η εν λόγω απόσταση μπορούσε να καλυφθεί με άνεση στον προβλεπόμενο χρόνο, κάτι το οποίο αφήνει στο περιθώριο τις γεωγραφικές ενστάσεις του Στράβωνα.

Θα συμφωνούσε ο Αλέξανδρος να αποκτήσει παιδί με μια πολεμοχαρή βασίλισσα βαρβαρικής καταγωγής;

Ο ίδιος, όπως και ο περίγυρός του, είχε συναναστραφεί στην Μακεδονική αυλή, πολλές γυναίκες με χαρακτηριστικά Αμαζόνων, όπως οξύνοια, φιλοδοξία και σθένος. Ο παππούς του Αλεξάνδρου, Φίλιππος Α’, είχε Σκύθιες συζύγους και ο πατέρας του, Φίλιππος Β’, είχε παντρευτεί την Αυδάτη, κόρη του Βάρδυλι, Δάρδανου βασιλέα της Ιλλυρίας, το 359 π.Χ. Οι Ιλλύριες ήταν μεγαλωμένες να ιππεύουν άλογα, να κυνηγούν και να πολεμούν. Τον καιρό που ο Αλέξανδρος εκπαιδευόταν στην ιππασία, το κυνήγι και τη μάχη, η Αυδάτη καλλιεργούσε τις ίδιες ακριβώς δεξιότητες στην κόρη της, Κυνάνη, ετεροθαλή αδελφή του γεννημένη το 358 π.Χ. Όπως ο Αλέξανδρος έτσι και η Κυνάνη έγινε στρατηγός. Περί το 343 π.Χ. ηγήθηκε στρατεύματος εναντίον δύναμης Ιλλυριών, όπου ιδιοχείρως σφαγίασε την βασίλισσά τους Καήρια και αρκετούς στρατιώτες.

AΑλέξανδρος & Ρωξάνη_πίνακας τεχνοτροπίας Μπαρόκ του Pietro Rotari_1756
Αλέξανδρος & Ρωξάνη_πίνακας τεχνοτροπίας Μπαρόκ του Pietro Rotari_1756

Ο Αλέξανδρος συνευρέθηκε με εξίσου αποφασιστικές γυναίκες και στην Περσική αυλή, κατά την διάρκεια του ταξιδιού του προς την Ινδία. Γνωρίζουμε ότι ονειρευόταν την δημιουργία μιας τεράστιας αυτοκρατορίας, μωσαϊκό διαφορετικών πολιτισμών, μέσω γαμήλιων συμμαχιών και απογόνων μικτής καταγωγής.  Σε ομιλία που κατέγραψε ο Κούρτιος, ανακοίνωσε τον γάμο του με την Περσίδα κόρη του Δαρείου, Στάτειρα (πιθανόν γνωστή και ως Βαρσίνη) και την Ρωξάνη, πριγκίπισσα της Βακτρίας, προκειμένου ν᾽ αποκτήσει παιδιά και να εξαχνωθεί κάθε παγιωμένη διάκριση μεταξύ νικητών και ηττημένων. Αρκετές πηγές μας πληροφορούν ότι ενθάρρυνε δεκάδες χιλιάδες ανδρών του στρατεύματός του, να παντρευτούν γυναίκες βαρβαρικών φύλων και ν᾽ αποκτήσουν παιδιά μαζί τους κατά τη διάρκεια της μακράς εκστρατείας. Οι διαφυλετικές οικογένειες που προέκυψαν, ταξίδευαν μαζί του. Ο Αλέξανδρος ευελπιστούσε ότι μετά από στρατιωτική εκπαίδευση τα Ελληνο-βάρβαρα αγόρια θα γινόντουσαν άξιοι Απόγονοι. Η Θάληστρις, όμορφη και άξια πολέμαρχος, θα μπορούσε να λογίζεται ιδανική μητέρα του παιδιού του. (βλ.Παράθεμα)

Πως θα μπορούσε άραγε η Θάληστρι να συνεννοηθεί με τον Αλέξανδρο; 

Οι πηγές συμφωνούν ότι είχε απόλυτα σαφείς βλέψεις και σαφώς θα ήταν διασκεδαστική μια απόπειρα απεικόνισης της υπερήφανης βασίλισσας να εκφράζει την επιθυμία της με νοήματα και του Αλέξανδρου να απαντά ανάλογα, αλλά αν λάβουμε υπόψη ότι  ο Διόδωρος είχε τονίσει την αξιοπρέπεια των γυναικών αυτών και επίσης ότι δεν γνωρίζουμε ποια γλώσσα μιλούσαν, πιθανόν το αίτημα της βασίλισσας να μεταβιβάσθηκε με την βοήθεια διερμηνέων. Μετά την απομόνωσή τους στην βασιλική σκηνή, δεν υπήρχε φυσικά ανάγκη συνομιλίας. Ο Αλέξανδρος αποφάσισε να παύσει τις δράσεις του για δεκατρείς ημέρες ώστε να εκπληρώσει την επιθυμία της Θάληστρις, γράφει ο Ιουστίνος, οπότε πέραν αυτού μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι τελευταίες ημέρες του καλοκαιριού στην Υρκανία δαπανήθηκαν για την τέρψη των Μακεδόνων στρατιωτών οι οποίοι θ᾽ απολάμβαναν την ελευθερία τους συντροφιά με τις συνοδούς της βασίλισσας. Ο Αλέξανδρος συνήθιζε να χαλαρώνει κάνοντας ιππασία και κυνηγώντας λαγούς με τους φίλους του, ενδιαφέροντα τα οποία είχαν και οι Σκύθιες γενικότερα.

Έτσι, η Θάληστρι θα μπορούσε να είχε αποτελέσει θαυμάσια κυνηγετική συντροφιά.

Τι συνέβη όταν έφυγε η Θάληστρις από το στρατόπεδο;

Ο Κούρτιος όπως κι άλλοι, υποστήριξαν ότι η συναναστροφή του Αλεξάνδρου με την  Θάληστρι, ευθύνεται για τη φαινόμενη υιοθέτηση από μέρους του, των πολυτελών βαρβαρικών ενδυματολογικών προτιμήσεών της και σαν σε ιντερλούδιο ερωτικής ιστορίας, εμφανιζόταν περιβεβλημένος με ακριβά ριχτά χρυσοποίκιλτα πανωφόρια και περιστόλιστες ζώνες πάνω απ᾽ το λιτό Ελληνικό χιτώνα του (αν και διαφοροποιούνταν από την χρήση παντελονιού) ενώ είχε διακοσμήσει τ᾽ άλογά του σύμφωνα με βαρβαρικά έθιμα. Τα πολύτιμα στολίδια που είχε στη διάθεσή του, είτε προέρχονταν από πολεμικά λάφυρα είτε του είχαν δωρισθεί από πρεσβείες άλλων λαών. Ενδέχεται κάποια από αυτά να ήταν δώρα της Θάληστρις. Οι ξενόφερτες επιλογές του Αλέξανδρου, οι οποίες προσέβαλλαν τους στρατιώτες του, θα μπορούσαν να είναι εκφάνσεις της μελετημένης στρατηγικής του αναφορικά με τον αντίκτυπο της εικόνας του στους λαούς της Ασίας.

Άλλοι ιστορικοί αναφέρουν ότι μετά το πέρας της συνάντησης με την Θάληστρι, χαρέμια από παλλακίδες αυτόχθονων πληθυσμών συνόδευαν τον Αλέξανδρο στις αποστολές του. Σύντομα παντρεύτηκε τη Ρωξάνη, τη δεκαεξάχρονη πριγκίπισσα της Βακτρίας η οποία έφερε στον κόσμο το γιό του, λίγο μετά τον θάνατο του ιδίου το 323 π.Χ. Και η Θάληστρις; Μήπως γέννησε επίσης παιδί του Αλεξάνδρου; Απ᾽ όλους τους αρχαίους ιστορικούς, μόνο ο Ιουστίνος αισθάνθηκε την ανάγκη να ολοκληρώσει την ελλιπή ιστορία της βασίλισσας των Αμαζόνων και αυτός ήταν λακωνικός: Δεδομένου ότι ευοδώθηκε η ευχή της Θάληστρις να κοιμηθεί με τον Αλέξανδρο ώστε να κυοφορήσει τον απόγονό του, επέστρεψε στο βασίλειό της όπου λίγο αργότερα πέθανε και μαζί της χάθηκαν τα ίχνη της ράτσας των Αμαζόνων.

Δεν έχουμε λοιπόν κάποια πληροφορία για την γέννηση απογόνου από την ένωσή της με τον Αλέξανδρο, όπως θα περίμενε κανείς από μια απολύτως φανταστική διήγηση.

Η Θάληστρις δεν ήταν η μόνη Αμαζόνα που συνδέεται με τον Αλέξανδρο. Τρία χρόνια μετά το ειδύλλιό τους, το 327 π.Χ., ο Αλέξανδρος αντιμετώπισε μίαν άλλη πολέμαρχο την Κλεόφη, Ινδή βασίλισσα των Ασβάκων (Ashvakas σανσκριτική ονομασία ή αλλιώς Μασσαγκανοί – κάτοικοι της πόλης Μάσσαγκα) στις κοιλάδες Σουάτ και Μπουνέρ πλησίον του ορεινού όγκου Χίντου Κούς του σημερινού βόρειου Πακιστάν (περιοχή στην οποία κατά την αρχαιότητα ζούσαν οι φυλές των Ασπασιών και των Ασσακηνών – Αρριανός 4.23,25).

Ήταν επικεφαλής μικτού στρατεύματος (ανδρών-γυναικών) απαρτιζόμενο από 20.000 έφιππους και 38.000 πεζούς, το οποίο κινήθηκε εναντίον των Μακεδόνων στη Μάσσαγκα. Κατά την διάρκεια αψιμαχίας, οι γυναίκες πολέμησαν εξίσου γενναία με τους άνδρες, ο Αλέξανδρος τραυματίστηκε και η Κλεόφη αιχμαλωτίστηκε. Αρχαίες διαδόσεις θέλουν την διπλάσιας ηλικίας Κλεόφη, να ερωτοτροπεί με τον Αλέξανδρο και λίγο αργότερα να δίνει ζωή στο γιό του, ο οποίος ονομάσθηκε Αλέξανδρος κι όταν μεγάλωσε βασίλεψε στην περιοχή. Η συνεύρεση της Κλεόφης με τον Αλέξανδρο προκάλεσε την οργή των υποτελών της οι οποίοι την απoκάλεσαν χαρακτηριστικά βασιλική πόρνη. Το περιστατικό τοποθετείται χρονικά, ένα χρόνο μετά το γάμο του με την Ρωξάνη. Ωστόσο είναι πολύ πιθανόν ο θρύλος να εξαπλώθηκε εξαιτίας της ονοματοδοσίας του εγγονού της με τ᾽ όνομα του μεγάλου στρατηλάτη, σ᾽ ένδειξη ευγνωμοσύνης για την παρηγορητική στάση του απέναντί της, μετά την μάχη.

