Το Αγροτικό Ζήτημα ΙΙ

στις

Ελληνική Οικονομική Ιστορία
Οικονομία, Κοινωνία και Κράτος στην Ελλάδα (18ος-20ος αιώνας)

Κεφάλαιο 4 – Το Αγροτικό Ζήτημα ΙΙ
Μέρος ΙΙ – Η Μεγάλη Γαιοκτησία:
Η περίπτωση των τσιφλικιών στη Θεσσαλία, 1881-1923

Βασίλης Πατρώνης
Αναπληρωτής Καθηγητής

Τμ. Οικονομικών Επιστημών, Παν|μιο Πατρών

Screen Shot 2017-11-12 at 20.46.15

επιμέλεια παρουσίασης: Πυθεύς

Balkans_1878.png
Τα σύνορα στη Βαλκανική Χερσόνησο μετά τη Συνθήκη του Βερολίνου (1878)

4.1 Εισαγωγικά

Η κρίση του Ανατολικού Ζητήματος στα 1875-78 επιτάχυνε με γρήγορο ρυθμό τις εξελίξεις στα Βαλκάνια. Η αγροτική εξέγερση στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη το καλοκαίρι του 1875 κατά των μουσουλμάνων γαιοκτημόνων και η βουλγαρική εξέγερση τον Απρίλιο του 1876 οδήγησαν στη σύρραξη Ρωσίας και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και στη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου τον Μάρτιο του 1878, η οποία προέβλεπε μεταξύ των άλλων την ανεξαρτησία της Σερβίας και της Ρουμανίας και τη δημιουργία ανεξάρτητου βουλγαρικού κράτους. Το ενδεχόμενο μιας μεγάλης Βουλγαρίας υπό ρωσική επιρροή αλλά και η προοπτική μιας μονομερούς συνολικής ρύθμισης του Ανατολικού Ζητήματος προς όφελος της Ρωσίας θορύβησαν την Αυστροουγγαρία και τη Μεγάλη Βρετανία, οι οποίες απαίτησαν και πέτυχαν μια περισσότερο «ισορροπημένη» ρύθμιση του Ανατολικού Ζητήματος στο Συνέδριο του Βερολίνου (Ιούνιος 1878). Η Ελλάδα, προ των ανακατατάξεων που επέκειντο στα Βαλκάνια, είχε προσπαθήσει να γίνει μέτοχος των εξελίξεων εγκαταλείποντας την πολιτική καλής γειτονίας με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αν και η εισβολή του ελληνικού στρατού στη Θεσσαλία στις αρχές του 1878 κατέληξε σε φιάσκο, οι διπλωματικές εξελίξεις μετά το Συνέδριο του Βερολίνου γίνονταν ολοένα και πιo συμβατές με τις απαιτήσεις του ελληνικού βασιλείου: Οι πιέσεις προς την Οθωμανική Αυτοκρατορία στη Διάσκεψη των Πρεσβευτών των Μεγάλων Δυνάμεων τον Φεβρουάριο του 1881 στην Κωνσταντινούπολη υπήρξαν αφόρητες για εδαφικές παραχωρήσεις προς την Ελλάδα. Για τη δημιουργία εντυπώσεων συνδιαλλαγής και με τη σιγουριά ότι η ελληνική πλευρά ενεργώντας μαξιμαλιστικά θα απέρριπτε τις παραχωρήσεις της, η Υψηλή Πύλη έπαιξε το τελευταίο της χαρτί: Πρότεινε στη διάσκεψη την παραχώρηση ολόκληρης σχεδόν της Θεσσαλίας (εκτός ενός μικρού τμήματος στην περιοχή της Ελασσόνας) και της περιοχής της Άρτας στην Ήπειρο: «Ταυτοχρόνως πάσαι αι ευρωπαϊκαί κυβερνήσεις συνεβούλευον τον Κουμουνδούροον ν’ αποδεχθή την γραμμήν ταύτην ήν ήθελεν αποσύρει η Τουρκία εν περιπτώσει αρνήσεως αυτού. Ο Κουμουνδούρος ζυγίσας τας περιστάσεις, κατανοήσας ότι παρά μεν των δυνάμεων ουδέν πλειότερον ηδύνατο να αναμένη, απεδέχετο την γραμμήν την 31 Μαρτίου. Η Πύλη ήτις παρέσχε πλείονα επ’ ελπίδι της απορρίψεως αυτών υπό της Ελλάδος, αιτούσης ολόκληρον την γραμμήν την χαραχθείσαν υπό της Βερολινείου Συνδιασκέψεως, εκούσα άκουσα ηναγκάσθη να εκπληρώσει την υποχρέωσιν ταύτην». (Βλ. Κυριακίδης Επ., «Η Προσάρτησις της Θεσσαλίας», περιοδικό ΗΩΣ, Αφιέρωμα στη Θεσσαλία, Αθήνα 1966, σελ. 85).

