Ζαποτέκοι και Μόντε Αλμπάν

στις

μετάφραση – επιμέλεια παρουσίασης – επιλογή φωτογραφιών: Πυθεύς

Οι κάτοικοι του Μόντε Αλμπάν, ανοικοδόμησαν μια από τις πρώτες και μεγαλύτερες πόλεις του δυτικού ημισφαιρίου πρωτοπορώντας στο σχεδιασμό αστρονομικά προσανατολισμένων δημόσιων κτιρίων, στη χρήση πλίνθων, στη λιθοδομή, στην παρασκευή κονιαμάτων, στην ανάπτυξη τελετουργικού ημερολογίου 260 ημερών, στη λάξευση και τη ζωγραφική ιερογλυφικών.    

Τα ερείπια της πόλης που συναντάμε σήμερα στον αρχαιολογικό χώρο του Μόντε Αλμπάν ανήκουν στη μητρόπολη του πολιτισμού των Ζαποτέκων, το πρώτο και μεγαλύτερο γνωστό αστικό κέντρο στην κοιλάδα Οαχάκα του Μεξικού πλησιάζοντας σε έκταση τα 31 km². Η κοιλάδα σχήματος Υ έχει μήκος 97 και πλάτος 19 km και είναι περιτριγυρισμένη από δασώδη βουνά. Το κλίμα στο υψίπεδο των 1524 μέτρων είναι διαρκώς ξηρό και οι  βροχοπτώσεις ελάχιστες. Ο ποταμός Σαλάδο και οι παραπόταμοί του παρέχουν άρδευση για αγροκαλλιέργειες.

Ολόκληρο το αστικό συγκρότημα, στην κορυφή λόφου των 402 μέτρων καλύπτει επιφάνεια 180 στρεμμάτων. Το βραχώδες επάνθισμα της περιοχής παρείχε αφθονία δομικών υλικών για το πλήθος κατοικιών, παλατιών, γηπέδων, στύλων και άλλων κατασκευών που συναντάμε στην περιοχή των ανασκαφών η οποία, σημειωτέον, αντιπροσωπεύει λιγότερο από το 1% της συνολικής έκτασης. Η ακρόπολη ήταν εν μέρει χειροποίητη. Το βουνό είχε ισοπεδωθεί τεχνητά με κάποια βράχια να χρησιμεύουν ως θεμέλια για ορισμένα από τα κτίρια και τα υλικά από την εκσκαφή να χρησιμοποιούνται σε άλλα κτίσματα. Σήμερα, φυσικά, οι φθαρτές υπερκατασκευές δεν υπάρχουν. Στην τυπική κτιριακή δομή περιλαμβάνεται πέτρινη πλατφόρμα και μετωπική σκάλα με πλευρικά τοιχία . Τα κτίρια ήταν κατά βάση επιχρισμένα και προφανώς κάποια είχαν διακοσμητική βαφή.

Το όνομα που έδωσαν οι Ζαποτέκοι στην πόλη τους παραμένει άγνωστο· το σημερινό προέρχεται από τον κατακτητή Diego Lopez de Monte Alban εντεταλμένο του Ισπανικού Στέμματος στις νεοκατακτηθείσες περιοχές τον 16ο αιώνα. Η τοποθεσία της πόλης σε κεντρικό ύψωμα υποδηλώνει τον κυρίαρχο ρόλο της στην περιοχή.

Με την πάροδο των 1200 χρόνων ζωής της, στην οποία περιλαμβάνονται διάφορες φάσεις, ο μέγιστος πληθυσμός της Μόντε Αλμπάν άγγιξε τους 25.000 κατοίκους περίπου. Η αστική φάση, Μόντε Αλμπάν Ι όπως ονομάζεται, διήρκεσε από το 500 έως το 200 ΠΚΕ. Η πρωτοκλασική περίοδος ή Μόντε Αλμπάν ΙΙ, από το 100 ΠΚΕ έως το 200 ΚΕ. Η κλασική περίοδος από το 200 έως το 700 ΚΕ χωρίστηκε σε Μόντε Αλμπάν ΙΙΙα και ΙΙΙβ. Για την τελική φάση της πόλης, αρχαιολογικά στοιχεία παρέχουν ενδείξεις κατάρρευσης του πολιτικού συστήματος και εξάντλησης των φυσικών πόρων.

