εξώφυλλο: Ο Τειραισίας στον κάτω κόσμο φανερώνει στον Οδυσσέα τον θάνατο του πηγή Μουσείο Λούβρο Παρίσι
copyright © γράφει ο Δημήτριος Σχορτσανίτης
Εισαγωγή
Ο Οδυσσέας κατέχει ξεχωριστή θέση ανάμεσα στους ήρωες της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Βασιλιάς της Ιθάκης, πολεμιστής, διπλωμάτης και επινοητικός στρατηγικός νους, συνδύαζε τη σωματική ανδρεία με την ευφυΐα, την επιμονή και την ικανότητα προσαρμογής στις πλέον αντίξοες συνθήκες. Σε αντίθεση με άλλους ήρωες του Τρωικού Πολέμου, των οποίων η φήμη στηρίχθηκε κυρίως στην πολεμική τους ισχύ, ο Οδυσσέας αναδείχθηκε χάρη στην ικανότητά του να αντιμετωπίζει δυσκολίες που δεν μπορούσαν να ξεπεραστούν μόνο με τη δύναμη των όπλων. Η μυθική βιογραφία του δεν περιορίζεται στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια, αλλά συμπληρώνεται από τα έργα του αρχαίου Επικού Κύκλου, ιδιαίτερα τα Κύπρια Έπη, την Αιθιοπίδα, τη Μικρά Ιλιάδα, την Ιλίου Πέρσιν, τους Νόστους και την Τηλεγόνεια. Τα περισσότερα από αυτά τα έργα δεν σώζονται ακέραια και το περιεχόμενό τους είναι γνωστό κυρίως μέσα από αποσπάσματα και αρχαίες περιλήψεις. Η συνδυαστική μελέτη τους, ωστόσο, επιτρέπει την ανασύνθεση μιας ευρύτερης αφηγηματικής διαδρομής, από τη γέννηση του Οδυσσέα έως τον θάνατό του, αναδεικνύοντας παράλληλα τις διαφορετικές εκδοχές που διαμορφώθηκαν γύρω από την προσωπικότητά του.
Η καταγωγή και τα νεανικά χρόνια
Ο Οδυσσέας ήταν γιος του Λαέρτη και της Αντίκλειας, κόρης του Αυτόλυκου, και ανήκε στη βασιλική οικογένεια της Ιθάκης. Από την πατρική του πλευρά καταγόταν από τον Αρκείσιο, ενώ μέσω της μητέρας του συνδεόταν με τον Αυτόλυκο, μια μυθική προσωπικότητα γνωστή για την επινοητικότητα, την πανουργία και την ιδιαίτερη ικανότητά της στην εξαπάτηση. Σύμφωνα με την ευρύτερη γενεαλογική παράδοση, ο Αυτόλυκος ήταν γιος του Ερμή, γεγονός που συνέδεε έμμεσα τον Οδυσσέα με τον θεό της ευστροφίας, της επικοινωνίας και της επιδέξιας τέχνης. Η ονοματοδοσία του ήρωα περιγράφεται στη δέκατη ένατη ραψωδία της Οδύσσειας. Όταν ο Αυτόλυκος επισκέφθηκε την Ιθάκη, του ζητήθηκε να επιλέξει το όνομα του νεογέννητου εγγονού του. Εκείνος πρότεινε το όνομα Οδυσσεύς, συνδέοντάς το με το ρήμα «ὀδύσσομαι», το οποίο δηλώνει την οργή ή την εχθρότητα. Η ομηρική αυτή ετυμολογία αποκτά ιδιαίτερη συμβολική σημασία, καθώς η ζωή του Οδυσσέα χαρακτηρίζεται από αλλεπάλληλες συγκρούσεις, αντιπαλότητες και δοκιμασίες, τόσο με ανθρώπους όσο και με θεϊκές δυνάμεις.
Από την παιδική και νεανική του ηλικία διασώζεται ένα χαρακτηριστικό περιστατικό, το οποίο θα διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην αναγνώρισή του πολλά χρόνια αργότερα. Κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στον παππού του, στον Παρνασσό, ο νεαρός Οδυσσέας συμμετείχε σε κυνήγι αγριόχοιρου μαζί με τους συγγενείς του. Ένα από τα ζώα τού επιτέθηκε και τον τραυμάτισε στον μηρό με τον χαυλιόδοντά του. Ο Οδυσσέας κατόρθωσε να σκοτώσει τον αγριόχοιρο, αλλά το τραύμα άφησε μόνιμη ουλή. Η πληγή αυτή θα αποτελούσε αργότερα το αδιάψευστο σημάδι της ταυτότητάς του, όταν θα επέστρεφε στην Ιθάκη ύστερα από είκοσι χρόνια απουσίας. Για την υπόλοιπη νεανική του ζωή οι πληροφορίες των επών είναι περιορισμένες. Η παράδοση τον παρουσιάζει να αναλαμβάνει τη βασιλεία της Ιθάκης και να ασκεί εξουσία σε γειτονικές περιοχές, όπως προκύπτει από τον Κατάλογο των Νεών της Ιλιάδας. Η επικράτειά του δεν συγκαταλεγόταν στις ισχυρότερες του ελληνικού κόσμου, ωστόσο ο ίδιος είχε αποκτήσει ιδιαίτερο κύρος μεταξύ των Αχαιών ηγεμόνων, κυρίως λόγω των προσωπικών του ικανοτήτων.