Berliner_kongress.jpg
Η πρώτη συνάντηση των πληρεξούσιων των διαφόρων χωρών στο συνέδριο του Βερολίνου. Πίνακας του Άντον φον Βέρνερ (1884) (Δημαρχείο Βερολίνου). (wikiwand)

Η ταχύτητα των εξελίξεων και ο «τελεσιγραφικός» χαρακτήρας των αποφάσεων που έπρεπε να ληφθούν, είχαν σημαντικές συνέπειες στην κατάρτιση της ελληνοτουρκικής σύμβασης προσάρτησης που υπογράφτηκε τον Ιούνιο του 1881, ιδιαίτερα σε ότι αφορά στον τρόπο διευθέτησης των περιουσιών των Οθωμανών υπηκόων στην Θεσσαλία. Η επιμονή της οθωμανικής πλευράς να διασφαλίσει τους Οθωμανούς δικαιούχους επέβαλε τελικά τον σεβασμό όσων δικαιωμάτων απέρρεαν από νόμιμους οθωμανικούς τίτλους και οδήγησε στην πλήρη αναγνώριση του γαιοκτητικού καθεστώτος της Θεσσαλίας, όπως αυτό είχε ήδη διαμορφωθεί από την εποχή του Αλή Πασά και των γιών του. Το γεγονός αυτό, όπως θα αναλύσουμε παρακάτω, θα διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη των σχέσεων γαιοκτησίας αλλά και των κοινωνικών συγκρούσεων του θεσσαλικού χώρου μετά την προσάρτησή του στην Ελλάδα. Στις 31 Αυγούστου 1881 ο ελληνικός στρατός εφαρμόζοντας τη Συνθήκη Προσάρτησης απελευθέρωσε τη Λάρισα. Δυο εβδομάδες αργότερα η εφημερίδα της πόλης Αστήρ της Θεσσαλίας στο κύριο άρθρο της με τίτλο «Το αγροτικό ζήτημα» σημείωνε τα εξής: «Και ενταύθα ήρξαντο να αναφαίνονται εκ μέρους των χωρικών αναρχικαί τάσεις ̇ παραπειθόμενοι οι απλοϊκοί ούτοι άνθρωποι υπό δημαγωγών τινων επιδιωκόντων πολιτικούς σκοπούς και χρηματικά συμφέροντα, αρνούνται να τηρήσωσι τα κεκανονισμένα και να πληρώσωσι ως καλλιεργηταί εις τους γαιοκτήμονας το ανήκον εις αυτούς ίμορον. […] Οφείλει λοιπόν η ελληνική κυβέρνηση ίνα διατάξη τους βασιλικούς επιτρόπους και τας στρατιωτικάς αρχάς ίνα υποστηρίξωσι δι’ όλων αυτών των μέσων τα δίκαια των ιδιοκτητών και υποχρεώσωσι τους χωρικούς ίνα και εφέτος αποδώσωσι το συμπεφωνημένον ίμορον.» (Βλ. Εφημερίς Αστήρ της Θεσσαλίας, Λάρισα, 15/9/1881).

Πρόκειται για την απαρχή του περίφημου «Θεσσαλικού Ζητήματος», που για περισσότερο από τέσσερις δεκαετίες θα αποτελέσει κεντρικό σημείο αναφοράς στην πολιτική και κοινωνική ζωή της χώρας, αλλά και επίκεντρο μιας οξύτατης κοινωνικής σύγκρουσης μεταξύ τσιφλικούχων και κολίγων, με αποκορύφωμα την εξέγερση στο Κιλελέρ τον Μάρτιο του 1910 και την «μακρά πορεία» προς την επίλυσή του το 1923.