Το 500 ΠΚΕ συμβαίνει μια ριζική αλλαγή στην κοιλάδα Οαχάκα. Η κοινότητα San Jose Mogote, η μεγαλύτερη στην κοιλάδα για πάνω από 800 χρόνια, χάνει ξαφνικά το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της. Αυτό ίσως ήταν αποτέλεσμα κάποιας εσωτερικής διαμάχης. Την ίδια εποχή, περίπου 2.000 κάτοικοι εγκαταλείπουν τα πεδινά χωριά τους για να μετοικίσουν στις πλαγιές του Μόντε Αλμπάν. Λίγο αργότερα, εγκαταστάθηκαν σε υψώματα οχυρωμένα με τείχη ακόμα δώδεκα περίπου κοινότητες της κοιλάδας. 

Η κοινωνική διαστρωμάτωση φαίνεται να αναπτύσσεται κατά τη διάρκεια της πρώτης φάσης. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να επιβεβαιώνουν την ύπαρξη κάποιου ανώτατου άρχοντα στον έλεγχο του έργου των υπολοίπων Ζαποτέκων παρά μόνο ίσως μια προνομιούχα ιερατική τάξη, πολεμιστές, αρχηγοί και καλλιτέχνες. Στην αγορά που άνθισε στο Μόντε Αλμπάν, ανταλλάσσονταν αγαθά όπως, μεταξύ άλλων, οψιανός, κεραμικά, ορυκτό αλάτι και άσβεστος.

Κτίριο L_ Wikipedia

Το πρώτο μόνιμο κατασκεύασμα της περιόδου ήταν το Κτίριο L, συμπεριλαμβανομένου του Τείχους των Χορευτών [Wall of the Danzantes]. Οι Ισπανοί κατακτητές πίστεψαν ότι αναπαριστούσαν χορευτές ή κολυμβητές, ωστόσο εκείνες οι ανάγλυφες γυμνές ανδρικές φιγούρες πιθανότατα απεικονίζουν νεκρούς. Σήμερα θεωρούνται άνευρες ή παραμορφωμένες στάσεις νεκρών με τα στόματα συχνά ανοικτά, τα μάτια κλειστά και τα γεννητικά όργανα σε κάποιες περιπτώσεις ακρωτηριασμένα με στυλιζαρισμένο το αίμα να τρέχει.

Ο τοίχος περιέχει τέσσερις εναλλασσόμενες σειρές με τους αποκαλούμενους χορευτές και κολυμβητές να εμφανίζονται σε μικρότερους τετραγωνισμένους βράχους εκτεινόμενους οριζόντια. Πάνω από τριακόσιες τέτοιες διάφορες φιγούρες καταγράφονται στο Μόντε Αλμπάν δίχως να φαίνεται κάποια προσπάθεια συσχετισμού μεταξύ τους. Κάθε πέτρα φέρει μόνο ένα περίγραμμα αρσενικού ανθρώπου κάποιες φορές εμφανώς ηλικιωμένου, με μάτια κλειστά, στόμα ανοικτό, κάποια με περίτεχνα χτενίσματα, με διάτρητους λοβούς αυτιών και περιλαίμια με χάντρες.

Θα μπορούσαν επίσης να προπαγανδίζουν την στρατιωτική τους δύναμη ή να αφηγούνται ένδοξες ιστορικές στιγμές. Επιπροσθέτως, θα μπορούσε να εξυπηρετεί την ταπείνωση των αιχμαλώτων διότι οι πολιτισμοί της Μεσοαμερικής συνήθως εκλάμβαναν σαν προσβολή την εικόνα του γυμνού σώματος.