Σημαντικό γεγονός της ζωής του υπήρξε ο γάμος του με την Πηνελόπη, κόρη του Ικάριου. Οι αρχαίες παραδόσεις διαφέρουν ως προς τις συνθήκες που οδήγησαν σε αυτόν τον γάμο. Σύμφωνα με μία γνωστή εκδοχή, ο Οδυσσέας είχε αρχικά συγκαταλεχθεί στους μνηστήρες της Ελένης, αλλά, αντιλαμβανόμενος τις περιορισμένες πιθανότητες επιτυχίας του, βοήθησε τον Τυνδάρεω να επιλύσει το ζήτημα της επιλογής συζύγου για την κόρη του. Ως αντάλλαγμα εξασφάλισε τη συνδρομή του στον γάμο με την Πηνελόπη. Άλλη παράδοση, την οποία καταγράφει ο Παυσανίας, αναφέρει ότι ο Οδυσσέας κέρδισε την Πηνελόπη ύστερα από αγώνα δρόμου μεταξύ των υποψήφιων μνηστήρων. Ανεξάρτητα από τις διαφορετικές εκδοχές, ο γάμος τους αποτελεί τον κεντρικό οικογενειακό δεσμό της ομηρικής αφήγησης. Από την ένωσή τους γεννήθηκε ο Τηλέμαχος, ο οποίος ήταν ακόμη βρέφος όταν άρχισαν οι προετοιμασίες για την εκστρατεία εναντίον της Τροίας. Η οικογένεια και η πατρίδα θα αποτελούσαν έκτοτε τον σταθερό προορισμό του Οδυσσέα, ακόμη και όταν οι περιστάσεις θα τον οδηγούσαν στα πιο απομακρυσμένα και επικίνδυνα μέρη του μυθικού κόσμου.
Η εκστρατεία εναντίον της Τροίας
Η αρπαγή ή φυγή της Ελένης με τον Πάρη, γιο του βασιλιά Πριάμου, οδήγησε στη συγκέντρωση των ελληνικών δυνάμεων εναντίον της Τροίας. Σύμφωνα με την παράδοση του όρκου των μνηστήρων, οι Έλληνες ηγεμόνες είχαν δεσμευθεί να προστατεύσουν τον γάμο της Ελένης και να υποστηρίξουν τον σύζυγό της σε περίπτωση προσβολής του. Ο Οδυσσέας βρέθηκε έτσι αντιμέτωπος με την υποχρέωση να συμμετάσχει σε έναν πόλεμο που θα τον απομάκρυνε από την Ιθάκη και την οικογένειά του. Η μεταγενέστερη μυθογραφική παράδοση αναφέρει ότι αρχικά προσπάθησε να αποφύγει τη στράτευση, προσποιούμενος τον παράφρονα. Έζεψε στο αλέτρι αταίριαστα ζώα και άρχισε να οργώνει το χωράφι του, σπέρνοντας αλάτι αντί για σπόρους. Ο Παλαμήδης, γιος του Ναυπλίου, αντιλήφθηκε το τέχνασμα και τοποθέτησε τον μικρό Τηλέμαχο μπροστά στο αλέτρι. Ο Οδυσσέας σταμάτησε αμέσως, αποκαλύπτοντας ότι διατηρούσε πλήρη επίγνωση των πράξεών του. Το περιστατικό δεν περιγράφεται στα σωζόμενα ομηρικά έπη, αλλά αποτελεί χαρακτηριστικό επεισόδιο της ευρύτερης μυθικής παράδοσης. Παράλληλα, συνδέεται με την αντιπαλότητα του Οδυσσέα και του Παλαμήδη, η οποία, σύμφωνα με ορισμένες εκδοχές, κατέληξε σε σκευωρία και θανάτωση του τελευταίου με ψευδή κατηγορία προδοσίας. Η ιστορία αυτή αναδεικνύει μια σκοτεινή πλευρά της επινοητικότητας του Οδυσσέα, καθώς η ευφυΐα του μπορούσε να χρησιμοποιηθεί όχι μόνο για την αντιμετώπιση εχθρών, αλλά και για την εξόντωση προσωπικών αντιπάλων.
Τελικά ο βασιλιάς της Ιθάκης εντάχθηκε στην εκστρατεία. Σύμφωνα με την Ιλιάδα, διοικούσε δώδεκα πλοία με πολεμιστές από την Ιθάκη και άλλες περιοχές της επικράτειάς του. Παρά το σχετικά περιορισμένο μέγεθος της δύναμής του, αναδείχθηκε σύντομα σε έναν από τους σημαντικότερους συμβούλους του Αγαμέμνονα. Η συμβολή του στην προετοιμασία της εκστρατείας αποτυπώνεται και στις παραδόσεις για την αναζήτηση του Αχιλλέα. Η Θέτιδα, γνωρίζοντας ότι ο γιος της κινδύνευε να χάσει τη ζωή του στον Τρωικό Πόλεμο, τον είχε κρύψει στη Σκύρο, στην αυλή του βασιλιά Λυκομήδη. Σύμφωνα με μεταγενέστερη εκδοχή, ο Αχιλλέας ζούσε μεταμφιεσμένος ανάμεσα στις κόρες του βασιλιά. Ο Οδυσσέας κατόρθωσε να τον αναγνωρίσει με τέχνασμα, παρουσιάζοντας πολεμικά όπλα ανάμεσα σε άλλα δώρα και προκαλώντας συνθήκες που αποκάλυψαν την πολεμική του φύση.