4.2 Η προσάρτηση της Θεσσαλίας και η περιπλοκή του ζητήματος της γαιοκτησίας στην Ελλάδα

Η προσάρτηση της Θεσσαλίας (1881) δεν αποτέλεσε μόνο την πρώτη επέκταση των συνόρων του νέου ελληνικού κράτους σε βάρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ως αποτέλεσμα της νέας συγκυρίας που εγκαινίασε στη Βαλκανική το Συνέδριο του Βερολίνου (1878). Οδήγησε επίσης στην αύξηση της έκτασης του ελληνικού κράτους κατά 26,7% και του πληθυσμού του κατά 18%, αύξηση που θεωρείται σημαντική, αν ληφθεί υπόψη η στενότητα του ελληνικού χώρου. Ταυτόχρονα, περιέπλεξε ακόμη περισσότερο το καθεστώς γαιοκτησίας της χώρας, που μόλις μια δεκαετία νωρίτερα (1871) με τη διανομή των «εθνικών γαιών» από την κυβέρνηση Κουμουνδούρου, φαινόταν να καταλήγει στην κυριαρχία της μικρής οικογενειακής αγροτικής ιδιοκτησίας και εκμετάλλευσης στα εδάφη της Παλαιάς Ελλάδας: «Περνώντας από την Πελοπόννησο στη Θεσσαλία, δεν αλλάζουμε απλώς γεωγραφικό χώρο, αλλά ίσως και ιστορική περίοδο: περνάμε από έναν κόσμο σ’ έναν άλλο. Το πρόβλημα εδώ δεν είναι η υπερπαραγωγή στην οποία μοιραία οδήγησε η μαζική στροφή των μικρών παραγωγών προς τις ευνοημένες από τη συγκυρία εμπορευματικές καλλιέργειες. Εδώ το πρόβλημα είναι η ακινησία της μεγάλης γαιοκτησίας και της σιτοπαραγωγής, η αδράνεια των ημιφεουδαρχικών σχέσεων παραγωγής». (Αγριαντώνη Χρ., Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα, Ιστορικό Αρχείο – Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος, Αθήνα 1986, σελ. 281).

Koumoundouros.png
Αλέξανδρος Κουμουνδούρος (wikiwand)

Την εποχή την ενσωμάτωσής της στην Ελλάδα, η Θεσσαλία ήταν μια επαρχία αραιοκατοικημένη. Η απογραφή του 1881 κατανέμει 270.890 κατοίκους σε 12.630 τετραγωνικά χιλιόμετρα (άρα 21 κατοίκους ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο, ενώ στην Παλιά Ελλάδα αντιστοιχούσαν 32). Σε ότι αφορά στο θρήσκευμα, σύμφωνα με την ίδια απογραφή, το 90% του πληθυσμού ήταν Ορθόδοξοι Χριστιανοί, το 9,1% Μουσουλμάνοι και το 0,9% Εβραίοι. Η έκταση που καταλάμβαναν τα 395 τσιφλίκια της Θεσσαλίας στα τέλη του 19ου αιώνα ανέρχονταν σε 6 εκατομμύρια στρέμματα περίπου. Σε κάθε χωριό συνήθως αντιστοιχούσε ένα τσιφλίκι, τα μεγαλύτερα χωριά μοιράζονταν σε δύο τσιφλίκια, ενώ ανάλογα με την περιοχή υπήρχαν και λίγα «ελεύθερα» κεφαλοχώρια, όπου κυριαρχούσαν οι μικροϊδιοκτήτες καλλιεργητές. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 1881 που προσαρτήθηκε η Θεσσαλία στην Ελλάδα, σε σύνολο 658 χωριών, τα 460 ήταν τσιφλίκια και μόνο τα 198 «ελεύθερα» κεφαλοχώρια. Η μεγάλη πλειοψηφία των τσιφλικιών βρισκόταν στις επαρχίες Καρδίτσας, Λάρισας και Τρικάλων. Τα τσιφλίκια διακρίνονταν σε μισακάρικα και τριτάρικα, ανάλογα με τη συμμετοχή του τσιφλικούχου στις καλλιεργητικές δαπάνες. Η κολληγική σχέση παρουσίαζε έντονες διαφοροποιήσεις ακόμη και ανάμεσα στα τσιφλίκια της ίδιας περιοχής: “Εν Θεσσαλία περί τας 400 ιδιοκτησίαι γης (τσιφλίκια) κατέχουσαι περί τα 6.000.000 στρεμμάτων, ών πλέον του ημίσεος αποτελείται εκ των καλλίστων πεδινών γαιών, εν αίς εγκαταβιούσι 18.000 γεωργοί, εξ ών απαρτίζονται 11.000 γεωργικών οικογενειών περίπου ή περί τας 44.000 ατόμων. Η δε επιφάνεια της θεσσαλικής γης η μεν πεδινή ασφαλώς χωρογραφικώς υπολογίζεται ουχί άνω των 4.000.000 στρεμμάτων, η όλη δε Θεσσαλία μετά των ορέων, των δασών και των λιμνών της υπολογίζεται ουχί πλέον των 13.000.000 στρεμμάτων. Συνεπώς άπαν σχεδόν το πεδινόν μέρος, το ήμισυ δε του όλου, ου μόνον του καλλιεργησίμου, αλλά και του ανεπιδέκτου οιασδήποτε καλλιεργείας ανήκει εις ευαρίθμους κυρίους». (Βλ. Πρόντζας Β., Οικονομία και γαιοκτησία στη Θεσσαλία (1881-1912), εκδ. ΜΙΕΤ, Αθήνα 1982, σελ. 425).