Μέχρι το καλοκαίρι του 324 π.Χ. ο Αλέξανδρος είχε επιστρέψει στην Μηδία μετά τις δυσχερείς εκστρατείες στην Ινδία. Αφιέρωσε ένα ταξίδι για να θαυμάσει από κοντά το φημισμένο Νησαίο Πεδίο, όπου κάποτε βοσκούσαν περί τα 150.000 άλογα (επιδρομές νομάδων είχαν μειώσει τον αριθμό στο ένα τρίτο). Να τι ανέφερε ο ιστορικός Αρριανός (2ος αι. μ.Χ.):  ΛΕΝΕ ΟΤΙ ο Ατροπάτης, σατράπης της Μηδίας, έστειλε στον Αλέξανδρο εκατό έφιππες, τις οποίες αποκαλούσε Αμαζόνες. Ήταν ντυμένες σύμφωνα με την παράδοση των Αμαζόνων και οπλισμένες με τόξα, δόρατα και μικρής διαμέτρου ασπίδες. ΛΕΓΕΤΑΙ ΟΤΙ ο Αλέξανδρος έδιωξε το γυναικείο απόσπασμα φοβούμενος την πιθανότητα να ξεσηκωθεί ο Ελληνοβαρβαρικός στρατός του και να ασελγήσει επάνω τους. ΛΕΝΕ ΕΠΙΣΗΣ ότι ο Αλέξανδρος διαβίβασε μέσω αυτών μήνυμα προς την βασίλισσά τους, ότι θα την επισκεπτόταν αργότερα με σκοπό να αποκτούσε απογόνους από αυτήν. Ο Κούρτιος προσθέτει ότι ο εξοπλισμός των γυναικών ήταν τέτοιος που έκανε ΚΑΠΟΙΟΥΣ ΝΑ ΠΙΣΤΕΨΟΥΝ ότι επρόκειτο για επιζήσασες της φυλής των Αμαζόνων. Οι φράσεις με κεφαλαία γράμματα υποστηρίζουν τη θρυλική φύση του περιστατικού και η υπόσχεση του Αλεξάνδρου να καταστήσει έγκυο την βασίλισσά τους, υποδεικνύει παραλλαγή της αφήγησης με την Θάληστρι. Η τοποθεσία δε βρίσκεται πολύ μακριά από την Υρκανία. Είναι άραγε δυνατόν να συγχέεται αυτή η ιστορία με της Θάληστρις και των τριακοσίων Αμαζόνων, λόγω της προφορικής διάδοσης του θρύλου; Ωστόσο, αν μια μονάδα ιππικού οπλισμένων γυναικών είχε πράγματι παρουσιαστεί ενώπιον του Αλεξάνδρου, θα μπορούσε να συνίσταται από καθαρόαιμες πολεμίστριες νομαδικής φυλής, συμμάχου του βασιλέα της Μηδίας.

Στους αρχαϊκούς μύθους της Ελλάδος, οποτεδήποτε περίτρανοι Έλληνες ήρωες βρίσκονταν αντιμέτωποι με Αμαζόνες βασίλισσες, ακολουθούσαν αιματηρές μάχες κατά τις οποίες οι βαρβαρικής καταγωγής γυναίκες θανατώνονταν ποικιλοτρόπως. Εντούτοις, μια διαφορετική υπόθεση σημαδεύει αυτές τις ιστορικές και θρυλικές αφηγήσεις, περιγράφοντας σχέσεις του Αλεξάνδρου με γυναίκες που προσδιορίζονται ως Αμαζόνες: Θρυλείται, πέρα από τις βίαιες μυθικές γραφές, ότι ο Αλέξανδρος θεωρούσε τις βασίλισσες πολεμάρχους ίσες προς αυτόν και συμμετείχε σε ειρηνικές συνομιλίες μαζί τους αποφεύγοντας τις μονομαχίες με φιλικούς συμβιβασμούς. Γιατί λοιπόν να μη πραγματευόταν με τη Θάληστρι τα ενδεχόμενα απόκτησης απογόνου και στρατιωτικής συνεργασία τους, στη βάση αμοιβαίου σεβασμού, ισότητας και αρμονίας;

Αλέξανδρος και Νουσάμπα βασίλισσα της Βάρδας_σύγχρονη αναπαράσταση αγαλμάτων_Αζερμπαϊτζάν_φωτοMari Kipiani_πηγή The Amazons-Adrienne Mayor

Αλέξανδρος και Νουσάμπα βασίλισσα της Βάρδας_σύπλεγμα αγαλμάτων_Αζερμπαϊτζάν_φωτο Mari Kipiani_πηγή The Amazons-Adrienne Mayor

Παρόμοια χαρακτηριστικά συναντούμε σε Περσικής επιρροής θρύλους για τον Αλέξανδρο (Iskander) και τη Νουσάμπα (Nushaba) η οποία μοιράζεται αρκετά στοιχεία με την Θάληστρι. Αν οι αφηγήσεις περί συνευρέσεων του Αλεξάνδρου με τη Θάληστρι κι άλλες ηγεμονικές γυναίκες ήταν απλά μυθικοί παραλληλισμοί με πρωταγωνιστή Έλληνα ήρωα ο οποίος θ᾽ αναμενόταν να κατατροπώσει Αμαζόνα βασίλισσα, μια τέτοια ειρηνική ακολουθία γεγονότων θα ήταν αδιανόητη. Η εντυπωσιακή διαφοροποίηση των ελληνικών μύθων από τις φιλικές διαπραγματεύσεις με πολεμάρχους των βαρβάρων οι οποίοι απλά έτυχε να είναι θηλυκού γένους, συνιστά απόδειξη γνησιότητας.

Κατά την αρχαιότητα υπήρξαν αντιπαραθέσεις για τις συνευρέσεις του Αλεξάνδρου με Αμαζόνες, οι οποίες με το πέρασμα του χρόνου περιβλήθηκαν μυθική αύρα. Ωστόσο, η αληθοφανής συνέπεια στην ακολουθία των λεπτομερειών που περιγράφονται στις αφηγήσεις υπαινίσσεται την ύπαρξη κάποιας ρεαλιστικής βάσης. Σε κάθε περίπτωση, οι συνεχιζόμενες ζωηρές συζητήσεις περί πραγματικής ύπαρξης της Θάληστρις επι σειρά αιώνων της αρχαιότητας, φανερώνουν πόσο βαθιά συναρπαστική ήταν για τους Έλληνες, η ακανθώδης και προκλητική ιδέα γυναικών που μοιάζουν σε Αμαζόνες, δεδομένου ότι σ᾽ αυτές, όπως και σ᾽ άλλες δυναμικές ιστορικές παρουσίες, ο θρύλος που εδράζει στην υπερβολή και τον επιλεκτικό τονισμό χαρακτηριστικών, τα οποία θα μπορούσαν να αποθεώσουν τον εύθραυστο άνθρωπο, εκφράζει μια πτυχή της ανθρώπινης φύσης: την αέναη προσπάθεια δικαιολόγησης της ύπαρξης.

Σαφώς συναρπαστική ήταν και η προοπτική μιας γυναικείας δυναμικής συντροφιάς, για έναν τολμηρό και περιπετειώδη άνδρα και ίσως για τον Αλέξανδρο, να έγινε πραγματικότητα, τουλάχιστον για δεκατρείς ημέρες και νύχτες.

Ιστορικές πηγές αναφοράς – Διασωθείσα βιβλιογραφία – αποκλίσεις και συσχετισμοί

Οι αρχαίες ιστορικές πηγές αναφοράς και η αποδοχή τους από αρχαίους και  μεταγενέστερους συγγραφείς

Στο  μακρινό παρελθόν της μυθολογικής παράδοσης πολλοί ήρωες, μεταξύ των οποίων οι Ηρακλής,  Θησέας, Βελλεροφόντης και  Αχιλλέας, βρέθηκαν αντιμέτωποι με Αμαζόνες. Το αποτέλεσμα κάθε επακόλουθης μάχης ανεξαιρέτως, ήταν η ήττα των πολεμιστριών και η θανάτωση της βασίλισσάς τους. Αυτές οι αξιοθαύμαστες γυναίκες, ήταν εφάμιλλες των ανδρών εξαιτίας των κατορθωμάτων και του σθένους που τους αποδίδει η μυθολογία αλλά και η ιστορία, ιδιαίτερα αυτή της εποχής του Αλεξάνδρου, καθώς όλες οι κύριες πηγές πλην της Επιτομής του Μετς, αφηγούνται συνάντηση του βασιλέα με Αμαζόνες ή  υποτιθέμενο ειδύλλιο με τη βασίλισσά τους.

Ο Αχιλλέας σκοτώνει την Πενθεσίλεια. Έργο του Εξηκία. Ο αμφορέας χρονολογείται περί το 535-530 π. Χ _ Βρετανικό Μουσείο
Ο Αχιλλέας σκοτώνει την Πενθεσίλεια. Έργο του Εξηκία. Ο αμφορέας χρονολογείται περί το 535-530 π. Χ _ Βρετανικό Μουσείο

Ωστόσο, οι πολλές αποκλίσεις αναφορικά με την διήγηση, τον τόπο και τον χρόνο της αντάμωσης στις διασωθείσες περιγραφές, καθιστούν αδύνατο τον εντοπισμό των αρχικών πηγών που ακολουθήθηκαν από τους ιστορικούς και αποκρύπτουν τροποποιήσεις και αλλαγές που οφείλονται σε προσωπικά χαρακτηριστικά και  προθέσεις του κάθε συγγραφέα. Οι σύγχρονοι μελετητές εντόπισαν έγκαιρα τις ανακολουθίες και μετά από έρευνα σχετικά με τις διαθέσιμες διασκευές επί του αρχικού υλικού, προσπάθησαν ν᾽ απαντήσουν στα ακόλουθα ερωτήματα:

Γιατί αυτός ο θρύλος συμπεριλαμβάνεται σε ιστορικά κείμενα;

Μπορούμε να ιχνηλατήσουμε την περιγραφή της συνάντησης του Αλεξάνδρου με τη βασίλισσα των Αμαζόνων απ᾽ τα πραγματικά ιστορικά δεδομένα ή συμβάντα;

Η αξιοπιστία της επίσκεψης αμφισβητήθηκε ακόμη και κατά την αρχαιότητα. Αυτό φανερώνει το γεγονός της αναζήτησης της ιστορικότητας των λεπτομερειών αυτής της ιστορίας. Εντούτοις είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι παρά τον σκεπτικισμό που επέδειξαν, οι συγγραφείς στο σύνολό τους αποδέχθηκαν την ύπαρξη των Αμαζόνων. H ανάλυσή τους περιοριζόταν στην εμφάνιση των θηλυκών πολεμιστριών την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Για το λόγο αυτό υπαινίχθηκαν ότι το ειδύλλιο ήταν ανύπαρκτο, απίστευτο ή ανυπόστατο.

Διόδωρος, Κούρτιος και Ιουστίνος περιγράφουν την επίσκεψη της βασίλισσας με παρόμοιο τρόπο, αναφέροντας ότι περί το 330 ή 329 π.Χ., η ηγεμόνας των Αμαζόνων αποκαλούμενη Θάλεστρις, Θάληστρις, ή Μινυθύια συνοδεία 300 πάνοπλων γυναικών επισκέφθηκε τον Αλέξανδρο στην Υρκανία με σκοπό να κάνει παιδί μαζί του. Ο Μακεδόνας βασιλέας ανταποκρίθηκε θετικά στο αίτημά της και πέρασε δεκατρείς ημέρες μαζί της πριν συνεχίσει το δρόμο του. Διόδωρος και Κούρτιος δεν ασχολούνται με το τι απέγινε η Θάληστρις ενώ ο Ιουστίνος αναφέρει τον θάνατό της όπως και τον αφανισμό της φυλής των Αμαζόνων, λίγο μετά την επιστροφή στο βασίλειό της.

Με βάση τις ομοιότητες των περιγραφών, κατά κοινή ομολογία οι τρείς συγγραφείς αποκαλύπτουν ως πηγή αναφοράς τους, πιθανόν τον Κλείταρχο. Απόδειξη για τον ισχυρισμό αυτό αποτελεί η ομοιότητα του ονόματος της βασίλισσας, η τοποθεσία της συνάντησης και οι αριθμοί (300 οπλισμένες γυναίκες, 13 ημέρες) Στην αφήγηση του Ιουστίνου διαφαίνεται υιοθέτηση παραλλαγής του ονόματος (Μινυθύια) από τον Τρόγο και διάρκεια του ταξιδιού των Αμαζόνων (35 ημέρες) από αδιευκρίνιστη πηγή ή πηγές. Επιπλέον, εξαιτίας της χρονολογικής ακολουθίας που απαντάται στις αρχικές πηγές, ο Κλείταρχος φαίνεται να επικαλείται είτε τον Ονησίκριτο είτε τον Πολύκλειτο, για την περιγραφή της επίσκεψης, κάτι που μας οδηγεί να πιστέψουμε  ότι τροποποίησε και συμπλήρωσε την αυθεντική ιστορία από δική του πρόθεση. Συμπερασματικά, το διασωθέν επεισόδιο στα έργα των Διόδωρου, Κούρτιου και Ιουστίνου θα μπορούσε να είναι αποτέλεσμα των τροποποιήσεων του Κλείταρχου.