Με την έναρξη του πολέμου, ο Οδυσσέας διακρίθηκε τόσο στη μάχη όσο και στις διπλωματικές αποστολές. Στην τρίτη ραψωδία της Ιλιάδας, ο Αντήνορας θυμάται προηγούμενη πρεσβεία του Μενελάου και του Οδυσσέα στην Τροία, με σκοπό την επιστροφή της Ελένης και την αποφυγή της σύγκρουσης. Η περιγραφή της ομιλίας του Οδυσσέα αναδεικνύει την ιδιαίτερη ρητορική του ικανότητα. Παρότι δεν διέθετε την εξωτερική επιβλητικότητα άλλων ηγεμόνων, μπορούσε να πείθει και να επηρεάζει τους συνομιλητές του με την ισχύ των επιχειρημάτων του. Η ίδια ικανότητα εμφανίζεται και στο αχαϊκό στρατόπεδο. Όταν, στη δεύτερη ραψωδία, η δοκιμαστική πρόταση του Αγαμέμνονα για επιστροφή στην πατρίδα προκαλεί αναταραχή, ο Οδυσσέας αναλαμβάνει να επαναφέρει την τάξη. Προσεγγίζει διαφορετικά τους αρχηγούς και τους απλούς πολεμιστές, χρησιμοποιώντας άλλοτε την πειθώ και άλλοτε την αυστηρότητα. Η σκληρή αντιμετώπιση του Θερσίτη, τον οποίο χτυπά δημόσια, φανερώνει συγχρόνως τις ιεραρχικές αντιλήψεις και τα όρια της ομηρικής ηγεσίας.
Στο δέκατο έτος του πολέμου συμμετέχει στην πρεσβεία προς τον Αχιλλέα, μαζί με τον Φοίνικα και τον Αίαντα, προκειμένου να τον πείσουν να επιστρέψει στη μάχη. Παρά τη διπλωματική του δεξιότητα, η αποστολή αποτυγχάνει, καθώς ο Αχιλλέας παραμένει αμετακίνητος. Η αποτυχία καταδεικνύει ότι ακόμη και η ευφυΐα του Οδυσσέα δεν μπορούσε να υπερνικήσει κάθε ανθρώπινη σύγκρουση. Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η νυχτερινή αποστολή που ανέλαβε με τον Διομήδη, όπως περιγράφεται στη δέκατη ραψωδία της Ιλιάδας. Οι δύο ήρωες διείσδυσαν στις εχθρικές γραμμές, συνέλαβαν τον Τρώα κατάσκοπο Δόλωνα και απέσπασαν πληροφορίες για τη διάταξη των αντιπάλων. Στη συνέχεια επιτέθηκαν στο στρατόπεδο των Θρακών, σκότωσαν τον βασιλιά Ρήσο και απομάκρυναν τα άλογά του. Το επεισόδιο αναδεικνύει τον Οδυσσέα ως ικανό εκτελεστή επιχειρήσεων που απαιτούσαν μυστικότητα, αιφνιδιασμό και αξιοποίηση πληροφοριών. Η Ιλιάδα δεν τον παρουσιάζει, ωστόσο, αποκλειστικά ως άνθρωπο του λόγου και των τεχνασμάτων. Στην ενδέκατη ραψωδία πολεμά με γενναιότητα, σκοτώνει αντιπάλους και τραυματίζεται, μέχρις ότου άλλοι Αχαιοί σπεύσουν να τον βοηθήσουν. Η πολεμική του αξία αναγνωρίζεται, αν και η ιδιαίτερη θέση του ανάμεσα στους Έλληνες ήρωες εξακολουθεί να στηρίζεται περισσότερο στην πνευματική του υπεροχή.
Από τον θάνατο του Αχιλλέα έως την άλωση της Τροίας
Μετά τον θάνατο του Έκτορα, η αφήγηση της πολεμικής δράσης του Οδυσσέα συνεχίζεται στα χαμένα έπη του Τρωικού Κύκλου. Στην Αιθιοπίδα περιγράφονται οι τελευταίες συγκρούσεις του Αχιλλέα, ο θάνατός του και η διαμάχη που ακολούθησε για την κατοχή των όπλων του. Ο Οδυσσέας και ο Αίας ο Τελαμώνιος διεκδίκησαν τα όπλα του νεκρού ήρωα. Σύμφωνα με τη Μικρά Ιλιάδα, αυτά απονεμήθηκαν τελικά στον Οδυσσέα, με τη συνδρομή της Αθηνάς. Η απόφαση προκάλεσε βαθιά ταπείνωση στον Αίαντα, ο οποίος έχασε τα λογικά του και στη συνέχεια αυτοκτόνησε. Η σύγκρουση συμβολίζει την αντιπαράθεση δύο διαφορετικών μορφών ηρωισμού: της πολεμικής ισχύος, την οποία εκπροσωπούσε ο Αίας, και της ευφυΐας, την οποία ενσάρκωνε ο Οδυσσέας. Το γεγονός θα εξακολουθούσε να βαραίνει τον τελευταίο ακόμη και μετά τον πόλεμο, καθώς στην Οδύσσεια η ψυχή του Αίαντα αρνείται να του μιλήσει κατά τη συνάντησή τους στον Άδη.