Το κύριο χαρακτηριστικό της γαιοκτησίας στη Θεσσαλία αποτελούσε η ύπαρξη των μεγάλων αγροκτημάτων, των τσιφλικιών, τα οποία εκτείνονταν σε πολλές χιλιάδες στρέμματα και κάλυπταν περισσότερο από τα 2/3 των καλλιεργούμενων εκτάσεων. Την αρχική τιμαριωτική κατάτμηση της Θεσσαλίας στην εποχή της ακμής της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, είχαν σταδιακά υποκαταστήσει τα τσιφλίκια, για την προέλευση και των χαρακτήρα των οποίων υπάρχουν αποκλίνουσες απόψεις μεταξύ των ερευνητών, καθώς ορισμένοι τα θεωρούν ως μια εκφυλισμένη μορφή γαιοκτησίας ύστερα από τη βαθμιαία παρακμή του οθωμανικού τιμαριωτικού συστήματος, ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι πρόκειται για ένα θεσμό που δημιουργήθηκε κατά ανώμαλο τρόπο εξαιτίας της ανάγκης προσαρμογής της οθωμανικής δικαιοταξίας προς τα δυτικά καπιταλιστικά πρότυπα. Το τσιφλίκι, σύμφωνα με τον Καραβίδα, στα χρόνια της ακμής του πρόσφερε στους χωρικούς την επιβίωσή τους και ασφάλεια μεγαλύτερη από εκείνην που είχαν οι αγρότες μικροϊδιοκτήτες: Ήταν ένας ιδιότυπος κοινοτικός σχηματισμός ο οποίος αποτελούσε και από οικονομική πλευρά μια πλήρη, σύνθετη και καλώς διοικούμενη (από τον τσιφλικούχο, με την ενεργό συμμετοχή των κολλήγων), παραγωγική αυτάρκη μονάδα. Στα πλαίσια του τσιφλικιού λειτουργούσε αποδοτικά ένα δανειοδοτικό και ασφαλιστικό σύστημα που μείωνε τους κινδύνους του καλλιεργητή σε εποχές σιτοδείας και εξασφάλιζε τη διατροφή της οικογένειάς του και των ζώων του μέχρι την επόμενη συγκομιδή. Η μεταβολή του γαιοκτητικού συστήματος διατάραξε τις αρμονικές σχέσεις συνεργασίας των δυο μερών, «διότι τόσο ο ιδιοκτήτης όσο και οι κολλήγοι επεδίωξαν ιδιοτελώς να επιτύχουν περισσότερα κέρδη έκαστος δι’ ίδιον λογαριασμόν εις βάρος του όλου οργανισμού, όστις εκλονίσθη εις αυτάς τας εταιρικάς δυναμικάς βάσεις του». (Βλ. Καραβίδας Κ., Τα Αγροτικά, επανέκδοση εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 1982, σελ. 111-112).