Διαφοροποιούμενος από τους τρείς συγγραφείς, ο Στράβων αμφισβητεί την ιστορικότητα του μύθου των Αμαζόνων. Θεωρούσε απίθανο τον οποιονδήποτε σχηματισμό (στρατού, πόλης ή φυλής) δίχως την ανδρική παρουσία και ιδιαίτερα την οργάνωση πολεμικής εκστρατείας. Στην δική του εκδοχή για τον μύθο του Αλεξάνδρου με την Ταλήστρια, υποστηρίζει ότι οι πλέον αξιόπιστοι ιστορικοί δεν τον αναφέρουν κι όσοι το έκαναν εμφανίζουν μεγάλες αποκλίσεις στις αφηγήσεις τους. Μνημονεύει τον Κλείταρχο με σκοπό να εκθέσει τη λανθασμένη γεωγραφική του αντίληψη, σύμφωνα με την οποία η απόσταση από τις Πύλες της Κασπίας στον Θερμόδοντα ήταν λιγότερο από έξι χιλιάδες στάδια. Καταδεικνύοντας το λάθος του Κλειτάρχου, ο Στράβων αποσκοπούσε στη διάψευση της ιστορικότητας του μύθου των Αμαζόνων. Κατά κοινή ομολογία, η περιγραφή των Στράβωνα βασίζεται στον Ερατοσθένη, λόγω του τρόπου με τον οποίο παραθέτει τα γεωγραφικά δεδομένα.

Ἐνταῦθα δὲ πρὸς αὐτὸν ἀφικέσθαι τὴν Ἀμαζόνα οἱ πολλοὶ λέγουσιν, ὧν καὶ Κλείταρχός ἐστι καὶ Πολύκλειτος καὶ Ὀνησίκριτος καὶ Ἀντιγένης καὶ Ἴστρος. Ἀριστόβουλος δὲ καὶ Χάρης ὁ εἰσαγγελεύς, πρὸς δὲ τούτοις Ἑκαταῖος ὁ Ἐρετριεὺς καὶ Πτολεμαῖος καὶ Ἀντικλείδης καὶ Φίλων ὁ Θηβαῖος καὶ Φίλιππος ὁ Θεαγγελεὺς καὶ Φίλιππος ὁ Χαλκιδεὺς καὶ Δοῦρις ὁ Σάμιος πλάσμα φασὶ γεγονέναι τοῦτο. καὶ μαρτυρεῖν αὐτοῖς ἔοικεν Ἀλέξανδρος· Ἀντιπάτρῳ γὰρ ἅπαντα γράφων ἀκριβῶς, τὸν μὲν Σκύθην φησὶν αὐτῷ διδόναι τὴν θυγατέρα πρὸς γάμον, Ἀμαζόνος δ’ οὐ μνημονεύει. λέγεται δὲ πολλοῖς χρόνοις Ὀνησίκριτος ὕστερον ἤδη βασιλεύοντι Λυσιμάχῳ τῶν βιβλίων τὸ τέταρτον ἀναγινώσκειν, ἐν ᾧ γέγραπται περὶ τῆς Ἀμαζόνος· τὸν οὖν Λυσίμαχον ἀτρέμα μειδιάσαντα «καὶ ποῦ» φάναι «τότ’ ἤμην ἐγώ;» ταῦτα μὲν οὖν ἄν τις οὔτ’ ἀπιστῶν ἧττον οὔτε πιστεύων μᾶλλον Ἀλέξανδρον θαυμάσειε.

Πλούταρχος «Βίοι Παράλληλοι – Αλέξανδρος»

Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε κι ο Πλούταρχος, ο οποίος διερευνώντας την αξιοπιστία του επεισοδίου ονοματίζει πέντε συγγραφείς που αναφέρονται σε αυτό (Κλείταρχος, Πολύκλειτος, Ονησίκριτος, Αντιγένης, Ίστρος ο Καλλιμάχιος) και στη συνέχεια παραθέτει αυτούς που το θεωρούσαν πλάσμα της φαντασίας ή επινόηση (Αριστόβουλος, Χάρης ο Μυτιληναίος, Εκαταίος ο Ερετριεύς, Πτολεμαίος, Αντικλείδης, Φίλων ο Θηβαίος, Φίλιππος ο Θεαγγελεύς, Φίλιππος ο Χαλκιδεύς και Δούρις ο Σάμιος). Ωστόσο οφείλουμε να είμαστε προσεκτικοί σε ότι αφορά στους εννέα από αυτούς, καθώς δεν είναι ξεκάθαρο αν  θεωρούσαν το επεισόδιο φανταστικό, ή απλώς το παρέλειψαν.

Η Baynham υποστηρίζει ότι υπάρχουν επαρκείς ενδείξεις για τη δεύτερη πιθανότητα. Σ᾽ αυτή την περίπτωση η έκφραση πλάσμα πιθανόν εκφράζει άποψη του Πλουτάρχου, ο οποίος επιδεικνύει δυσπιστία προς τον μύθο των Αμαζόνων, αναφερόμενος σε επιστολή του Αλεξάνδρου προς τον Αντίπατρο, στην οποία του ανακοινώνει ότι ένας Σκύθης βασιλέας του προσέφερε την κόρη του σε γάμο αλλά δεν κάνει μνεία στην επίσκεψη της Αμαζόνας. Επιπροσθέτως ο Πλούταρχος αναφέρει το σχετικό με τις Αμαζόνες ευθυμολόγημα, στο οποίο πρωταγωνιστούν οι Λυσίμαχος και Ονησίκριτος. Στην σύγχρονη εποχή υπάρχει γενικότερα πόλωση, εξαιτίας της παράθεσης των πηγών από τον Πλούταρχο, επειδή οι μελετητές ισχυρίζονται ότι δεν έκανε χρήση του έργου όλων των συγγραφέων που αναφέρει. Ο Powell  διατείνεται για την εγκυκλοπαιδική αξία της αναφοράς του Πλουτάρχου, ο οποίος σύμφωνα με άλλους, πήρε τα ονόματα από μονογραφία σχετική με τις Αμαζόνες και πρόσθεσε συγγραφείς των οποίων το έργο είχε μελετήσει.

Καθώς στην πραγματικότητα γνωρίζουμε ελάχιστα για τους τέσσερις απ᾽ αυτούς, δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι όλοι τους προϋπήρχαν του Ερατοσθένη. Είναι πιθανόν ο Πλούταρχος να γνώριζε το έργο του Ερατοσθένη και να το συμπλήρωσε με κάποιους οικείους σ᾽ αυτόν ιστορικούς, τονίζει χαρακτηριστικά η Baynham. Επιπροσθέτως, o Atkinson πιστεύει ότι η αφήγηση του Πλουτάρχου έμμεσα ή άμεσα προέρχεται από τον Ονησίκριτο, καθώς ο συγγραφέας τελειώνει την παράγραφό του με αναφορά στην αρχική ιστορική πηγή.  Όπως υποστηρίζει ο ίδιος, ορμώμενος απ᾽ την αναφορά του Πλουτάρχου στον ποταμό Ιαξάρτη (τον οποίο καταγράφει ως Ορεξάρτη) είναι πιθανόν να υποδηλώνεται ως αρχική πηγή ο Αριστόβουλος. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Bosworth, ο κατάλογος του Πλούταρχου είναι δυνατόν να ιχνηλατηθεί στον Ερατοσθένη, κάτι το οποίο συνιστά ένδειξη δυσπιστίας προς τον μύθο.

Όπως είναι φανερό, απ᾽ το έργο του Πλουτάρχου είναι αδύνατον να προσδιορίσουμε με σαφήνεια την αυθεντική πηγή (ή τις πηγές) που ακολούθησε ο βιογράφος, γεγονός που καθιστά όλες τις προαναφερθείσες πιθανότητες αποδεκτές και λίγο – πολύ αξιόπιστες. Επιπλέον, η τοποθεσία του επεισοδίου μοιάζει να προβληματίζει, εξαιτίας του αν το αδιευκρίνιστο «εδώ» (ενταύθα) στην αρχή της αφήγησης που αφορά στην περιοχή πέρα από τον Ορεξάρτη/Ιαξάρτη, αναφέρεται στο τέλος της προηγούμενης παραγράφου ή προσδιορίζει τον τόπο για την αρχή της επομένης.

Σύμφωνα με την τελευταία πρόταση του Πλουτάρχου, όπως και την πηγή που ακολουθείται από τους Διόδωρο, Κούρτιο και Ιουστίνο, η συνάντηση θα μπορούσε να είχε συμβεί στην Υρκανία. Αν συνυπολογίσουμε ότι ο Πλούταρχος αναφέρει τρία γεγονότα (την επίσκεψη της βασίλισσας των Αμαζόνων, την πρόταση γάμου από τον Σκύθη βασιλέα και την αντίδραση του Λυσιμάχου) τα οποία συνέβησαν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, μπορούμε να αντιληφθούμε ότι και η χρονολόγηση της ιστορίας αυτής είναι αμφίβολη. Ωστόσο, εκδηλώνεται σαφώς η πρόθεση του βιογράφου, δεδομένου ότι παραλείπει την χρονολογική σειρά τριών ξεχωριστών εκδηλώσεων που έγιναν σε διαφορετικά μέρη, προκειμένου να αποδείξει ότι η ιστορία των Αμαζόνων ήταν ανυπόστατη και ανιστόρητη. Επομένως η επίσκεψη της Θάληστρις, θεωρείται ως μη γενόμενη.

Ο Αρριανός παρέχει δύο χωρία που αφορούν στις Αμαζόνες. Από το πρώτο, στη Βακτρία περί το 329-8, γνωρίζουμε την προσφορά του βασιλέα των Σκυθών μέσω απεσταλμένων του. Την ίδια εποχή ο Φαρασμάνης, ηγεμόνας της ΧορασμίαςΧορεσμίας) επισκέφθηκε επίσης τον Αλέξανδρο και δήλωσε ότι δεδομένης  της γειτνίασης της επικράτειάς του με αυτές των λαών της Κολχίδας και των Αμαζόνων, ήταν διατεθειμένος να προσφέρει τις υπηρεσίες του στο Μακεδόνα βασιλέα, ώστε να εκστρατεύσουν από κοινού εναντίον τους. Ο Αλέξανδρος αρνήθηκε ευγενικά τη Σκυθική συμμαχία απαντώντας στον Φαρασμάνη ότι δε θεωρούσε εκείνη τη χρονική στιγμή κατάλληλη για αποστολή στη Μαύρη Θάλασσα.

clip_image039.jpg

Στο δεύτερο επεισόδιο, ο Ατροπάτης, ο σατράπης των Μήδων στα Εκβάτανα το 324 π.Χ., παρουσιάστηκε στον Αλέξανδρο με συνοδεία 100 πολεμιστριών οι οποίες ήταν ντυμένες όπως οι Αμαζόνες. Ωστόσο, ο Μακεδόνας βασιλέας έδιωξε τις γυναίκες μακριά από το στρατό του, να μεταφέρουν μήνυμα προς βασίλισσα τους, σύμφωνα με το οποίο θα την επισκεπτόταν αργότερα για να συνευρεθεί ερωτικά μαζί της. Στο τέλος του χωρίου, ο Αρριανός αναφέρει ότι κατά την άποψή του, επρόκειτο για ξενόφερτες γυναίκες οι οποίες κινούντο έφιππες ενώ έφεραν οπλισμό και ενδυμασία σύμφωνη με την παράδοση των Αμαζόνων.

Ο Tarn πιστεύει ότι ο Αλέξανδρος τις έδιωξε επειδή δεν τις θεώρησε ούτε αληθινές Αμαζόνες ούτε πραγματικούς στρατιώτες. Η Baynham, υιοθετεί την άποψη του Tarn και προτείνει μια επιπλέον πιθανότητα. Σύμφωνα με την περιγραφή της, το υποτιθέμενο ειδύλλιο  θα ήταν πασίγνωστο τον καιρό που συνέβη το επεισόδιο με τον Ατροπάτη και για τον λόγο αυτό ο Αλέξανδρος έδιωξε τις γυναίκες, διότι δεν επιθυμούσε οι αξιωματικοί και τα στρατεύματά του να μοιραστούν το ίδιο προνόμιο με αυτόν. Προσπάθησε συνάμα, να διευκρινίσει το ερώτημα γιατί οι εκατό γυναίκες να είχαν σκόπιμα ντυθεί ως Αμαζόνες. Σύμφωνα με την ίδια, είναι πιθανό ο Ατροπάτης, παρουσιαζόμενος συνοδεία γυναικείας ομάδας, να επεδίωκε την απόσπαση της προσοχής του Αλέξανδρου από τις ευθύνες της εγκατάλειψης της σατραπείας του (1) ή να τον διασκεδάσει (2) καθώς όπως αναφέρει η ίδια, η παρουσία των Αμαζόνων ίσως αποτελούσε συστατικό μιας εορταστικής ατμόσφαιρας.