Η τελική φάση της πολιορκίας ανέδειξε αποφασιστικά τις ικανότητες του Οδυσσέα. Σύμφωνα με τη Μικρά Ιλιάδα, συνέλαβε τον μάντη Έλενο, από τον οποίο αποσπάστηκαν πληροφορίες σχετικά με τις προϋποθέσεις για την κατάληψη της Τροίας. Στη συνέχεια ταξίδεψε στη Σκύρο και έφερε στο αχαϊκό στρατόπεδο τον Νεοπτόλεμο, γιο του Αχιλλέα, στον οποίο παραδόθηκαν τα πατρικά του όπλα. Παράλληλα, πραγματοποίησε αποστολές διείσδυσης μέσα στην ίδια την Τροία. Μεταμφιεσμένος και αγνώριστος, κατόρθωσε να εισέλθει στην πόλη, όπου τον αναγνώρισε η Ελένη χωρίς να τον αποκαλύψει. Μαζί με τον Διομήδη συνδέεται επίσης με την αρπαγή του Παλλαδίου, του ιερού αγάλματος που θεωρούνταν προστάτης της Τροίας. Οι ενέργειες αυτές αποτελούσαν, σύμφωνα με την επική παράδοση, αναγκαία στάδια πριν από την τελική άλωση.
Η σημαντικότερη, ωστόσο, συμβολή του υπήρξε το τέχνασμα του Δούρειου Ίππου. Έπειτα από δέκα χρόνια πολιορκίας, οι Αχαιοί δεν είχαν καταφέρει να καταλάβουν την οχυρωμένη πόλη. Ο Επειός, με τη συνδρομή της Αθηνάς, κατασκεύασε ένα τεράστιο ξύλινο άλογο, μέσα στο οποίο κρύφτηκαν επιλεγμένοι πολεμιστές. Ο υπόλοιπος στρατός προσποιήθηκε ότι εγκατέλειπε την πολιορκία και αποχώρησε με τα πλοία του. Οι Τρώες, θεωρώντας ότι ο πόλεμος είχε τελειώσει, μετέφεραν το άλογο μέσα στα τείχη. Κατά τη διάρκεια της νύχτας οι κρυμμένοι Αχαιοί εξήλθαν, άνοιξαν τις πύλες και επέτρεψαν την είσοδο του στρατού τους. Η Τροία καταλήφθηκε και καταστράφηκε, ολοκληρώνοντας τον μακροχρόνιο πόλεμο.
Η επιτυχία αυτή καθιέρωσε τον Οδυσσέα ως κατεξοχήν εκπρόσωπο της στρατηγικής εξαπάτησης στον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Παράλληλα, όμως, η άλωση συνοδεύτηκε από εκτεταμένη βία, θανάτους και αιχμαλωσίες. Η επική παράδοση δεν αποκρύπτει το ανθρώπινο κόστος της νίκης, ενώ διαφορετικές αφηγήσεις αποδίδουν στους Αχαιούς ηγέτες ποικίλες ευθύνες για τα γεγονότα που ακολούθησαν. Για τον Οδυσσέα, η κατάληψη της Τροίας σήμαινε το τέλος της μεγαλύτερης στρατιωτικής εκστρατείας της ζωής του. Δεν σήμαινε, όμως, και το τέλος των δοκιμασιών του. Η επιστροφή στην Ιθάκη θα αποδεικνυόταν πολύ πιο μακρά και επώδυνη από όσο μπορούσε να φανταστεί.
Ο δεκαετής νόστος
Μετά την καταστροφή της Τροίας, ο Οδυσσέας απέπλευσε με τα δώδεκα πλοία του, επιδιώκοντας να επιστρέψει στην πατρίδα. Οι περιπλανήσεις του, που αποτελούν τον κύριο αφηγηματικό άξονα της Οδύσσειας, θα διαρκούσαν δέκα χρόνια και θα οδηγούσαν στην απώλεια όλων των συντρόφων του. Πρώτος σταθμός υπήρξε η Ίσμαρος, πόλη των Κικόνων, την οποία οι Αχαιοί λεηλάτησαν. Ο Οδυσσέας προέτρεψε τους άνδρες του να αναχωρήσουν χωρίς καθυστέρηση, αλλά εκείνοι παρέμειναν για να απολαύσουν τα λάφυρα. Οι Κίκονες συγκέντρωσαν ενισχύσεις και αντεπιτέθηκαν, προκαλώντας σημαντικές απώλειες. Το περιστατικό αποτέλεσε την πρώτη ένδειξη ότι η απειθαρχία και η αδυναμία αυτοσυγκράτησης μπορούσαν να αποδειχθούν εξίσου επικίνδυνες με την ισχύ του αντιπάλου. Στη συνέχεια, οι άνεμοι οδήγησαν τα πλοία στη χώρα των Λωτοφάγων. Εκεί, ορισμένοι σύντροφοί του δοκίμασαν τον λωτό, καρπό που τους έκανε να ξεχάσουν την επιθυμία της επιστροφής. Ο Οδυσσέας αναγκάστηκε να τους μεταφέρει με τη βία στα πλοία, προκειμένου να συνεχιστεί το ταξίδι.
Ακολούθησε η περιπέτεια στη χώρα των Κυκλώπων, όπου ο Οδυσσέας και δώδεκα σύντροφοί του εγκλωβίστηκαν στο σπήλαιο του Πολύφημου, γιου του Ποσειδώνα. Ο Κύκλωπας καταβρόχθισε αρκετούς από τους άνδρες του, μέχρις ότου ο Οδυσσέας τον μέθυσε και τον τύφλωσε με πυρωμένο πάσσαλο. Έχοντας προηγουμένως δηλώσει ότι ονομάζεται «Οὖτις», δηλαδή Κανένας, κατάφερε να εμποδίσει τον Πολύφημο να ζητήσει αποτελεσματικά βοήθεια από τους άλλους Κύκλωπες. Οι επιζώντες διέφυγαν κρυμμένοι κάτω από τα ζώα του κοπαδιού. Ωστόσο, απομακρυνόμενος από το νησί, ο Οδυσσέας δεν αντιστάθηκε στον πειρασμό να αποκαλύψει το πραγματικό του όνομα. Ο Πολύφημος επικαλέστηκε τον πατέρα του Ποσειδώνα και ζήτησε να τιμωρηθεί ο ήρωας με μακροχρόνια περιπλάνηση και απώλεια των συντρόφων του. Η υπερηφάνεια του Οδυσσέα είχε μετατρέψει μια επιτυχημένη απόδραση σε αφετηρία νέων συμφορών.