Τα τσιφλίκια καλλιεργούνταν με το σύστημα της επίμορτης αγροληψίας, ενός θεσμού που βασιζόταν κατά κύριο λόγο στο εθιμικό δίκαιο. Στα πλαίσια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας η ψιλή κυριότητα των δημόσιων γαιών ανήκε στο κράτος, το οποίο παραχωρούσε το δικαίωμα εξουσίασης ή οριζόντιας ιδιοκτησίας (tesarrouf) σε Οθωμανούς γαιοκτήμονες. Αυτοί με τη σειρά τους ανέθεταν τη καλλιέργεια της γης σε επίμορτους καλλιεργητές έναντι ενός ποσοστού της παραγωγής, της μορτής. Ουσιαστικά επρόκειτο για μια μορφή «διαρκούς εταιρίας» μεταξύ γαιοκτήμονα και καλλιεργητή, στην οποία όμως ο καλλιεργητής διατηρούσε σύμφωνα με το εθιμικό δίκαιο ενισχυμένα δικαιώματα, γεγονός που περιόριζε την κυριότητα του γαιοκτήμονα. Για παράδειγμα, ο καλλιεργητής ήταν συνδεδεμένος δια βίου με τη γη του και είχε μεταβιβαζόμενο κληρονομικό δικαίωμα καλλιέργειάς της, ενώ με την πάροδο του χρόνου διασφάλισε δικαιώματα χρήσης στην οικία του, σε δάση, βοσκοτόπια, πηγές και ρέοντα ύδατα και σε άλλους κοινόχρηστους χώρους του τσιφλικιού. Αυτά τα χαρακτηριστικά της οθωμανικής γαιοκτησίας στη Θεσσαλία θα επηρεάσουν καθοριστικά —μετά την προσάρτηση στο ελληνικό βασίλειο— τόσο την τύχη των γαιών όσο και τη φύση του ιδιοκτησιακού τους καθεστώτος. Ήδη, αμέσως μετά το Συνέδριο του Βερολίνου, η αναμενόμενη απόσχιση της περιοχής από την Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε οδηγήσει σε μαζικές αποχωρήσεις των Οθωμανών κατοίκων της, ενώ μετά το 1881 άρχισαν και οι Κονιάροι μικροϊδιοκτήτες να εκποιούν τα κτήματά τους και να μεταναστεύουν. Μάλιστα, οι αρχικά χαμηλές τιμές εκποίησης των μικροϊδιοκτησιών προκάλεσαν προσδοκίες για εύκολο πλουτισμό και οδήγησαν τους Έλληνες μικροκεφαλαιούχους της Θεσσαλίας αλλά και της Παλαιάς Ελλάδας σε έναν ιδιότυπο πλειστηριασμό, αποτέλεσμα του οποίου ήταν η συνεχής αύξηση των τιμών των κτημάτων: «Άμα υπεγράφη η μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας περί παραχωρήσεως της Θεσσαλίας συνθήκη, ήρξατο η εκποίησις των μικροϊδιοκτησιών και η αθρόα των οθωμανών μικροϊδιοκτητών, Κονιάρων, μετανάστευσις […] ». Ήτο δε τηλικαύτη η ζήτησις, ώστε αντί να υποτιμηθώσιν, ως ηλπίζετο, αι γαίαι υπερετιμήθησαν απιστεύτως.[…] κατά τα έτη 1880, 1881, 1882, 1883 και 1884 παρετηρείτο καθ’ άπασαν την Θεσσαλίαν απερίγραπτος ζωηρότης εις τας αγοραπωλησίας μικρών ιδιοκτησιών». (Βλ. Τριανταφυλλίδης Σ., Οι κολλίγοι της Θεσσαλίας, εκδ. Στοχαστής, Αθήνα 1964, σελ. 15 και 19).