(1) Η Baynham υποστηρίζει ότι ο Ατροπάτης δεν φρόντισε τα Περσικά κοπάδια αλόγων: Το πλαίσιο της εξιστόρησης του Αρριανού μας παρέχει βάσιμες υποψίες για την φλύαρη εμφάνιση του Ατροπάτη με ομάδα ελκυστικών πολεμιστριών. Ενώ ο Αλέξανδρος βρισκόταν καθ᾽οδόν από την πόλη Ώπις προς τα Εκβάτανα, διέσχισε το Νήσαιο Πεδίο, το οποίο χρησίμευε ως βοσκοτόπι για τα περσικά βασιλικά άλογα. Εκεί προγενέστερα ζούσαν περί τις 150.000 καθαρόαιμες φοράδες, αλλά κατά την διάρκεια της απουσίας του βασιλέα (Ατροπάτη, στου οποίου την σατραπεία ανήκε η περιοχή) οι ληστρικές έφοδοι νομάδων είχαν περιορίσει τον αριθμό τους στο ένα τρίτο του αρχικού, όπως έχει ήδη προαναφερθεί και σίγουρα έφερε μεγάλο μερίδιο ευθύνης για την εξέλιξη αυτή.

(2) Η παρουσία των Αμαζόνων θα μπορούσε να είναι στρατήγημα αποπροσανατολισμού ή απλά τέρψης του Αλέξανδρου: Με την επιστροφή του στην Καρμανία ο βασιλέας (Αλέξανδρος) ήταν αποφασισμένος να εκτελέσει τους σατράπες και τους υφιστάμενούς του οι οποίοι είχαν καταχραστεί την εξουσία τους κατά την απουσία του, οπότε ο Ατροπάτης ήταν άμεσα εκτεθειμένος.
Είναι επίσης πιθανό η εμφάνιση αυτή να είχε διασκεδαστικό χαρακτήρα, δεδομένου ότι ο ίδιος ο Αλέξανδρος διοργάνωνε αφειδώς παιχνίδια, θεατρικά δρώμενα και γιορτές στα Εκβάτανα.
Μια πειστική εμφάνιση Αμαζόνων θα μπορούσε να αποτελεί μέρος κάποιας παρόμοιας εκδήλωσης.

Είναι σημαντικό να εξετάσουμε ξεχωριστά τα αφηγήματα του Αρριανού, καθότι δεν παρουσιάζονται αλληλένδετα. Ο Κούρτιος, όπως και ο Αρριανός, παρουσιάζουν διαφορετική εκδοχή της γαμήλιας προσφοράς του Σκύθη βασιλέα δεδομένης της διαφορετικότητας του ιστορικού πλαισίου, το οποίο τοποθετεί τα γεγονότα στην Μαρακάνδα (σύγχρονη Σαμαρκάνδη, Ουζμπεκιστάν) ονοματίζει κυβερνήτη τον Φραταφέρνη και παραλείπει οποιαδήποτε αναφορά στις Αμαζόνες.

Οι αποκλίσεις είναι πιθανόν να οφείλονται στο ότι Αρριανός και Κούρτιος επεξεργάσθηκαν την εν λόγω ιστορία από διαφορετικές συγγραφικές πηγές. Εφόσον δεν υπάρχει προφανής λόγος για τη μεταφορά της τοποθεσίας, μοιάζει περισσότερο εύλογο ο Κλείταρχος να έκανε δύο ξεχωριστές αναφορές, μία για την επίσκεψη της βασίλισσας των Αμαζόνων στην Υρκανία και μια άλλη για την πρόταση γάμου του 328 π.Χ., υποστηρίζει ο Bosworth.

Πηγή του Αρριανού σχετικά με την αφήγηση του Φαρασμάνη λέγεται ότι είναι ο Αριστόβουλος, αλλά ωστόσο η φαινομενικά αξιόπιστη άποψη του Bosworth, υποδεικνύει ότι η ιστορία θα μπορούσε να είχε προέλθει από οποιαδήποτε από τις σημαντικότερες πηγές του. Ομοίως, είναι αδύνατο να προσδιοριστούν με απόλυτη βεβαιότητα οι πηγές του επεισοδίου με τον Ατροπάτη.

Η ιστορία του Φαρασμάνη στον Αρριανό σχετίζεται με τον Αριστόβουλο, ο οποίος απορρίπτοντας το ενδεχόμενο της συνάντησης Αλεξάνδρου – Θάληστρις, κατασκεύασε την δική του θεωρία για την επικοινωνία των λαών της Μαύρης Θάλασσας και της κοιλάδας του ποταμού Ώξου (Αμού Ντάρια) και άφησε τις Αμαζόνες να βρίσκονται αποκομμένες στην περιοχή που τις ήθελε η παράδοση, υποστηρίζει o Atkinson.

Ο Αρριανός αναφέρει ότι ούτε ο Αριστόβουλος ούτε ο Πτολεμαίος, ούτε κάποιος άλλος αξιόπιστος συγγραφέας καταγράφει αυτό το περιστατικό, κάτι που σημαίνει ότι μπορούμε απλά να πούμε το ίδιο και για τον εντοπισμό των πηγών.

Όπως αναφέρει ο Brunt για τον Αρριανό, παραδόξως δεν κάνει ποτέ μνεία για το πασίγνωστο αυτό επεισόδιο το οποίο Πτολεμαίος και Αριστόβουλος είχαν απαξιώσει ρητά (και δεν αμφισβητείται). Αντιθέτως αγνόησαν την ιστορία με την οποία τους είχε τροφοδοτήσει ο ίδιος. Αυτό δεν πρέπει να προκαλεί έκπληξη καθώς οφείλεται στην μεταγενέστερη καταγωγή του μύθου. Οι Αμαζόνες έρχονται στο προσκήνιο από τον σατράπη της Μηδίας. Συνεπώς δεν μπορεί να κατάγονται από την περιοχή του Θερμόδοντα, αλλά πλησίον του νοτιοανατολικού τόξου της Κασπίας, στην σατραπεία του, παρά από το Νταγκεστάν. Η ιστορία μάλλον είχε επινοηθεί προτού μετατεθούν από την περιοχή, που η γενιά του Κλείταρχου εξακολουθούσε να θεωρεί ως πατρίδα τους. Για μια ακόμη φορά ο Αρριανός φαίνεται ότι χρησιμοποιεί προγενέστερη εκδοχή της παράδοσης.

Άγαλμα της Θάληστρις_Δρέσδη
Άγαλμα της Θάληστρις_Δρέσδη

Υπάρχει μια σημαντική διαφορά μεταξύ των δύο αποσπασμάτων, επειδή  ο Αρριανός καταγράφει την ιστορία του Φαρασμάνη χωρίς σχόλια, ενώ στο πλαίσιο του επεισοδίου με τον Ατροπάτη, δηλώνει ότι επρόκειτο για ξένες, βάρβαρες γυναίκες, όχι πραγματικές  Αμαζόνες οι οποίες  είχαν σκοπίμως ενδυθεί ανάλογα. Ο ιστορικός χρησιμοποιεί το δεύτερο περιστατικό (με τον Ατροπάτη) ως υπόβαθρο για επιτηδευμένη (από μέρους του Αρριανού) απομάκρυνση ενδεχόμενης ιστορικότητας των Αμαζόνων. Όμως είναι πολύ πιθανό να ακολούθησε την γενικότερη αντιπαράθεση για την αμφισβήτηση της ύπαρξης των Αμαζόνων, της οποίας φανατικός εκφραστής υπήρξε ο Στράβων. Ο Brunt αμφισβητεί την επιβίωση της φυλής των Αμαζόνων έως την εποχή του Αλεξάνδρου αφού σε διαφορετική περίπτωση θα μπορούσε να τις είχε συμπεριλάβει στο έργο του ο Ξενοφών. Ο Αρριανός ωστόσο, δεν αρνήθηκε την ύπαρξη των Αμαζόνων γενικότερα, παρά μόνο την εμφάνισή τους στα χρόνια του Αλέξανδρου.

Τα ίχνη του μύθου στην Ιστορία

Όπως ήταν φυσικό, έγιναν αρκετές προσπάθειες για την αποσαφήνιση αιτίων και κινήτρων για την εμφάνιση του προκείμενου μυθεύματος σε αμιγώς ιστορικά κείμενα. Κάποιοι πιστεύουν ότι η βάση του μύθου είναι πραγματικό ιστορικό γεγονός, με αποτέλεσμα να πρόκειται για πιθανή έμπνευση από την ιστορία του Ατροπάτη ή του Φαρασμάνη και της πρότασης γάμου από τους Σκύθες. Άλλοι εικάζουν ότι πρόκειται για ιστορία που αναδύθηκε από την επίσκεψη γηγενούς πριγκίπισσας, η οποία συνοδεία γυναικείας φρουράς επισκέφθηκε τον Αλέξανδρο στην Υρκανία.

Η γέννηση της ιδέας ότι αφού ο Αλέξανδρος προωθήθηκε πέρα από την μυθική πρωτεύουσα των Αμαζόνων, Θεμίσκυρα, παραπλεύρως του ποταμού Θερμόδοντα, συναντήθηκε με τις Αμαζόνες, ασχέτως ιστορικού εναύσματος, αποτελεί χαρακτηριστική απείθεια σε μια καλά ριζωμένη παράδοση.

Heckel, Waldemar-Tritle, Lawrence Alexander the Great: A New History (2009)

Πιθανόν να γινόμαστε και πάλι μάρτυρες υπερθετικής χρήσης της θεωρίας των Αμαζόνων από  Έλληνες προδιατεθειμένους να θεωρούν όλες τις θηλυκές πολεμίστριες Αμαζόνες. Κάτι παρόμοιο με ότι συνέβη πολύ αργότερα κατά την εκστρατεία του Πομπήιου στην Αλβανία.

Berve(1926:419-26)Pearson(1960:13)Bosworth(1996:81-56, 81-58)

Από τις πρωτεύουσες πηγές, πρώτος ο Ονησίκριτος ταυτοποιεί εκείνες τις γυναίκες με Αμαζόνες. Μετέπειτα, πολυάριθμοι συγγραφείς ακολούθησαν κι εμπλούτισαν την περιγραφή του, με αποτέλεσμα οι τροποποιήσεις τους να κάνουν γνωστή την επίσκεψη της Θάληστρις μέσω του έργου των Διόδωρου, Κούρτιου και Ιουστίνου. Ωστόσο, η πιθανότητα ύπαρξης υπόβαθρου πραγματικού ιστορικού γεγονότος, δεν μπορεί ν᾽ αποκλειστεί,  με αποτέλεσμα όλες οι προαναφερθείσες πιθανές εκβάσεις να έχουν διττή υπόσταση.

Πέρα από αυτές, η πλειοψηφία των μελετητών υποστηρίζει ότι η ιστορία της Θάληστρις θα μπορούσε να είναι απλά προϊόν σύγχρονης μυθοποίησης. Σε αυτή την περίπτωση ο Αλέξανδρος όφειλε να συναντηθεί με τις Αμαζόνες όπως οι μυθικοί πρόγονοί του Ηρακλής και Αχιλλέας. Είναι γεγονός ότι οι δύο ήρωες και επιπλέον ο Θησέας και ο Βελλεροφόντης, είχαν έρθει αντιμέτωποι με τις Αμαζόνες. Ενώ κατά τις μεταξύ τους αναμετρήσεις οι Αμαζόνες κατατροπώνονταν και η βασίλισσά τους θανατωνόταν, στην ιστορία της Θάληστρις δεν γίνεται παρόμοια αναφορά. Αντιθέτως η βασίλισσα με την συνοδεία της επιστρέφει στην πατρίδα της.

Η Baynham υποστηρίζει ότι η συνεύρεση οφείλεται σε πολιτική του Αλεξάνδρου με την οποία προσπαθούσε να γεφυρώσει τις αντιθέσεις κατακτητών – κατακτημένων. Ωστόσο το ιστορικό πλαίσιο και οι περιγραφές του Κούρτιου δεν συνηγορούν υπέρ της άποψης αυτής. Σύμφωνα με την Daumas, ο Αλέξανδρος επικρατώντας της βασίλισσας των Αμαζόνων ολοκλήρωσε μια ένδοξη δράση ισοδύναμη με την κατάκτηση της Ασίας. Ωστόσο ο κατακτητής φαίνεται να χάνει, καθώς ο Αλέξανδρος επηρεάζεται από την Θάληστρι, σύμβολο της βαρβαρότητας, με αποτέλεσμα η συμπεριφορά του να μεταμορφώνεται σε βάρβαρη και ανατολίτικη.