Στο νησί του Αιόλου, ο βασιλιάς των ανέμων τού πρόσφερε έναν ασκό, μέσα στον οποίο είχαν φυλακιστεί οι αντίθετοι άνεμοι. Τα πλοία έφθασαν σχεδόν στην Ιθάκη, αλλά οι σύντροφοι, πιστεύοντας ότι ο ασκός περιείχε θησαυρό, τον άνοιξαν ενώ ο Οδυσσέας κοιμόταν. Οι άνεμοι απελευθερώθηκαν και παρέσυραν τα πλοία μακριά από την πατρίδα. Η επόμενη δοκιμασία υπήρξε καταστροφική. Στη χώρα των Λαιστρυγόνων, γιγάντιοι ανθρωποφάγοι επιτέθηκαν στον στόλο και κατέστρεψαν έντεκα από τα δώδεκα πλοία. Σώθηκε μόνο το πλοίο του Οδυσσέα, το οποίο είχε παραμείνει έξω από το στενό λιμάνι. Ο βασιλιάς της Ιθάκης έχασε έτσι το μεγαλύτερο μέρος της δύναμης που είχε οδηγήσει στον Τρωικό Πόλεμο.
Με το μοναδικό πλοίο που απέμεινε έφθασε στην Αιαία, το νησί της Κίρκης. Η μάγισσα μεταμόρφωσε ορισμένους συντρόφους του σε χοίρους, αλλά ο Οδυσσέας, έχοντας λάβει από τον Ερμή το προστατευτικό φυτό μῶλυ, αντιστάθηκε στα μάγια της. Την υποχρέωσε να επαναφέρει τους συντρόφους του στην ανθρώπινη μορφή τους και στη συνέχεια παρέμεινε στο νησί για έναν χρόνο. Πριν συνεχίσει το ταξίδι, η Κίρκη τον συμβούλευσε να αναζητήσει στον Άδη τον μάντη Τειρεσία. Ο Οδυσσέας ταξίδεψε έως τα όρια του Ωκεανού και πραγματοποίησε τις αναγκαίες τελετουργίες για να επικοινωνήσει με τις ψυχές των νεκρών. Εκεί πληροφορήθηκε τον θάνατο της μητέρας του, συνάντησε τον Αγαμέμνονα, τον Αχιλλέα και άλλους ήρωες, ενώ ο Τειρεσίας τού προανήγγειλε τις δοκιμασίες που θα ακολουθούσαν. Η συνάντηση με τη μητέρα του υπήρξε μία από τις συγκινητικότερες στιγμές του νόστου. Ο Οδυσσέας προσπάθησε να την αγκαλιάσει, αλλά η ψυχή της δεν μπορούσε πλέον να δεχθεί το ανθρώπινο άγγιγμα. Στον ίδιο χώρο, ο Αγαμέμνονας τον προειδοποίησε για τους κινδύνους που ενδέχεται να αντιμετώπιζε ακόμη και στην πατρίδα του, ενώ ο Αχιλλέας αναφέρθηκε στη σημασία της ζωής σε αντίθεση με την κενή δόξα του θανάτου.
Επιστρέφοντας από τον Άδη, ο Οδυσσέας συνέχισε το ταξίδι ακολουθώντας τις οδηγίες της Κίρκης. Για να περάσει από τις Σειρήνες, διέταξε τους συντρόφους του να κλείσουν τα αυτιά τους με κερί και να τον δέσουν στο κατάρτι. Με αυτόν τον τρόπο άκουσε το τραγούδι τους χωρίς να παρασυρθεί στον θάνατο. Στη συνέχεια, αναγκάστηκε να περάσει ανάμεσα στη Σκύλλα και τη Χάρυβδη. Επιλέγοντας τη διαδρομή κοντά στη Σκύλλα, αποδέχθηκε τον κίνδυνο περιορισμένων απωλειών, προκειμένου να αποφύγει την καταστροφή ολόκληρου του πλοίου. Έξι σύντροφοί του χάθηκαν από το τέρας. Η τελευταία συμφορά σημειώθηκε στη Θρινακία, όπου βρίσκονταν τα ιερά κοπάδια του Ήλιου. Παρά τις σαφείς απαγορεύσεις, οι εξαντλημένοι σύντροφοι του Οδυσσέα έσφαξαν και κατανάλωσαν τα ζώα. Ο Ήλιος ζήτησε την τιμωρία τους και ο Δίας κατέστρεψε το πλοίο με κεραυνό. Όλοι οι σύντροφοι σκοτώθηκαν και ο Οδυσσέας απέμεινε μόνος.