Όμως εκείνο που χαρακτηρίζει το διάστημα λίγο πριν και λίγο μετά την προσάρτηση της Θεσσαλίας είναι η συγκρότηση νέων μεγάλων ιδιοκτησιών που διαμορφώνουν ένα νέο καθεστώς γαιοκτησίας, σημαντικά διαφοροποιημένο από το παλαιότερο οθωμανικό. Βάσει των άρθρων 4 και 6 της Ελληνοτουρκικής Σύμβασης του 1881 και προκειμένου να εξασφαλιστούν πλήρως οι Οθωμανοί δικαιούχοι, αναγνωρίστηκαν από το Ελληνικό Δημόσιο όλα τα έγγεια ιδιοκτησιακά και εμπράγματα δικαιώματα των Οθωμανών υπηκόων, ανεξαρτήτως θρησκεύματος. Η Σύμβαση δηλαδή επέβαλε το σεβασμό των υπαρχόντων δικαιωμάτων όσων κατείχαν νόμιμους οθωμανικούς τίτλους σε κάθε είδους γαίες ή ακίνητα, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα τους τίτλους αυτούς ως αποδεικτικά στοιχεία ιδιοκτησίας. Με δεδομένη μάλιστα την ισχύ της απόλυτης ατομικής ιδιοκτησίας στην ελληνική νομοθεσία (σε αντίθεση με τους περιορισμούς που επέβαλε ο Οθωμανικός νόμος), οι τίτλοι αυτοί θεωρήθηκαν ως αναμφισβήτητα αποδεικτικά στοιχεία ιδιοκτησίας, εξομοιώθηκαν δε απολύτως με τους τίτλους πλήρους ιδιοκτησίας: «Επρόκειτο για «πλασματική» αναγνώριση των κεκτημένων εμπράγματων δικαιωμάτων σαν δικαιωμάτων «ιδιοκτησίας», σύμφωνα με το άρθρο 4 της σύμβασης. Ουσιαστικά, δηλαδή, αναγνωρίστηκε μια «τεχνητή» νομική αντιστοιχία των κεκτημένων αυτών ιδιωτικών δικαιωμάτων με το καθεστώς της πλήρους αστικής ιδιοκτησίας, που ίσχυε στην Ελλάδα. Επήλθε με τον τρόπο αυτό η νομική «αφομοίωση» δυο μη ισοδύναμων τίτλων, με αποτέλεσμα τη μεταβολή στο όλο ιδιοκτησιακό καθεστώς, την αθρόα εκποίηση των οθωμανικών «ιδιοκτησιών» και στην ουσία την απώλεια σημαντικών δημόσιων εκτάσεων υπέρ Οθωμανών ιδιοκτητών». [Βλ. Σφήκα-Θεοδοσίου Αγγ., «Ο Χ. Τρικούπης και οι εθνικές γαίες», στο Ιστορικά τεύχ. 125 (ένθετο της εφ. «Ελευθεροτυπία»), Το Αγροτικό Ζήτημα, 7 Μαρτίου 2002, σελ. 30].

Στην πραγματικότητα το ελληνικό κράτος εξομοίωσε τίτλους που δεν ήταν ισοδύναμοι και έτσι αντί να κληρονομήσει ως διάδοχη κατάσταση τη δημόσια οθωμανική γη, τη χάρισε στους τούρκους γαιοκτήμονες, στους οποίους είχε παραχωρηθεί από τον Σουλτάνο μόνο προς κάρπωση και εξουσίαση και όχι κατά την πλήρη κυριότητα. Η νομική αυτή ρύθμιση δεν εμπόδισε τη μαζική αποχώρηση των Τούρκων νομέων, οι οποίοι, εφοδιασμένοι με τους νεοπαγείς τίτλους πλήρους κυριότητας, παρουσιάστηκαν στη χρηματιστική αγορά της Κωνσταντινούπολης αναζητώντας αγοραστές. Σε διάστημα τριών μόνο ετών, μια πελώρια μεταβίβαση τίτλων και μια συγκέντρωση της γαιοκτησίας πραγματοποιήθηκαν σε όφελος των μεγάλων Ελλήνων κεφαλαιούχων και χρηματιστών της διασποράς. Μάλιστα, όπως επισημαίνεται σχετικά, οι Τούρκοι γαιοκτήμονες ξεπουλούσαν βιαστικά τα κτήματά τους φοβούμενοι μήπως, παρά τις ρητές διατάξεις της Σύμβασης προσάρτησης, το ελληνικό κράτος τελικά υπαναχωρήσει και προχωρήσει σε εθνικοποίηση της γης: Περίπου σαράντα Έλληνες κεφαλαιούχοι της διασποράς, «οι οποίοι ζούσαν μεταξύ Κωνσταντινούπολης, Οδησσού, Αλεξάνδρειας, Βουκουρεστίου αφενός και Παρισιού, Λονδίνου, Τεργέστης αφετέρου», διαδέχτηκαν τους Οθωμανούς τσιφλικούχους: «Ζάππας, Αβέρωφ, Ζαρίφης, Στεφάνοβικ-Σκυλίτσης, Ζωγράφος, Συγγρός, Χαροκόπος, Καραπάνος και από κοντά διάφοροι ντόπιοι τσιφλικούχοι, Τερτίπης στην Καρδίτσα,, Καρτάλης, Κασαβέτης, Τοπάλης, Τσοποτός στον Βόλο, Χατζηγάκης, Μπασδέκης, Γιαννούσης στα Τρίκαλα κ.ά. αγόρασαν εκατομμύρια στρέμματα μέσα στα οποία υπήρχαν περισσότερα από 350 χωριά και στα οποία ζούσε κάτι παραπάνω από τον μισό πληθυσμό της Θεσσαλίας». (Βλ. Βεργόπουλος Κ., Το αγροτικό Ζήτημα στην Ελλάδα, Η κοινωνική ενσωμάτωση της γεωργίας, εκδ. Εξάντας, Αθήνα 1975, σελ. 121 και Ψύρρας Θ., Κιλελέρ. Στον ήλιο μοίρα. Από το ξεκίνημα του αγώνα ως την εξέγερση και την τελική λύση (1881-1923), εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2010, σελ. 35).