Τα φυσικά τους χαρακτηριστικά συγκρίνονται με αυτά που έφεραν οι φιγούρες των Ολμέκων, κοντό ανάστημα, χονδροειδής σωματική διάπλαση, στρογγυλά κεφάλια, χαμηλά και φαρδιά μέτωπα, γεμάτα χείλη, καθοδικά στόματα, παχιές μύτες και λοξά μάτια. Ορισμένα συνοδεύονται και από ιερογλυφικά, πιθανές ενδείξεις ονομάτων αλλά και κάποιου πρώιμου συστήματος αρίθμησης με χρήση γραμμών και τελειών.

Μέχρι το 100 ΠΚΕ, η Μόντε Αλμπάν υπέταξε σταδιακά περισσότερες από τριακόσιες οικονομικά υποτελείς κοινότητες στην κοιλάδα Οαχάκα σαν φόρο τιμής στη δημιουργία της νεοσύστατης αυτοκρατοκρίας των Ζαποτέκων. Δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί ο αριθμός των πόλεων που κατακτήθηκαν με πολεμικές επιχειρήσεις ή το πόσες από τις ασθενέστερες υπέκυψαν στον αποικισμό. Η μητρόπολη προστατευόταν από μακρύ αμυντικό τείχος ύψους 4.6 και πλάτους 18 μέτρων στις εύκολα προσβάσιμες δυτικές πλαγιές του βουνού.

Κατά τη διάρκεια της δεύτερης περιόδου, Μόντε Αλμπάν ΙΙ (100 ΠΚΕ-200 ΚΕ), εκτιμάται ότι υπήρχαν στην Κοιλάδα Οαχάκα επτακόσιες κοινότητες με πενήντα χιλιάδες κατοίκους περίπου, ενώ ο πληθυσμός της Μόντε Αλμπάν αυξήθηκε στις δέκα χιλιάδες. Στις καινούριες κατασκευές περιλαμβάνονται η κεντρική πλατεία έκτασης τριών στρεμμάτων κι ένα γήπεδο σχήματος κεφαλαίου Ι με αμφίπλευρες κεκλιμένες επιφάνειες λειασμένες με κονίαμα. Παρατηρείται σημαντική αύξηση του αριθμού των δημόσιων κτιρίων και των ναών τα περισσότερα από τα οποία βρίσκονται τοποθετημένα στα βασικά σημεία του ορίζοντα. Το συγκρότημα αίθριου-ναού-βωμού, προβάλλει σαν ιεροτελετουργικός περίβολος. Το μεγαλύτερο του είδους είναι το Βυθισμένο Αίθριο στη βόρεια κοιλάδα με την κάθε πλευρά του να φτάνει περίπου τα 50 μέτρα. Στην κεντρική πλατεία είχε χτιστεί μια δεξαμενή. Πετρόκτιστα αυλάκια χρησιμοποιούνταν για την απορροή του νερού από τις πλατείες και τα αίθρια σε δεξαμενές κι έναν μεγάλο ταμιευτήρα στους πρόποδες του λόφου.

Το Κτίσμα J, μια δομή σχήματος βέλους, ανήκει στις κατασκευές εκείνης της εποχής. Τα χαλάσματα ναού στην κορυφή και το ασυνήθιστο σχήμα του, θεωρητικά παραπέμπουν σε συμβολισμό αστρονομικής σημασίας. Στα υλικά της εξωτερικής τοιχοποιίας του, περιλαμβάνονται περίπου σαράντα ογκώδεις πλάκες βάρους αρκετών τόνων η καθεμιά τους, που φέρουν ποικιλία χαραγμένων συμβόλων. Σε κάθε πλάκα βρίσκεται κεντρικά τοποθετημένο κάθε φορά ένα μοναδικό ιερογλυφικό, από πάνω του ένα σύμβολο και από κάτω του μια ανεστραμένη ανθρώπινη κεφαλή. Τα σύμβολα συνοδεύονται μερικές φορές από κείμενο με ονόματα τόπων και ημερομηνιών. Ο Αλφόνσο Κάσο, επικεφαλής των αρχαιολογικών ερευνών στο Μόντε Αλμπάν από το 1931 έως το 1943, περιγράφει τα ιερογλυφικά αυτά σαν τοπωνύμια σημαντικών θέσεων που κατακτήθηκαν από τους κατοίκους της πόλης. Αντίθετα, σύμφωνα με άλλη θεωρία οι πλάκες μνημονεύουν αξιόλογες σύμμαχες κοινότητες. Λιγοστοί επαναλαμβανόμενοι βράχοι με χορευτές εμφανίζονται και σε τμήματα των τειχών του Κτίσματος J.