Ύστερα από πολυήμερη περιπλάνηση έφθασε στην Ωγυγία, όπου κατοικούσε η Καλυψώ. Η θεϊκή αυτή μορφή τον κράτησε κοντά της επί επτά χρόνια, προσφέροντάς του ακόμη και την προοπτική της αθανασίας. Ο Οδυσσέας, ωστόσο, δεν εγκατέλειψε την επιθυμία επιστροφής στην Ιθάκη. Η επιλογή του να προτιμήσει τη θνητή ανθρώπινη ζωή δίπλα στην Πηνελόπη αντί της αθανασίας αποτελεί μία από τις ουσιαστικότερες εκφράσεις της προσωπικότητάς του. Τελικά, με εντολή του Δία, η Καλυψώ τού επέτρεψε να αναχωρήσει. Ο Οδυσσέας κατασκεύασε σχεδία και απέπλευσε, αλλά ο Ποσειδώνας προκάλεσε νέα θύελλα. Με τη βοήθεια της Ινούς-Λευκοθέας και της Αθηνάς κατάφερε να σωθεί και έφθασε στη χώρα των Φαιάκων. Εκεί τον βρήκε η Ναυσικά, κόρη του βασιλιά Αλκίνοου και της Αρήτης, η οποία τον βοήθησε να παρουσιαστεί στο παλάτι. Οι Φαίακες τον φιλοξένησαν και, αφού άκουσαν την αφήγηση των περιπετειών του, αποφάσισαν να τον μεταφέρουν στην πατρίδα του. Έτσι, έπειτα από δέκα χρόνια περιπλανήσεων, ο Οδυσσέας πλησίαζε επιτέλους στο τέλος του νόστου.
Η επιστροφή στην Ιθάκη και η αποκατάσταση της βασιλείας
Όταν ο Οδυσσέας αποβιβάστηκε στην Ιθάκη, είχε συμπληρώσει είκοσι χρόνια απουσίας. Η κατάσταση που αντιμετώπισε ήταν ριζικά διαφορετική από εκείνη που είχε αφήσει πίσω του. Η Πηνελόπη βρισκόταν υπό την πίεση πολυάριθμων μνηστήρων, οι οποίοι επιδίωκαν να την παντρευτούν και να αποκτήσουν τον έλεγχο του βασιλικού οίκου. Παράλληλα, κατασπαταλούσαν την περιουσία του Οδυσσέα και απειλούσαν τη ζωή του Τηλέμαχου, ο οποίος είχε πλέον ενηλικιωθεί. Η Αθηνά συμβούλευσε τον Οδυσσέα να μην αποκαλύψει αμέσως την ταυτότητά του. Τον μεταμόρφωσε σε ηλικιωμένο ζητιάνο, ώστε να μπορέσει να εξετάσει την κατάσταση και να αναγνωρίσει τους ανθρώπους στους οποίους μπορούσε να στηριχθεί. Πρώτος τον υποδέχθηκε ο πιστός χοιροβοσκός Εύμαιος, ο οποίος του προσέφερε φιλοξενία χωρίς να γνωρίζει ποιος ήταν.
Λίγο αργότερα ο Τηλέμαχος επέστρεψε από το ταξίδι του στην Πύλο και στη Σπάρτη, όπου είχε αναζητήσει πληροφορίες για τον πατέρα του. Με τη βοήθεια της Αθηνάς, ο Οδυσσέας αποκαλύφθηκε στον γιο του και οι δύο άνδρες σχεδίασαν την εξόντωση των μνηστήρων. Η είσοδος του μεταμφιεσμένου Οδυσσέα στο παλάτι τού επέτρεψε να διαπιστώσει την έκταση της αλαζονείας και της καταχρηστικής συμπεριφοράς των μνηστήρων. Παράλληλα, η παλιά του τροφός Ευρύκλεια αναγνώρισε την ουλή στον μηρό του, όταν ανέλαβε να του πλύνει τα πόδια. Ο Οδυσσέας την υποχρέωσε να διατηρήσει το μυστικό, μέχρι να ολοκληρώσει το σχέδιό του.
Η αποφασιστική στιγμή έφθασε όταν η Πηνελόπη ανακοίνωσε έναν διαγωνισμό με το τόξο του Οδυσσέα. Όποιος κατόρθωνε να το τεντώσει και να περάσει ένα βέλος μέσα από δώδεκα πελέκεις θα γινόταν σύζυγός της. Οι μνηστήρες απέτυχαν, ενώ ο μεταμφιεσμένος βασιλιάς εκτέλεσε με ευκολία τη δοκιμασία. Αμέσως μετά στράφηκε εναντίον τους και, με τη βοήθεια του Τηλέμαχου, του Εύμαιου και του Φιλοίτιου, τους εξόντωσε. Η αποκατάσταση της βασιλικής εξουσίας συνοδεύτηκε έτσι από σκληρή αιματοχυσία. Στον κόσμο της Οδύσσειας, η τιμωρία των μνηστήρων παρουσιάζεται ως συνέπεια της προσβολής του βασιλικού οίκου και της παραβίασης των κανόνων της φιλοξενίας. Ωστόσο, η βία της μνηστηροφονίας δεν αποτέλεσε το οριστικό τέλος των συγκρούσεων, καθώς οι συγγενείς των νεκρών επιχείρησαν να εκδικηθούν. Η επέμβαση της Αθηνάς επέβαλε τελικά την ειρήνη και απέτρεψε τη συνέχιση της αιματοχυσίας.