Έτσι, ο στόχος της ιστορίας μοιάζει με προειδοποίηση προς τους Έλληνες αναφορικά με τους κινδύνους της Ανατολής. Η άποψη αυτή προέκυψε από τους τρείς συγγραφείς που είχαν ως αναφορά τον Κλείταρχο ή τον Ονησίκριτο με κάποιες επιφυλάξεις και δεν είναι σε αρμονία με τις αφηγήσεις των Διόδωρου και Ιουστίνου οι οποίοι παραλείπουν αρνητικές εκφράσεις και σχόλια. Οι παραπάνω πιθανότητες μπορεί να είναι μερικώς αποδεκτές και εφαρμόσιμες αλλά αυτό δεν συμβαίνει με όλες τις διαθέσιμες πηγές και δεν απαντούν στο ερώτημα γιατί οι Αμαζόνες εμφανίζονται στην ιστορική παράδοση του Αλέξανδρου.

clip_image021.jpg

Για την Ελληνική αντίληψη……με την λέξη Αμαζόνες ταυτίζονταν, οι ξενόφερτες, αργότερα οι βάρβαρες και οι Περσικής καταγωγής γυναίκες. Αυτή η αντιστοίχιση, κατά μια έννοια προσδιορίζει τον τόπο που ζούσαν. Σε ότι αφορά στην εμφάνισή τους, μπορούμε να πούμε ότι δεν εκπλήσσει στα ιστορικά έργα που πραγματεύονται την εκστρατεία εναντίον των Περσών. Αν εξετάσουμε ενδελεχώς τα αφηγήματα των ιστορικών του Αλέξανδρου, θα διαπιστώσουμε ότι το πλαίσιο της ιστορίας των Αμαζόνων, ή της Θάληστρις, είναι πιθανό να βασίζεται σε προηγούμενα λογοτεχνικά έργα ή μυθολογικές παραδόσεις.

Αυτό μπορεί ν᾽ απεικονιστεί απ᾽ τις περιγραφές των εν λόγω ιστορικών περί εντοπιότητας της παράδοσης, των εθίμων, της εμφάνισης και του εξοπλισμού των Αμαζόνων. Σύμφωνα με τον Tarn ο σκοπός της Θάληστρις ταυτίζεται με τα κίνητρα που ώθησαν την βασίλισσα Σαβά να επισκεφθεί τον βασιλέα Σολομώντα. Η Baynham συγκρίνει το πλαίσιο με την πράξη της βασίλισσας της Κιλικίας, Επύαξα. Ωστόσο η άποψη του Tarn φαίνεται πιο πειστική ενώ της Baynham ταιριάζει περισσότερο με ένα άλλο επεισόδιο της ιστορικής παράδοσης του Αλέξανδρου το οποίο περιγράφει το ειδύλλιο του με την Κλεόφη.

Ενταύθα έρχεται εις τον Κύρον η Επύαξα, σύζυγος του Συεννέσιου, βασιλέως της Κιλικίας. Διεδίδετο δε ότι του έδωκε πολλά χρήματα. Το βέβαιον εν τούτοις είναι ότι επλήρωσε τότε ο Κύρος εις τον στρατόν μισθούς τεσσάρων μηνών. Συνωδεύετο δε η βασίλισσα και υπό φρουράς εκ στρατιωτών Κιλίκων και Ασπενδίων. Και ελέγετο ότι εσυγγένευε με τον Κύρον.

Ξενοφώντος «Κύρου Ανάβασις Βιβλίο 1 κεφ. 2»

Η αναφορά στην ερωτική επαφή μεταξύ του βασιλιά και της Αμαζόνας δικαιολογείται επίσης από μια άλλη, γοητευτική αλλά επικίνδυνη, ευχάριστη πτυχή των θηλυκών πολεμιστριών. Θα μπορούσε να είναι αναπαραγωγή προτύπων που είχε θέσει η περιγραφή της αγάπης του Αχιλλέα για την νεκρή Πενθεσίλεια ή ακόμη περισσότερο ο γάμος του Θησέα με την ΑντιόπηΙππολύτηΜελανίππη και η αγάπη προς τον γιό τους, Ιππόλυτο. Η εμφάνιση των Αμαζόνων θα μπορούσε να είναι ο λογοτεχνικά απαραίτητος τόπος που θ᾽ αναδυόταν απ᾽ την εξομοίωση του Αλεξάνδρου με τους μυθικούς προγόνους του ή την ταυτοποίηση των πολεμιστριών με τους Πέρσες ή την χωροθέτηση των ιστορικών γεγονότων κοντά στις παραδοσιακές περιοχές των Αμαζόνων. Όπως έχει ήδη αναφερθεί, οι Διόδωρος, Κούρτιος και Ιουστίνος είχαν κοινή αναφορά αλλά παρά τις ομοιότητες, υπάρχουν αισθητές διαφορές στις αφηγήσεις τους, μέρος των οποίων έγινε αντικείμενο μελέτης.

«Μάχη των Αμαζόνων»_Ελαιογραφία_Peter_Paul_Rubens

Η αρκετά εικονογραφική περιγραφή που παρέχει ο Κούρτιος, αντανακλά την κλασική εικόνα μιας Αμαζόνας ενδυματολογικά και συμπλέοντας με τους Διόδωρο και Ιουστίνο αναφορικά με τη λαϊκή ετυμολογία, μας πληροφορεί ότι αυτές οι γυναίκες καυτηρίαζαν το δεξί στήθος τους ώστε να μην εμποδίζει την ρίψη δόρατος ή την τοξοβολία. Ο Κούρτιος δίνει κάποια επιπλέον στοιχεία για τα οποία θα αναζητήσουμε την αιτία εφόσον δεν απαντώνται στις περιγραφές των Διόδωρου και Ιουστίνου.

Ο Αλέξανδρος ζητά από την Θάληστρι να συμπράξει μαζί του σε στρατιωτικό επίπεδο αλλά εκείνη αρνείται προβάλλοντας την ανάγκη υπεράσπισης του δικού της βασιλείου. Δε δόθηκε μέχρι σήμερα η πρέπουσα σημασία σε αυτήν την πληροφορία η οποία είναι πιθανό να είχε αντληθεί από κάποια αρχική πηγή του Κούρτιου και κατά πάσα πιθανότητα από τον Κλείταρχο. Γιατί να την παραλείψουν οι Διόδωρος και Ιουστίνος; Ο λόγος θα μπορούσε να είναι  η συγγραφική τακτική και οι προθέσεις τους ή ο λακωνικός και επιλεκτικός τρόπος αφήγησης. Ωστόσο είναι δυνατόν ο Κούρτιος να παρέλειψε τον Κλείταρχο ως πηγή και να ακολούθησε άλλον συγγραφέα χωρίς να τον ονοματίσει. Επιπλέον Θα μπορούσε να είναι ο ίδιος ο Κλείταρχος αυτός που ενέθεσε το αφήγημα στο κατάλληλο σημείο της διήγησης.

Αν η τελευταία υπόθεση είναι αληθής οφείλουμε να αναρωτηθούμε γιατί ο Κούρτιος να κατασκεύασε πλαίσιο συμμαχίας με τις Αμαζόνες. Με βάση την άρνηση της Θάληστρις, μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο Κούρτιος ή η πηγή του, ήθελε να τονίσει τις αρετές της βασίλισσας. Αυτό υποστηρίζεται από το γεγονός ότι εκθέτει την αναγνώριση της βασιλικής καταγωγής της Θάληστρις επειδή η ανακοίνωση της επίσκεψης έγινε μέσω αντιπροσώπων της. Μια διαφορετική ερμηνεία μπορεί να προκύψει από την ιστορία της σύμπραξης των Τρώων με την Πενθεσίλεια ή μεταξύ του Θησέα και της Αντιόπης από την ελληνική μυθολογική παράδοση.

Στις περιγραφές, οι οποίες αναφέρονται παρακάτω, ο Διόδωρος εξαίρει την δυναμική εντυπωσιακή εμφάνιση και την αξιοπρέπεια της Θάληστρις η οποία εντυπωσίασε τον Αλέξανδρο, ο Ιουστίνος σχολιάζει με έκπληξη την εμφάνιση και τις προθέσεις της σε τρείς αναφορές, που ωστόσο αναλόγως των εκφράσεων που χρησιμοποιεί πότε αποπνέουν αρνητική αίσθηση, η οποία υπάρχει και στο πρώτο του βιβλίο όπου αναφέρεται στη Σεμίραμις και πότε θετική,  καθώς  Αμαζόνες και Σεμίραμις περιγράφονται ως εντυπωσιακές αξιολάτρευτες υπάρξεις  οι οποίες συναγωνίζονται τα κατορθώματα των ανδρών. Ο Κούρτιος αλλάζει την παράδοση θεωρώντας την Θάληστρι βάρβαρη: Ceterum interrogata, num aliquid petere vellet, haud dubitavit fateriad communicandos cum rege liberosse venisse, dignam, ex qua ipseregni generaret heredes: feminini sexus se retenturam, marem redditurampatri.

clip_image059.jpg

-Αλέξανδρος και Θάληστρις_πίνακας του Johann Georg Platzer

Στην αφήγησή του, ο Αλέξανδρος δεν θαυμάζει την βασίλισσα και αντιθέτως εκείνη τον κοιτάζει αφ’ υψηλού. Η απάντηση της Αμαζόνας διατυπώνεται έμμεσα (oratio obliqua) περιέχοντας την αιτία του ερχομού της και μπορεί να συγκριθεί με την πιο λεπτομερή αφήγηση του Διόδωρου:

τοῦ δὲ βασιλέως θαυμάζοντος τό τε παράδοξον τῆς παρουσίας καὶ τὸ ἀξίωμα τῶν γυναικῶν καὶ τὴν Θάλληστριν ἐρομένου τίνα χρείαν ἔχουσα πάρεστιν, ἀπεφαίνετο παιδοποιίας ἕνεκεν ἥκειν. ἐκεῖνον μὲν γὰρ τῶν ἁπάντων ἀνδρῶν διὰ τὰς πράξεις ἄριστον ὑπάρχειν, αὑτὴν δὲ τῶν γυναικῶν ἀλκῇ τε καὶ ἀνδρείᾳ διαφέρειν: εἰκὸς οὖν τὸ γεννηθὲν ἐκ δυεῖν γονέων πρωτευόντων ὑπερέξειν ἀρετῇ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων. καὶ πέρας ἡσθεὶς ὁ βασιλεὺς καὶ προσδεξάμενος τὴν ἔντευξιν αὐτῆς καὶ συμπεριενεχθεὶς ἡμέρας τρεισκαίδεκα τιμήσας τε ἀξιολόγοις δώροις ἐξαπέστειλεν εἰς τὴν οἰκείαν.

Παραλληλίζοντας την ομοιότητα των δύο περιγραφών καθίσταται πιθανή η κοινή προέλευση της αρχικής πληροφορίας. Ωστόσο με την προσθήκη της φράσης »δεν διστάζει να ομολογήσει» (haud dubitavit fateriad) η οποία συνάδει με το βάρβαρο  πλαίσιο της βασίλισσας, ο Κούρτιος αλλάζει τη θετική και λίγο-πολύ επική χροιά της περιγραφής του Διόδωρου και πιθανόν της αρχικής πηγής. Αυτή η υπόθεση υποστηρίζεται από μια ακόμη τροποποίηση του συγγραφέα ο οποίος αφηγείται ότι ο ενθουσιασμός της βασίλισσας για την ερωτική συνεύρεση ήταν εντονότερος από αυτόν του Αλέξανδρου τον οποίο ενώ η εκπλήρωσή του αποζητηθηκε με αυταρχισμό. Το τέλος του επεισοδίου διαμορφώθηκε από τον ιστορικό.  Δεν είμαστε σε θέση να ερμηνεύσουμε την φράση  «tredecim dies in obsequium desiderii eius absumpti sunt‘» (13 ημέρες στην υπηρεσία της φλογερής επιθυμίας της) με θετικό τρόπο, μερικώς από την βάση του νοήματος της έκφρασης  «obsequium desiderii» και την χρήση του ρήματος «absumo» εξαιτίας των προηγούμενων εκφράσεων και του συνολικού περιεχομένου της φράσης.