Η κλασσική περίοδος του πολιτισμού των Ζαποτέκων είναι γνωστή ως Μόντε Αλμπάν ΙΙΙα (200-500 ΚΕ) και ΙΙΙβ (500-700 ΚΕ). Ο πληθυσμός της Κοιλάδας Οαχάκα αυξήθηκε σε 100.000 κατοίκους μοιρασμένους σε μερικές χιλιάδες κοινότητες. Η τέχνη, τα σύμβολα και η γραφή των Ζαποτέκων περιορισμένα στις επιφανείς οικογένειες, άνθισαν εκείνη την περίοδο, ενώ οι σκαλισμένοι βράχοι σπανίζουν. Οι 25.000 κάτοικοι της Μόντε Αλμπάν καταλάμβαναν περισσότερες από δύο χιλιάδες οικογενειακές κατοικίες τριών διαφορετικών ειδών. Όλα είχαν κοινή κάτοψη δωματίων με στέγες από άχυρα και ξύλινα δοκάρια, χτισμένων γύρω από κεντρικό αίθριο το οποίο περιελάμβανε χώρο ταφής. Τα πιο απλά καταλύματα είχαν τοίχους από επιχρισμένα κλαδοπλέγματα σε ανοικτό ή ημιανοικτό σχεδιασμό. Τα αίθρια περιλάμβαναν χώρους εργασίας, λάκκους αποθήκευσης, φούρνους και οικογενειακούς τάφους. Μεσαίου μεγέθους σπίτια με πλίνθινους τοίχους σε πέτρινα θεμέλια, είχαν κεντρικό αίθριο με παρακείμενα δωμάτια κι ένα λιτό τάφο. Οι επιφανείς οικογένειες ζούσαν σε παλάτια μεγάλης κλίμακας. Δωμάτια με χοντρούς τοίχους και λεία πατώματα περιβάλλουν μια εσωτερική αυλή με σκάλες, ένα βωμό κι ένα διακοσμημένο τάφο. Οι ταφικές αίθουσες συμεριλαμβανομένων των Τάφων 103, 104, 105, 112, και 125 στη Μόντε Αλμπάν, ήταν διακοσμημένες με έγχρωμες τοιχογραφίες και περιείχαν προσφορές περίτεχνων ταφικών δοχείων, σκαλισμένα οστά και κοσμήματα.

Χαρακτηριστική ταφική πρακτική ήταν ο ενταφιασμός του νεκρού σώματος εκτεταμένου και σε ύπτια θέση. Σε λιγοστές περιπτώσεις όταν ο χώρος αρχικά δεν προοριζόταν για ταφές, παρατηρούμε σκελετούς στρεβλωμένους για να χωράνε σε περιβάλλον πιο περιορισμένο όπως οι κρύπτες οικιακής χρήσης. Νεογνά και μωρά θάβονταν σε κεραμικά δοχεία με αποτέλεσμα οι σκελετοί τους να βρεθούν και πάλι ελαφρά συμπιεσμένοι. Η προσπάθεια να εξαχθεί DNA από τα ευρήματα και άλλων περιοχών για συγκριτική έρευνα δεν ευωδόθηκε.