Πριν από την οριστική αποκατάσταση της οικογενειακής του ζωής, ο Οδυσσέας έπρεπε να αναγνωριστεί και από την Πηνελόπη. Εκείνη, επιδεικνύοντας ανάλογη ευφυΐα και επιφυλακτικότητα, τον υπέβαλε σε μία δοκιμασία σχετική με το συζυγικό τους κρεβάτι, το οποίο είχε κατασκευαστεί γύρω από τον κορμό μιας ζωντανής ελιάς. Η γνώση του μυστικού επιβεβαίωσε την ταυτότητά του και οδήγησε στη συγκινητική επανένωση των δύο συζύγων. Η τελευταία σημαντική αναγνώριση πραγματοποιήθηκε όταν ο Οδυσσέας επισκέφθηκε τον ηλικιωμένο πατέρα του Λαέρτη. Του έδειξε την ουλή από το παλαιό κυνήγι και ανέφερε τα δέντρα που του είχε χαρίσει ο πατέρας του κατά την παιδική του ηλικία. Με τη συνάντηση αυτή ολοκληρώθηκε η αποκατάσταση των οικογενειακών δεσμών που είχαν διακοπεί επί δύο δεκαετίες. Η Οδύσσεια ολοκληρώνεται με την επιστροφή του ήρωα στην οικογένεια και στην πατρίδα του, καθώς και με την αποκατάσταση της ειρήνης στην Ιθάκη. Η ιστορία του, όμως, δεν τελειώνει σε αυτό το σημείο σύμφωνα με την ευρύτερη επική παράδοση.
Τα τελευταία χρόνια και ο θάνατος του Οδυσσέα
Η συνέχεια της ζωής του Οδυσσέα περιγράφεται στην Τηλεγόνεια, το τελευταίο έπος του Τρωικού Κύκλου, το οποίο αποδίδεται στον Ευγάμμονα τον Κυρηναίο. Το έργο δεν σώζεται ακέραιο και το περιεχόμενό του είναι γνωστό κυρίως από την αρχαία περίληψή του. Σύμφωνα με αυτή την παράδοση, μετά την αποκατάσταση της ειρήνης στην Ιθάκη ο Οδυσσέας πραγματοποίησε ταξίδι στην Ήλιδα, όπου φιλοξενήθηκε από τον Πολύξενο. Στη συνέχεια επέστρεψε στην πατρίδα του και τέλεσε τις θυσίες που είχε υποδείξει ο μάντης Τειρεσίας κατά τη συνάντησή τους στον Άδη. Οι περιπλανήσεις του, ωστόσο, δεν είχαν ακόμη ολοκληρωθεί. Ο Οδυσσέας ταξίδεψε στη Θεσπρωτία, όπου παντρεύτηκε τη βασίλισσα Καλλιδίκη και ανέλαβε την εξουσία του βασιλείου. Από τον γάμο τους γεννήθηκε ο Πολυποίτης. Κατά την παραμονή του εκεί συμμετείχε σε πόλεμο των Θεσπρωτών εναντίον των Βρυγών, ενώ η επική αφήγηση παρουσιάζει ακόμη και τους θεούς να εμπλέκονται στη σύγκρουση.
Μετά τον θάνατο της Καλλιδίκης, ο Πολυποίτης διαδέχθηκε τη μητέρα του στον θρόνο και ο Οδυσσέας επέστρεψε για ακόμη μία φορά στην Ιθάκη. Το τέλος του επήλθε, σύμφωνα με την Τηλεγόνεια, με έναν ιδιαίτερα τραγικό τρόπο. Ο Τηλέγονος, γιος του Οδυσσέα και της Κίρκης, είχε μεγαλώσει μακριά από τον πατέρα του. Όταν ενηλικιώθηκε, αποφάσισε να τον αναζητήσει και ταξίδεψε μέχρι την Ιθάκη, χωρίς να γνωρίζει ότι είχε φθάσει στον προορισμό του. Κατά την παρουσία του στο νησί προκάλεσε συγκρούσεις και καταστροφές, με αποτέλεσμα ο Οδυσσέας να εξέλθει για να αντιμετωπίσει τον άγνωστο επιδρομέα. Πατέρας και γιος συγκρούστηκαν χωρίς να γνωρίζει ο ένας την ταυτότητα του άλλου. Ο Τηλέγονος τραυμάτισε θανάσιμα τον Οδυσσέα με δόρυ που, σύμφωνα με τη μεταγενέστερη παράδοση, έφερε αιχμή από κεντρί σαλαχιού.
Ερυθρόμορφο όστρακο (θραύσμα αγγείου) , το οποίο απεικονίζει τον Τηλέγονο και συνδέεται άμεσα με τον μύθο της Τηλεγόνειας Μουσείο Καλών Τεχνών της Βουδαπέστης
Η αναγνώριση πραγματοποιήθηκε μόνο μετά το θανατηφόρο χτύπημα. Ο Τηλέγονος συνειδητοποίησε ότι είχε σκοτώσει τον ίδιο του τον πατέρα και, συντετριμμένος, μετέφερε τη σορό του στην Αιαία, το νησί της Κίρκης. Μαζί του ταξίδεψαν η Πηνελόπη και ο Τηλέμαχος. Η αφήγηση της Τηλεγόνειας ολοκληρώνεται με μία διαφορετική μορφή αποκατάστασης των οικογενειακών σχέσεων. Η Κίρκη καθιστά τους επιζώντες αθάνατους, ο Τηλέγονος παντρεύεται την Πηνελόπη και ο Τηλέμαχος την Κίρκη. Η κατάληξη αυτή διαφοροποιείται ουσιαστικά από το τέλος της Οδύσσειας, όπου η επανένωση του Οδυσσέα με την Πηνελόπη αποτελεί την ολοκλήρωση μιας μακράς προσπάθειας επιστροφής στην αρχική οικογενειακή τάξη. Ο θάνατος του Οδυσσέα από τον ίδιο του τον γιο προσδίδει μια τελευταία τραγική διάσταση στη μυθική του βιογραφία. Ο ήρωας που είχε επιβιώσει από πολυάριθμες μάχες, ναυάγια, τέρατα και θεϊκές δοκιμασίες βρήκε τελικά τον θάνατο στην ίδια του την πατρίδα, από έναν άνθρωπο που δεν γνώριζε ότι ήταν παιδί του.