Δεν υπάρχει ίχνος τέτοιας επιτηδευμένης αρνητικής ορολογίας στις περιγραφές των Διοδώρου και Ιουστίνου. Ο λόγος για τη μεταποίηση του Κούρτιου θα μπορούσε να είναι κριτική στην ηθική συμπεριφορά των βαρβάρων γυναικών και του Αλεξάνδρου, αφού ο συγγραφέας τονίζει από μόνος του το υπόβαθρο της βασίλισσας των Αμαζόνων. Δεδομένου ότι η ορολογία δεν αρκεί να δικαιολογήσει τη μεταβολή, το περιεχόμενο και η δομή του επεισοδίου χρήζουν ανάλυσης.

Μια παρέκβαση σχετικά με την επιδείνωση της συμπεριφοράς του Αλεξάνδρου ακολουθεί την επίσκεψη της Θάληστρις στο κείμενο του Κούρτιου, όπου οι Ιουστίνος και Διόδωρος επίσης σχολιάζουν τον οριενταλισμό του βασιλιά. Ο Κούρτιος αλλάζει την αφήγηση της πηγής παρεμβάλοντας την παρουσίαση του ευνούχου Βαγώα πριν την ιστορία των Αμαζόνων.

Ο ιστορικός δηλώνει ότι ο Αλέξανδρος εξαιτίας της μεσολάβησης του Βαγώα συγχώρεσε τον Ναβαρζάνη, έναν από τους δολοφόνους του Δαρείου Γ’.  Το περιεχόμενο του επεισοδίου αναφέρεται στη σχέση του ευνούχου με τον Αλέξανδρο που υποδηλώνει την όψιμη σημασία του Βαγώα στο έργο του Κούρτιου. Η αντίδραση του βασιλέα στην εμφάνιση του Βαγώα και της Θάληστρις αντιτίθεται στην απεικόνιση του Αλέξανδρου από τον Κούρτιο. Σε αυτή τη βάση μπορούμε να ισχυριστούμε ότι ο Κούρτιος προέβη σκοπίμως στις αλλαγές. Η Θάληστρι φέρεται ως εκπρόσωπος βαρβαρικού φύλου κι έτσι δεν μας εκπλήσσει η αρνητική του στάση απέναντί της όπως και η εναλλαγή των αντρικών με τους γυναικείους ρόλους στο επεισόδιο. Εφόσον προθέτει την αναφορά του στον Βαγώα, έχουμε επαρκή στοιχεία να υποθέσουμε ότι η δομή, η φρασεολογία και η ορολογία που χρησιμοποιεί στο αφήγημά του προβάλλουν την ηθική σκοπιμότητα του ιστορικού. Η παρουσίαση του Βαγώα, όπως και η τροποποιημένη ιστορία των Αμαζόνων, διαμορφώνουν κατάλληλο υπόβαθρο για κριτική στην ανατολίτικη ολίσθηση της συμπεριφοράς του Αλέξανδρου. Η αυτοσυγκράτηση, η επιείκεια, η δικαιοσύνη και η πίστη του στις παραδόσεις, αμφισβητούνται από τον Κούρτιο, ο οποίος στηλιτεύει την αποδοχή της ικανοποίησης του αιτήματος της Αμαζόνας και την αμνηστία προς τον Ναβαρζάνη μετά από μεσολάβηση του Βαγώα. Ο πάλαι ποτέ έμπιστος, πραξικοπηματίας και αυτουργός της δολοφονίας του Δαρείου, είχε μείνει ατιμώρητος.

Συμπεράσματα

-Η ιστορία των Αμαζόνων εμφανίζεται με ποικίλες εκδοχές σε σχεδόν όλες τις κύριες πηγές αναφοράς για τον Μέγα Αλέξανδρο

-Υπάρχουν πολλές διαφορές αναφορικά με τον τόπο, την χρονολογία και την αφήγηση της συνάντησης.

-Ο λόγος αυτών των αποκλίσεων είναι πρωτίστως η χρήση της πηγαίας πληροφορίας από τους ιστορικούς των οποίων το έργο έχει διασωθεί.

Διόδωρος, Κούρτιος και Ιουστίνος, αναφέρουν το συναπάντημα του Αλέξανδρου με την Αμαζόνα βασίλισσα χωρίς να το σχολιάζουν ενώ οι Στράβων, Πλούταρχος και Αρριανός εκφράζουν μια πιο σκεπτικιστική θεώρηση.

-Ο Αρριανός προσπαθεί να αιτιολογήσει το επεισόδιο ή να το επικρίνει στη βάση λογικής επιχειρηματολογίας ή ενός γεωγραφικού σφάλματος.

-Οι μελετητές εντόπισαν τις παρεκκλίσεις ανάμεσα στις διασωθείσες πηγές και την εμφάνιση του μύθου των Αμαζόνων στα Αλεξανδρινά ιστορικά έργα κι έτσι προσπάθησαν να απαντήσουν στο γιατί και ποιος ο λόγος της συμπερίληψης ενός επεισοδίου της μυθολογίας στο έπος του Αλέξανδρου.
-Κάποιοι πιστεύουν ότι είναι δυνατόν να ανιχνευθεί σε πραγματικά ιστορικά περιστατικά ή γεγονότα. Σε αυτήν την περίπτωση η ιστορία των Αμαζόνων ίσως εμπνεύσθηκε από την ιστορία του Ατροπάτη ή του Φαρασμάνη και της γαμήλιας προσφοράς των Σκυθών με την επίσκεψη ιθαγενούς πριγκίπισσας συνοδεία θηλυκών πολεμιστών.

-Γίνεται επίσης αντιληπτό ότι το περιστατικό θα μπορούσε να είναι αποκύημα μυθοποίησης με υπόβαθρο την διαρκή μίμηση μυθικών προγόνων όπως ο Ηρακλής και ο Αχιλλέας, εκ μέρους του Αλέξανδρου.

-Άλλοι, αναπαράγουν το επεισόδιο ως συμβολισμό ρομαντικής έκφρασης της  συμφιλίωσης μεταξύ κατακτητών και βαρβάρων ή αντιθέτως σαν προειδοποίηση προς τους Έλληνες για την ενότητα της Ανατολής.

-Όλες οι παραπάνω δυνατότητες εμφανίζονται λίγο – πολύ αιτιολογημένες, αλλά οφείλουμε να λάβουμε υπόψη μια πιο απλή και καθολική πιθανότητα η οποία θα μπορεί να εναρμονίζεται με όλες τις υπάρχουσες περιγραφές. Η παρουσία των πολεμιστριών  ίσως ήταν λογοτεχνικός προσδιορισμός του τόπου, ο οποίος δεν θα μπορούσε να λείπει από ιστορικό έργο αναφορικά με την εκστρατεία εναντίον των Περσών, ταυτοποιώντας τις Αμαζόνες με τους Πέρσες ή με την εγγύτητα των περιοχών τους και κατά συνέπεια των παραδόσεών τους.

Οι πραγματικές Αμαζόνες για χρόνια θεωρούνταν καθαρά φανταστικά πρόσωπα. Ήταν μυθικές γυναίκες πολεμίστριες και κάθε Έλληνας ήρωας ή πρωταθλητής, από τον Ηρακλή μέχρι τον Θησέα και τον Αχιλλέα, έπρεπε να αποδείξει το θάρρος του, πολεμώντας τη βασίλισσα τους. Ωστόσο τα πρόσφατα αρχαιολογικά ευρήματα έχουν αποδείξει χωρίς αμφιβολία ότι υπήρχαν στην πραγματικότητα γυναίκες που αντιστοιχούσαν στην περιγραφή των Αμαζόνων και των γυναικών πολεμιστριών. Ζούσαν στις περιοχές βόρεια και ανατολικά της Μεσογείου στις αχανείς στέπες της Ευρασίας και στις περιοχές αυτές, αρχαιολόγοι ξεθάβουν ακόμα χιλιάδες τάφους Σκυθών αλλά και γυναικών που ήταν πολεμίστριες, κυνηγοί, ιππείς και χρησιμοποιούσαν τόξα και βέλη, ακριβώς όπως και οι άνδρες. Οι αρχαιολόγοι έχουν βρει σκελετούς γυναικών θαμμένους με τόξα και βέλη και φαρέτρες και δόρατα και άλογα. Στην αρχή υπέθεσαν ότι κάποιος που θαβόταν με τα όπλα του ήταν άνδρας πολεμιστής. Αλλά τα τεστ DNA και άλλες βιο αρχαιολογικές επιστημονικές αναλύσεις, βρήκαν ότι περίπου το ένα τρίτο όλων των Σκυθών γυναικών ήταν θαμμένες με τα όπλα και είχαν σημάδια από μάχες όπως ακριβώς και οι άνδρες. Επίσης, οι γυναίκες αυτές θάβονταν με σπαθιά και μαχαίρια και εργαλεία. Είναι η συντριπτική απόδειξη ότι υπήρχαν γυναίκες που ανταποκρίνονταν στην περιγραφή των αρχαίων Αμαζόνων.

Η ερμηνεία ότι «Αμαζόνα» σημαίνει «χωρίς μαστό» επινοήθηκε από τον Έλληνα ιστορικό Ελλάνικο, τον 5ο αιώνα π.Χ. Προσπάθησε να αποδώσει Ελληνική έννοια σε μία ξενική λέξη: θεώρησε το «α» στερητικό και το «μαζόν» να έχει σχέση με τη λέξη «μαστός». Ωστόσο η ιδέα του αυτή απορρίφθηκε από άλλους ιστορικούς της εποχής και κανένας αρχαίος καλλιτέχνης δεν αποδέχθηκε την ιστορία, γι’  αυτό δεν απεικονίζονται πουθενά αμαζόνες με ένα στήθος. Οι γλωσσολόγοι σήμερα υποστηρίζουν ότι το όνομα προέρχεται από την αρχαία Ιρανική ή Καυκάσια γλώσσα.

  Γνωρίζουμε ότι οι αρχαίοι Έλληνες και οι Ρωμαίοι δεν ντρέπονταν για την ομοφυλοφιλία μεταξύ των ανδρών ή των γυναικών. Συνεπώς, εάν ίσχυε κάτι τέτοιο θα ήταν εμφανές στα ευρήματα και καταγεγραμμένο. Το μόνο καλλιτεχνικά ενδιαφέρον αποδεικτικό στοιχείο που βρήκα είναι ένα αγγείο που δείχνει μία κυνηγό να δίνει ένα δώρο αγάπης στην βασίλισσα των Αμαζόνων, Πενθεσίλεια. Αυτή είναι μια ισχυρή ένδειξη ότι τουλάχιστον κάποιος είχε σκεφτεί την ιδέα μιας ερωτικής σχέσης μεταξύ των Αμαζόνων. Αλλά ακριβώς επειδή δεν έχουμε καμία γραπτή απόδειξη, ένα μοναδικό αγγείο δεν σημαίνει τίποτα. Οι δεσμοί αδελφότητας ήταν ισχυροί για τις Αμαζόνες. Αλλά ήταν οι σύγχρονοι άνθρωποι που τους ερμήνευσαν σεξουαλικά. Αυτό ξεκίνησε τον 20ο αιώνα, από την Ρωσίδα ποιήτρια Μαρίνα Τσβετάγιεβα, η οποία δήλωσε ότι οι Αμαζόνες ήταν σύμβολα της γυναικείας ομοφυλοφιλίας στην αρχαιότητα. Αλλά οι αρχαίοι Έλληνες δεν τις έβλεπαν ως ομοφυλόφιλες. Μάλιστα τις περιγράφουν ως λάτρεις των ανδρών που όμως σκότωναν. Εραστές και δολοφόνους.

τατουάζ

Οι Αμαζόνες ήσαν γεμάτες δερματοστιξίες (τατουάζ) που φαίνονται σε αγγειογραφίες. Οι αρχαίοι Έλληνες ιστορικοί περιγράφουν τις δερματοστιξίες ως κοινή πολιτισμική πρακτική των φυλών της Ευρασίας. Σύμφωνα με μαρτυρίες, οι γυναίκες των Σκυθών μάθαιναν στις γυναίκες των Θρακών πώς να κάνουν τατουάζ. Μάλιστα αρχαία εργαλεία για τατουάζ έχουν ανακαλυφθεί στις ταφές των Σκυθών, ενώ τα σώματα πολλών Σκυθών ανδρών και γυναικών γεμάτων τατουάζ έχουν ανακαλυφθεί σε τάφους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η διάσημη παγωμένη πριγκίπισσα με τα τατουάζ ελάφια.