Η νότια πλατφόρμα [South Platform], συμπεριλαμβανομένων των σκαλιστών στύλων στα βορεινά άκρα της, κατασκευάστηκε στη διάρκεια της Φάσης ΙΙΙ. Οι στήλες Plain Stela και Lapida de Bazan απεικονίζουν σημαντικά στοιχεία του πολιτισμού της Τεοτιουακάν. Ισχυροί πολιτικοί και πολιτισμικοί δεσμοί με τον πολιτισμό αυτό ανακλώνται στις τοιχογραφίες του Μόντε Αλμπάν και τη νέα αρχιτεκτονική κάθετου σκαλίσματος σε πάνελ. Παρομοίως, μια περιοχή κατοικιών της κοιλάδας Οαχάκα εμφανίζεται στην Τεοτιουκάν με κεραμικά, δοχεία και τάφο της τεχνικής των Ζαποτέκων. Τοιχογραφία του Τάφου 105 στη Μόντε Αλπμάν φανερώνει την επιρροή από την Τεοτιουακάν με σκιαγραφημένες αντικρυστές φιγούρες που φαίνονται να μιλούν μεταξύ τους και την μία από αυτές να έχει τα μάτια του προστατευμένα όπως ο θεός της βροχής.

Λένε για τον Θεό του νερού, ότι η κατοικία του έχει τέσσερα δωμάτια και στο κέντρο μιας μεγάλης αυλής τέσσερις δεξαμενές νερού: μία με καλό νερό, αυτό που όταν βρέχει ο καιρός είναι γλυκός, βλασταίνουν οι σπόροι και μεγαλώνουν τα σπαρτά. Το άλλο είναι κακό κι όταν βρέχει ιστοί αράχνης μεγαλώνουν στα αραποσίτια, καταστρέφοντάς τα. Το άλλο τα κάνει να παγώνουν και το άλλο να μην παράγουν και να ξεραίνονται. (Garibay 1996: 26)

Οι Ζαποτέκοι ήταν ανιμιστές· πίστευαν σε πάνθεο θεοτήτων που περιελάμβανε μια υπέρτατη οντότητα και τον Cocijo, τον θεό του νερού, εικόνες του οποίου συχνά διακοσμούν δοχεία. Κατά τη διάρκεια εκείνης της εποχής εμφανίστηκαν άλλες δύο θεϊκές υποστάσεις, ένα πουλί με μεγάλο ράμφος κι ένα πλάσμα που μοιάζει με κορκόδειλο με κοντό ρύγχος.

Η ευρύτερη περιοχή συνιστούσε εμπορικό διάδρομο μεταξύ της κοιλάδας Τεοτιουακάν (πύλη προς τα ηπειρωτικά υψίπεδα) και της ακτής του Ειρηνικού ωκεανού. Η ανάπτυξη και τα όρια της αυτοκρατορίας όπως καταγράφονται και εμφανίζονται στους τοίχους του κεντρικού κτιρίου και επιβεβαιώνονται αρχαιολογικά, φανερώνουν ότι ο επεκτατισμός των Ζαποτέκων πλησίασε την Cuicatlán Cañada στα βόρεια την Tututepec (Tani Piguiñi) στα δυτικά και την Chiltepec στα νότια. Παρότι το παρελθόν της πόλης είναι σκοτεινό, γνωρίζουμε ότι τον ρόλο της κεντρικής θεότητας έπαιξε ένας ιαγουάρος με το όνομα Three Turquoise και ότι το όνομά της πιθανόν ήταν το Ya To Peeche, Λόφος του Ιαγουάρου. Δεδομένης της ξαφνικής εμφάνισης της πόλης στις αρχαιολογικές καταγραφές κάποιοι ιστορικοί ανακατασκευάζοντας την πιθανή καταγωγή της θεωρούν ότι η δημιουργία της πόλης ήταν αποτέλεσμα κάποιου στρατιωτικού συνοικισμού τριών αρχαίων πόλεων για το σχηματισμό μιας ενιαίας δύναμης στο μέτωπο των εξωτερικών απειλών. Ο σχεδιασμός της πόλης επιβεβαιώνει τον παραπάνω ισχυρισμό καθώς οι κάτοικοι επιλέγουν να ζήσουν σε τρείς διακριτές ζώνες αστικής ανάπτυξης.