Η ιστορική και λογοτεχνική φυσιογνωμία του Οδυσσέα
Η συνολική εξέταση της ζωής του Οδυσσέα αναδεικνύει έναν ήρωα με πολυδιάστατη και συχνά αντιφατική προσωπικότητα. Στον Τρωικό Πόλεμο εμφανίζεται ως πολεμιστής, διπλωμάτης και στρατηγικός νους. Κατά τη διάρκεια του νόστου δοκιμάζεται ως αρχηγός, αναγκαζόμενος να αντιμετωπίσει τις συνέπειες της απειθαρχίας των συντρόφων του, της θεϊκής οργής και των προσωπικών του επιλογών. Στην Ιθάκη αγωνίζεται να ανακτήσει όχι μόνο την εξουσία του, αλλά και την οικογενειακή του ταυτότητα. Η ευφυΐα αποτελεί το σημαντικότερο γνώρισμά του, χωρίς όμως να παρουσιάζεται ως αρετή απαλλαγμένη από ηθικές αντιφάσεις. Η ίδια επινοητικότητα που τον σώζει από τον Πολύφημο και επιτρέπει την άλωση της Τροίας συνδέεται, σε άλλες παραδόσεις, με την εξαπάτηση, τη σκληρότητα και την εξόντωση αντιπάλων. Παράλληλα, η ικανότητά του να προβλέπει κινδύνους δεν τον προστατεύει πάντοτε από την υπερηφάνεια, την παρορμητικότητα ή τις συνέπειες των αποφάσεών του.
Ο Όμηρος διαμορφώνει κυρίως την εικόνα του ανθρώπου που επιδιώκει να επιστρέψει στην πατρίδα, αναγνωρίζοντας την αξία της οικογένειας, της ανθρώπινης ζωής και της προσωπικής ταυτότητας. Αντίθετα, ορισμένες παραδόσεις του Επικού Κύκλου συνεχίζουν την ιστορία του μέσα από νέες περιπλανήσεις, πολιτικές ενώσεις και οικογενειακές τραγωδίες. Η διαφοροποίηση αυτή δεν αποτελεί απλώς ασυνέπεια των αρχαίων αφηγήσεων. Αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο η ελληνική επική παράδοση αναδιαμόρφωνε τους ήρωές της, ενσωματώνοντας διαφορετικές αντιλήψεις για την ανδρεία, την ηγεσία, την ευφυΐα, την ανθρώπινη μοίρα και τη σχέση του ανθρώπου με τους θεούς.
Επίλογος
Από τη βασιλική αυλή της Ιθάκης μέχρι τα πεδία των μαχών της Τροίας και από τις θαλάσσιες περιπλανήσεις μέχρι την τραγική κατάληξη της Τηλεγόνειας, ο Οδυσσέας αποτελεί μία από τις πληρέστερες μορφές της αρχαίας ελληνικής επικής παράδοσης. Η φήμη του δεν στηρίζεται αποκλειστικά στις στρατιωτικές του επιτυχίες ούτε μόνο στις περιπέτειες του νόστου. Απορρέει κυρίως από την ικανότητά του να αντιμετωπίζει το απρόβλεπτο, να προσαρμόζεται στις περιστάσεις και να επιδιώκει τους στόχους του ακόμη και όταν οι συνθήκες φαίνονται ανυπέρβλητες. Παρά τις αντιφάσεις και τις αδυναμίες του, ο βασιλιάς της Ιθάκης καθιερώθηκε ως διαχρονικό σύμβολο της ανθρώπινης επινοητικότητας, της επιμονής και της αναζήτησης της πατρίδας.
Η μυθική βιογραφία του, όπως διαμορφώνεται μέσα από το σύνολο των αρχαίων επικών παραδόσεων, υπερβαίνει την ιστορία ενός πολεμιστή που επιδιώκει την επιστροφή του. Αποτελεί μια διαρκή αναμέτρηση του ανθρώπου με τις συνέπειες των επιλογών του, τα όρια της γνώσης του και τη μοίρα που δεν μπορεί πάντοτε να ελέγξει.
Βιβλιογραφία
Τα οκτώ έπη του Τρωικού Επικού Κύκλου
- Κύπρια αποδίδονται παραδοσιακά στον Στασίνο.
- Αἰθιοπίς αποδίδεται στον Αρκτίνο τον Μιλήσιο.
- Μικρὰ Ἰλιάς αποδίδεται στον Λέσχη.
- Ἰλίου Πέρσις αποδίδεται στον Αρκτίνο τον Μιλήσιο.
- Νόστοι αποδίδονται στον Αγία τον Τροιζήνιο.
- Τηλεγόνεια αποδίδεται στον Ευγάμμονα τον Κυρηναίο.
- Ιλιάδα και Οδύσεια αποδίδονται στον Όμηρο.
Το έργο με τίτλο: «Οδυσσέας: Η ζωή και η δράση του πολυμήχανου βασιλιά της Ιθάκης» από τον δημιουργό Δημήτρη Σχορτσανίτη διατίθεται με άδεια Creative Commons Αναφορά Δημιουργού – Μη Εμπορική Χρήση – Παρόμοια Διανομή 4.0 Διεθνές