Αρήτια νήσος

Στη μυθολογία ωστόσο, γίνεται λόγος για ένα νησί Αμαζόνων κάτι που επιβεβαιώνει η ιστορικός:
Είναι το μοναδικό νησί στα ανοικτά της νότιας ακτής της Μαύρης Θάλασσας. Πλέον ονομάζεται Giresun. Αλλά αναφέρεται για πρώτη φορά στο έπος των Αργοναυτών. Καθώς ο Ιάσονας και οι Αργοναύτες πλέουν ανατολικά στη Μαύρη Θάλασσα, δεν σταματούν σε αυτό που αποκαλούν νησί των Αμαζόνων, όπου φαίνονται τα ερείπια του ναού και ένας βωμός, όπου ισχυρίζονται ότι οι Αμαζόνες θυσιάζουν άλογα και κάνουν λατρευτικές τελετές πριν πάνε στον πόλεμο.

Η πιο κοινή ιστορία είναι ότι έστελναν τα αγόρια πίσω στους πατέρες τους να τα μεγαλώσουν. Πολλοί σύγχρονοι μελετητές το ερμήνευαν αυτό ως απόδειξη ότι εγκατέλειπαν τα καθήκοντά τους ως μητέρες, όμως αποδεικνύεται ότι ήταν μια πολύ κοινή πρακτική στους νομαδικούς λαούς. Το να στέλνουν τους γιους τους να τους μεγαλώνει μία άλλη φυλή εξασφαλίζει καλές σχέσεις με αυτή τη φυλή. Είναι ένας τρόπος σταθεροποίησης της ειρήνης, πολύ συνηθισμένος στην αρχαιότητα. Ο Φίλιππος ο Μέγας δόθηκε σε έναν σύμμαχο του πατέρα του. Ήταν, επίσης, κοινό στο Μεσαίωνα στην Ευρώπη. Είναι επίσης ένας τρόπος για να διασφαλιστεί ότι δεν θα υπάρξει αιμομιξία μέσα στη φυλή. Το γεγονός ότι οι φυλές των Σκυθών και των Θρακών ακολουθούσαν την ίδια πρακτική, πυροδότησε τις ιστορίες που οι Αμαζόνες έδιναν τους γιους τους στη φυλή του πατέρα. Αυτή είναι πιθανώς μια πραγματικότητα. Αλλά δεν υπάρχουν αρχαιολογικά στοιχεία ότι ακρωτηρίαζαν ή σκότωναν τα αγόρια τους.

Στους θρύλους, η κοινή κι ευθέως ανάλογη πορεία ασάφειας και αμφιβολίας, εγγενών χαρακτηριστικών τους, δυσχεραίνει την διάκρισή τους από αυτό που είθισται ν᾽ αποκαλείται ιστορικό γεγονός. Δεδομένης της συχνής αυτής σύγχυσης αλλά και της σκέψης ότι η απουσία αποδείξεων δεν συνιστά από μόνη της τεκμήριο, η μυθολογία δεν παύει να προκαλεί την ιστορία. Πράγματι, σύμφωνα με τη μέχρι τώρα πορεία των ερευνών, η ύπαρξη της ράτσας των Αμαζόνων και το εν λόγω επεισόδιο, έχουν ιστορικά ερείσματα. Το θρυλικό στοιχείο, αποκύημα της λαϊκής παράδοσης που παρεισφρέει περιβάλλοντας πρωταγωνιστές και γεγονότα, μπορεί να θολώνει τα ίχνη τους, αλλά ταυτόχρονα φωτίζει με μοναδικό τρόπο την ανθρώπινη φύση και την ιστορία του καθενός μας.

Περικλής Δημ. Λιβάς 2015

Παραπομπές

Μήδοι, προγονική φυλή των σημερινών Κούρδων όπως οι Γκούτι, οι Κούρτι, οι Μάρδοι, οι Καρδούχοι, οι Γορδυηνοί, οι Ζίλα και οι Κάλντι.

Γιώργος Κιτσόπουλος, Αλέξανδρος ο Μέγας – τόμος Β᾽ (Απόσπασμα σχετικό με την αρπαγή του Βουκεφάλα)

« Οι Μάρδοι με ξαφνικές νυχτερινές επιδρομές άρπαζαν τα άλογα των Μακεδόνων. Το άλογο ήταν γι’ αυτούς τόσο πολύτιμο όσο η ζωή τους. Τους χρησίμευε και τους συντρόφευε τις ώρες που περιπλανιόντουσαν πάνω στα βουνά και κάποτε – την έσχατη ώρα της ανέχειας και της πείνας – γινόταν τροφή. Αυτές οι νυχτερινές αρπαγές αλόγων από το στρατόπεδο των Μακεδόνων, οι οποίες διόλου αποκλείεται να εξυπηρετούσαν επίσης κάποια τακτική πολέμου, φαίνεται πως οδήγησαν στη δημιουργία της θρυλημένης αρπαγής του Βουκεφάλα.

» Ο Αλέξανδρος είχε πάρει μαζί του στις περίεργες εκείνες διακοπές του, τον αγαπημένο του Βουκεφάλα, που σπάνια τον ίππευε, μιας και είχε γεράσει, μα που δεν έπαυε να τον θεωρεί σαν τυχερό του και γι’ αυτό δεν τον αποχωριζόταν ποτέ. Όταν έπεσε η νύχτα, λοιπόν, σε μια απ᾽τις συνηθισμένες τους επιδρομές, οι Μάρδοι έκλεψαν τον Βουκεφάλα.

» Βέβαια ήξεραν από άλογα, όμως τους είχε κάνει εντύπωση το παράξενο χρώμα του και η αρχοντιά του. Ο Πλούταρχος πάλι σημειώνει, πως μερικοί Μάρδοι συνάντησαν ξαφνικά τους ιπποκόμους με τον Βουκεφάλα και αφού τους τρόμαξαν, πήραν το άλογο κι έφυγαν.

» Όπως και νά ᾽γινε, η αρπαγή πάγωσε ολόκληρο το στρατόπεδο. Κανείς δεν τολμούσε να το πει στον Αλέξανδρο, γιατί όλοι ήξεραν την αγάπη του για το Βουκεφάλα κι έτρεμαν το ξέσπασμα του. Και πραγματικά, όταν στο τέλος το ´μαθε, ο Αλέξανδρος μελάνιασε και στέλνοντας κήρυκες απειλούσε πως αν δεν του έδιναν πίσω το άλογο του θα ξεκλήριζε όλη τη φυλή των Μάρδων, γυναίκες και παιδιά.

 

» Μα κι οι Μάρδοι είχαν φτάσει στο ζενίθ της αντοχής τους. Οι ελπίδες, πως ο Αλέξανδρος θα σταματούσε κάποτε να προελαύνει, εμποδισμένος απ’ τα ψηλά κι απάτητα βουνά τους, είχαν σβήσει ολότελα. Μάλιστα τόσο τους φόβιζε με τις αναπάντεχες εμφανίσεις του, που δεισιδαίμονες καθώς ήταν, είχαν αρχίσει να πιστεύουν πως διέθετε δύναμη μαγική. Βιάστηκαν λοιπόν να επιστρέψουν το άλογο κι εκείνος αντάμειψε με πλούσια δώρα, καθώς και μ᾽ άλλα πολύ νεαρότερα άλογα, την πράξη τους».

Παράθεμα

Αμφιλεγόμενες διαπροσωπικές σχέσεις του Αλεξάνδρου όπως περιγράφονται στην ιστοριογραφία.

Δεν υπάρχουν αποδείξεις για οικείες σχέσεις με γυναίκες εκτός γάμου ούτε για τον Αλέξανδρου ούτε για ακολούθους των εκστρατειών του. Ωστόσο παντρεύτηκε τρείς φορές και φέρεται ως πατέρας τουλάχιστον ενός παιδιού. Δεδομένων των ενδείξεων, πρώτη σύζυγος ήταν η Ρωξάνη της Βακτρίας, κόρη του Οξυάρτη, η οποία έφερε στον κόσμο, μετά τον θάνατό του το 323π.Χ.,  το γιό του Αλέξανδρο Δ´ της Μακεδονίας. Ακολούθησε η Στατείρα Β´, κόρη της Στατείρας Α´ και του Δαρείου Γ´ της Περσίας, η οποία μαζί με τις αδελφές της αιχμαλωτίστηκε από τον Αλέξανδρο, μετά την ήττα του πατέρα της στην μάχη της Ισσού.

Καθώς η πολυγαμία προβλεπόταν από την Μακεδονική αλλά και την Περσική εθιμοτυπία, ο Αλέξανδρος την παντρεύτηκε το 324 π.Χ. κατά την διάρκεια ομαδικών γάμων που διοργάνωσε ο ίδιος στα Σούσα. Την ίδια χρονική στιγμή, παντρεύτηκε επίσης την νεότερη κόρη του Αρταξέρξη Γ´, Παρυσάτιδα Β´, η οποία ενδέχεται να δολοφονήθηκε από την Ρωξάνη το 324 π.Χ. (oρισμένoι ιστορικοί αμφισβητούν την ταύτιση της Παρυσάτιδος με τη Δρυπετίδα, αδελφή της Στατείρας Β´, από τον Πλούταρχο).

Εικάζεται ότι η Στατείρα ήταν έγκυος όταν πέθανε ο Αλέξανδρος, αλλά δε προκύπτουν στοιχεία για κάποια δράση της ίδιας ή του παιδιού της τα χρόνια που ακολούθησαν. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, η Στατείρα ταυτίζεται με τη Βαρσίνη, κόρη του Αρταβάζου και χήρα του Μέμνονα, γεννά τον πρώτο απόγονο του Αλεξάνδρου το 327 π.Χ, ο οποίος ονομάζεται Ηρακλής και ακολούθως εγκαταλείπει μαζί του την αυλή του βασιλέα, διαμένοντας στην Πέργαμο. Ο Διόδωρος μας πληροφορεί ότι ο Ηρακλής ήταν 17 χρόνων όταν πέθανε, το 309 π.Χ. Αυτό δείχνει ότι γεννήθηκε το 326-327 π.Χ. κατά την διάρκεια της εκστρατείας στην Ινδία.  

Ο Αριστοτέλης εξαίρει εξαίρει το ήθος του Αλεξάνδρου, σε διάφορα αποσπάσματα του έργου του, ενώ οι Κούρτιος και Πλούταρχος σκιαγραφούν τον χαρακτήρα ανδρός ο οποίος δεν ενέδιδε στις ηδονές. Ωστόσο, δε λείπουν από την ιστοριογραφία αναφορές σε γυναικείες υπάρξεις που ενδέχεται να συντρόφευσαν τον βασιλέα στην σύντομη ζωή του.

Καλλιξείνη

Ο Κουίντος Κούρτιος Ρούφος, Historiae Alexandri Magni {6.2.1-2, 10.5.26-32}   αναφέρει: περιφρονούσε τις αισθησιακές απολαύσεις σε τέτοιο βαθμό που η μητέρα του ήταν ανήσυχη μήπως δεν ήταν σε θέση ν´αποκτήσει απογόνους. Σε μια προσπάθειά τους να ενθαρρύνουν τις σχέσεις του με γυναίκες, ο βασιλέας Φίλιππος και η Ολυμπιάδα λέγεται ότι κανόνισαν συνάντηση για λογαριασμό του, με την όμορφη Θεσσαλή εταίρα Καλλιξείνη.

Ο Αθήναιος, στο έργο του Δειπνοσοφισταί, βιβλίο Χ, {435α} μας παρέχει την ακόλουθη αφήγηση:

«Ἱερώνυμός τε ἐν ταῖς Ἐπιστολαῖς Θεόφραστόν φησι λέγειν ὅτι Ἀλέξανδρος οὐκ εὖ διέκειτο πρὸς τὰ ἀφροδίσια. Ὀλυμπιάδος γοῦν καὶ παρανακλινάσης αὐτῷ Καλλιξείναν τὴν Θετταλὴν ἑταίραν περικαλλεστάτην οὖσαν, συνειδότος τοῦτο καὶ τοῦ Φιλίππου (εὐλαβοῦντο γὰρ μὴ γύννις εἴη), πολλάκις ᾔτει αὐτῇ τὸν Ἀλέξανδρον συγγενέσθαι.»