Η κατάρρευση του Μόντε Αλμπάν αρχίζει γύρω στο 600 Κ.Ε. λόγω έλλειψης βασικών πόρων που ακολούθησε την ανεπάρκεια του συστήματος φορολογίας· πιθανόν να συνέτρεχαν και συνέπειες από διατάραξη της οικολογικής ισορροπίας. Με τη συρρίκνωση της υπερεκτεταμένης Αυτοκρατοκρίας των Ζαποτέκων πίσω στην κοιλάδα Οαχάκα γύρω στο 700 Κ.Ε. μεγάλο μέρος του Μόντε Αλμπάν εγκαταλείφθηκε και ερειπώθηκε. Δεν υπάρχει αρχαιολογική ένδειξη πολεμικών επιχειρήσεων ή αναίτιας καταστροφής. Οι Ζαποτέκοι υποχώρησαν σε πόλεις-κράτη από την έδρα των οποίων μάχονταν μεταξύ τους και εναντίον εξωτερικών εισβολέων όπως οι Μιξτέκοι οι οποίοι είχαν μεταναστεύσει στην Κοιλάδα Οαχάκα από τα βουνά της βορειοδυτικής πολιτείας της Οαχάκα.

Η πόλη στο Μόντε Αλμπάν υπήρξε μητροπολιτικό κέντρο θρησκευτικής και πολιτικής ισχύος της αυτοκρατορίας των Ζαποτέκων η οποία με την πάροδο επτακοσίων χρόνων επεκτάθηκε πέρα από τα τείχη της. Οι κάτοικοί της ανέπτυξαν ταξική κοινωνία που αντιμετώπισε τους γείτονές της με πολέμους και διπλωματία για τη διατήρηση του εμπορικού δικτύου και την επάρκεια του φορολογικού συστήματος. Αργότερα, οι Μιξτέκοι θα υιοθετήσουν πολλές από τις πολιτιστικές τους παραδόσεις και την αρχιτεκτονική.

Φωτογραφίες

Monte Alban: Carving
Taken in 1981.Copyright © Clive Ruggles, Leicester University.

Monte Alban: The runners.
Taken in 1981. Copyright © Clive Ruggles, Leicester University.

Monte Alban: Ball court.
Taken in 1981. Copyright © Clive Ruggles, Leicester University.

Monte Alban: General view
Taken in 1981. Copyright © Clive Ruggles, Leicester University.

Monte Alban: Structure J
Taken in 1981. Copyright © Clive Ruggles, Leicester University.

Monte Alban: View towards structure P
Taken in 1981. Copyright © Clive Ruggles, Leicester University.

Monte Alban: General view.
Taken in 1981. Copyright © Clive Ruggles, Leicester University.

Panorama of Monte Albán from the South Platform_wikipedia


Site plan for Monte Albán_wikipedia

Χάρτης της τοποθεσίας του πολιτισμού των Ζαποτέκων που αναπτύχθηκε στην Μεσοαμερική της Προκολομβιανής περιόδου_wikipedia

Πηγές (ανακτήθηκαν στις 19/08/2020):

Great Events from History/The Ancient World Prehistory – 476 C.E. / Volume 1 c. 25,000 B.C.E.-312 B.C.E / Σελ.422-424 C. 500 B.C.E.-C. 700 C.E. / Zapotecs build Monte AlbanAntonio Rafael de la Cova / Editor: Mark W. Chavalas / University of Wisconsin-La Crosse

https://homepages.bluffton.edu/~sullivanm/mexico/oaxaca/montealban/danzantes.html

https://web.archive.org/web/20030203085304/http://zapotec.agron.iastate.edu/alban.html

Wikipedia