Athenaeus_Deipnosophists_edited_by_Isaac_Casaubon
Προμετωπίδα της δίγλωσσης έκδοσης του 1657 στα ελληνικά και λατινικά

Καμπάσπη, επίσης γνωστή ως Πανκάστη

Φέρεται ως επιφανής πολίτης της Λάρισας η οποία μύησε τον Αλέξανδρο στα μυστικά της αγάπης. Αποτέλεσε το κεντρικό θέμα σε ζωγραφικό έργο του Απελλή, ευφημιστικά του πλέον αξιοθαύμαστου ζωγράφου της αρχαιότητας, ενώ για την ποίηση, το όνομά της λογιζόταν συνώνυμο της ερωμένης. Ο Άγγλος ποιητής John Lyly (1553–1606) χάρισε τ᾽ όνομά της στο έργο του (Campaspe) το 1584. Ο Ισπανός Pedro Calderón de la Barca -δραματουργός, ποιητής και συγγραφέας της χρυσής ισπανικής εποχής (1590-1681),  αφιέρωσε θεατρικό έργο στον θρύλο της, Darlo todo y no dar nada (1651). Επίσης, ο ποταμός Καμπάσπης στην επαρχία Victoria της Αυστραλίας οφείλει τ᾽ όνομά του σε αυτήν.

 

610px-Giovanni_Battista_Tiepolo_(Italian_-_Alexander_the_Great_and_Campaspe_in_the_Studio_of_Apelles_-_Google_Art_Project
Giovanni Battista Tiepolo, O Μέγας Αλέξανδρος και η Καμπάσπη στο εργαστήριο του Απελλή, Google Art Project

Εντούτοις, η Καμπάσπη δεν εμφανίζεται στην κύρια ιστοριογραφία της ζωής του Αλεξάνδρου.  Ο βιογράφος του, ιστορικός Robin Lane Fox, ιχνηλατεί τον θρύλο της στις αφηγήσεις Ρωμαίων συγγραφέων όπως ο Πλίνιος ο πρεσβύτερος, ο Λουκιανός ο Σαμοσατεύς και ο Κλαύδιος Αιλιανός.

Ο Πλίνιος, στο έργο του Φυσική Ιστορία, περιγράφει μια απόκρυφη ανταλλαγή:

…στη θέα του γυμνού πορτρέτου*, ο Αλέξανδρος αντελήφθη ότι ο καλλιτέχνης είχε  εντυπωσιασθεί από την Καμπάσπη, περισσότερο απ΄ότι ο ίδιος και ακολούθως κράτησε τον πίνακα και δώρισε την ίδια στον Απελλή.

(*) Σύμφωνα με τον Πλίνιο, ο Μέγας Αλέξανδρος είχε ζητήσει από τον Απελλή να φιλοτεχνήσει πορτρέτο της Καμπάσπης.

«η πλέον γενναιόδωρη προσφορά που θα μπορούσε να κάνει πελάτης σε καλλιτέχνη, σχολιάζει ο Fox, η οποία έμελλε να παραμείνει υπόδειγμα για τις μετέπειτα σχέσεις τους ακόμη και πέρα από τα χρόνια της Αναγέννησης» _Robin Lane Fox, βιογράφος.

Ο Απελλής εργάστηκε ως ζωγράφος στο περιβάλλον του Φιλίππου Β’ και του Μεγάλου Αλεξάνδρου, φιλοτεχνώντας αρκετές προσωπογραφίες τους. Όπως αναφέρει ο Πλίνιος, ο Μέγας Αλέξανδρος εκτιμούσε ιδιαίτερα τις ικανότητες του, τόσο ώστε να είναι ο μοναδικός ζωγράφος που επιτρεπόταν να φιλοτεχνεί πορτρέτα του (Πλίνιος, Φυσική Ιστορία, XXXV.85) Παρά το γεγονός πως δε διασώζεται κανένα έργο του, αρκετές πληροφορίες για παραγγελίες που ανέλαβε στη διάρκεια της σταδιοδρομίας του και πίνακες που φιλοτέχνησε, αντλούνται από ιστορικές πηγές. Χρησιμοποίησε την Καμπάσπη (ή την ερωμένη του Πραξιτέλη, Φρύνη -Αθηναίος, Δειπνοσοφιστές, 13.90) ως μοντέλο για το διάσημο έργο του Αφροδίτη Αναδυομένη, στο οποίο η θεά απεικονίζεται να βγαίνει από την θάλασσα στραγγίζοντας τα μαλλιά της. Οι σταλαγματιές πέφτοντας, άφριζαν το νερό κι ένα αέρινο ασημόχρωμο πέπλο  ορθωνόταν και τύλιγε τη μορφή της.

 

Aphrodite_Anadyomene_from_Pompeii_cropped
-Fresco from Pompei, Casa di Venus, 1st century AD. Dug out in 1960. It is supposed that this fresco could be the Roman copy of famous portrait of Campaspe, mistress of Alexander the GreatΤοιχογραφία από την Πομπηία, η οποία μεταφέρθηκε στη Ρώμη από τον Αύγουστο και πιστεύεται ότι βασίστηκε στο έργο του Απελλή, Αφροδίτη Αναδυομένη.

Το ταλέντο του Απελλή εξυμνεί ο Λουκιανός ο Σαμοσατεύς, στο έργο του περί εικόνων, για τη φυσικότητα με την οποία είχε αποδώσει τις αποχρώσεις του δέρματος της Καμπάσπης στο ομώνυμο έργο του (The Works of Lucian of Samosata, A portrait study, Translated by Fowler, HW and FG. Oxford: The Clarendon Press, 1905).

Το άλλο σώμα ας ζωγραφίσει ο Απελλής, κυρίως κατά το υπόδειγμα της Πακάτης όχι καθ’ υπερβολήν λευκόν, αλλ’ απλώς ζωογονούμενον υπό του αίματος·
_Λουκιανού Άπαντα, μτφ. Ι.Κονδυλάκη, κεφ .Εικόνες

Την αγάπη του Απελλή προς την Καμπάσπη εξαίρει ο Κλαύδιος Αιλιανός:
Πολλές οι αξιομνημόνευτες σχέσεις αγάπης μεταξύ των αρχαίων και δίχως να υπολείπονται: η εξαιρετική αγάπη του Παυσανία προς τη σύζυγό του και του Απελλή προς την παλλακίδα του Αλεξάνδρου, φέρουσα το όνομα Πανκάστη και Λαρισαϊκή καταγωγή.  Λέγεται ότι  ήταν η πρώτη αγάπη που βίωσε ο Αλέξανδρος.
_Κλαύδιος Αἰλιανός, Ποικίλη Ἱστορία, βιβλίο 12 κεφ.34
Θαΐς

Ονομαστή Ελληνίδα εταίρα, τετραπέρατη και πρόσχαρη, που γοήτευσε τόσο τον Μέγα Αλέξανδρο όσο αργότερα τον Πτολεμαίο Α’ το Σωτήρα, στρατηγό του Αλεξάνδρου και ιδρυτή της βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας. Παρότρυνε τον Αλέξανδρο να πυρπολήσει την Περσέπολη ενώ βρισκόντουσαν σε συμπόσιο για τον εορτασμό της νίκης επί των Περσών, θέλοντας έτσι να εκδικηθεί για την καταστροφή της Ακρόπολης από τον Ξέρξη, γιό του Δαρείου, ενάμιση αιώνα νωρίτερα. Υπήρξε ερωμένη του Πτολεμαίου Α’ ενώ την αμφιβολία για την σχέση της με τον Αλέξανδρο προκάλεσε η σχετική αφήγηση του Αθήναιου, κατά την οποία ο νεαρός βασιλέας ήθελε να την έχει συνέχεια μαζί του και ενδεχομένως το γεγονός ότι παντρεύτηκε με τον Πτολεμαίο μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου, αποκτώντας μαζί του τρία παιδιά.  

Joshua_Reynoldsre_thais
Θαΐς, όπως τη φαντάστηκε ο Joshua Reynolds_wikipedia

Καθώς η οινοποσία συνεχιζόταν, η Θαΐς εκφώνησε λόγο με τον οποίο επιδίωξε να φιλοφρονήσει και να διασκεδάσει τον Αλέξανδρο. Αυτά που είπε άρμοζαν στο Αθηναϊκό πνεύμα αλλά σχεδόν καθόλου στην ίδια. Εκείνη η μέρα, είπε, που την βρήκε να διασκεδάζει πολυτελώς στο μεγαλοπρεπές παλάτι των Περσών, αρκούσε ως αντάλλαγμα για τις δοκιμασίες που υπέστη περιπλανώμενη για μεγάλο χρονικό διάστημα στην Ασία. Στη συνέχεια του λόγου της είπε ότι θα προσέφερε ακόμη μεγαλύτερη ικανοποίηση, αν οι εορτασμοί εκείνης της ημέρας ολοκληρώνονταν με την πυρπόληση του παλατιού που ανήκε στον Ξέρξη, ο οποίος παλαιότερα είχε κατακάψει την Αθήνα. Ήθελε να ανάψει η ίδια την φωτιά στα θεμέλια του κτιρίου, μπροστά στα μάτια του Αλεξάνδρου, ωστε οι επόμενες γενιές να μάθουν ότι οι γυναίκες της ακολουθίας του στρατηλάτη, πήραν ακόμη πιο φριχτή εκδίκηση για τα δεινά της Ελλάδος, από όλους τους διάσημους στρατηγούς της εποχής σε ξηρά και θάλασσα. Ο λόγος της χαιρετίστηκε με δυνατά χειροκροτήματα και οι συνοδοί του βασιλέα έσπευσαν να τον παροτρύνουν μέχρι που αυτός αφέθηκε και ενέδωσε στον πειρασμό, αναπήδηξε από την θέση του και στεφανωμένος, πήρε έναν πυρσό στο χέρι και έδειξε τον δρόμο.

_Πλούταρχος, Αλέξανδρος, 38

Στη μελέτη του επεισοδίου με την βασίλισσα των Αμαζόνων, Θάληστρι, έχουν αναφερθεί επίσης, η Κλεόφη και η Νουσάμπα. Τα Ινδικά χρονικά των Malay (Malay Annals, βλ.εικόνα :προμετωπίδα_wikipedia) αναφέρουν πως ο Αλέξανδρος απέκτησε ακόμα ένα παιδί με την πριγκήπισσα Shahru’l-Bariyah θυγατέρα του Raja Kida Hindi. Το αγόρι αυτό παρέμεινε στις Ινδίες μετά την αναχώρηση του Αλεξάνδρου δίχως να υπάρχουν στοιχεία για τη μετέπειτα ζωή του. Επίσης συναντούμε αναφορές για σχέσεις με άγνωστης ταυτότητας γυναίκες, στα Στρατηγήματα 2.11.6 (έργο του Sextus Julius Frontinus) και στα Ηθικά 179E, 180F, 760C–D, 818B–C (έργο του Πλουτάρχου).

Frontispiece_of_a_Jawi_edition_of_the_Malay_Annals
Προμετωπίδα των Mallay Annals_wikipedia

——————————-

Πηγές – Επιστήμονες των Κλασσικών Επιστημών και της Ιστορίας των οποίων τα ονόματα, αναφέρονται στην μελέτη

Dr. Elizabeth Baynham (Classics-University of Newcastle, Australia)

Michele Daumas. Revue des etudes anciennes, Universite de Bordeaux

Sir William Woodthorpe Tarn, British classical scholar and a writer. He wrote extensively on the Hellenistic world, particularly on Alexander the Great. He was a Fellow of the British Academy A.B. Bosworth, Professor of Classics and Ancient History, The University of Western Australia Berve Helmut, German ancient Historian,Universität Leipzig

P. A. Brunt, British academic and ancient historian. Camden Professor of Ancient History at the University of Oxford

Eduard Schwartz German classical philologist.Universities of Giessen, Strasbourg, Göttingen, Freiburg and University of Munich

E. Atkinson, Historian, University of South Africa

J.R. Hamilton New Zealand historian August Rüegg, deutscher klassischer Philologe.


ResearchBlogging.org

Περικλής Δημ. Λιβάς (2015). Μέγας Αλεξανδρος & Θάληστρις (329 π.Χ)
Alexander the Great & Thalestris Chilon

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s