Κατά συνέπεια, η Θεσσαλική προσάρτηση του 1881 οδήγησε σε αλλαγές στο ζήτημα της γαιοκτησίας μέσω της μεταβίβασης των ιδιοκτησιών των Τούρκων γαιοκτημόνων σε μεγάλους Έλληνες χρηματιστές και εμπόρους της διασποράς, οι οποίοι με τον τρόπο αυτό απέκτησαν τεράστιες εκτάσεις καλλιεργήσιμης γης. Δεν επρόκειτο όμως για απλή αλλαγή ιδιοκτησίας της γης. Οι συνέπειες για τους καλλιεργητές υπήρξαν δραματικές, αφού έπαψαν πλέον να απολαμβάνουν τα προνόμια που τους παρείχε το Οθωμανικό δίκαιο. Το καθαρά εμπράγματο δικαίωμα που διατηρούσαν πάνω στην καλλιεργούμενη γη, με όλες τις συνέπειες που απέρρεαν από αυτό, καταργήθηκε και σταδιακά μετατράπηκαν σε απλούς αγρομισθωτές. «Η νομική δηλ. σχέση της ιδιότητας του καλλιεργητή της γης, από εμπράγματη που ήταν, έγινε ενοχική. Ο ιδιοκτήτης της ήταν απόλυτα κύριος και κάτοχός της. Και όλα αυτά στηρίχτηκαν στις ρωμαιοβυζαντινές διατάξεις περί της έγγειας ιδιοκτησίας, τελείως διαφορετικές από τις Οθωμανικές». (Βλ. Μουγογιάννη Γ., Πτυχές του αγροτικού ζητήματος στη Θεσσαλία. Ανάτυπο από τον Ζ’ τόμο του Αρχείου Θεσσαλικών Μελετών, Βόλος 1985, σελ. 102).

Οι ιδιοκτήτες, αντίστοιχα, γίνονταν απόλυτα κύριοι της γης που κατείχαν και (σε αντίθεση με το Οθωμανικό tesarrouf που απαγόρευε την χωρίς σοβαρό λόγο έξωση των κολίγων), μπορούσαν πλέον με την εκπνοή των μισθωτηρίων συμβολαίων να εκδιώκουν τους καλλιεργητές από το τσιφλίκι. Προς αυτή την κατεύθυνση συνέτεινε η ασάφεια του άρθρου 6 της Σύμβασης το οποίο, ενώ όριζε ότι δεν θα γινόταν καμία τροποποίηση στις σχέσεις ανάμεσα στους ιδιοκτήτες και τους καλλιεργητές «ειμή δια νόμου γενικού, εφαρμοστέου καθ’ όλον το βασίλειον», δεν όριζε επακριβώς τα δικαιώματα των καλλιεργητών τα οποία μέχρι τότε ορίζονταν από το εθιμικό δίκαιο. Ο ορισμός αυτών ακριβώς των δικαιωμάτων αποτέλεσε το επίκεντρο της σφοδρής κοινωνικής σύγκρουσης που ξέσπασε ανάμεσα στους κολλήγους και τους νέους τσιφλικούχους της Θεσσαλίας. Οι τελευταίοι υποχρέωναν τους κολίγους να υπογράφουν ετήσιες συμβάσεις μίσθωσης σαν να ήταν μισθωτές της γης και όχι επίμορτοι καλλιεργητές, αναγνωρίζοντας έμμεσα την πλήρη ιδιοκτησία των γαιοκτημόνων.

Ακόμη περισσότερο οι νέοι ιδιοκτήτες στα τσιφλικοχώρια της Θεσσαλίας θεώρησαν ότι εκτός από τη γη, στην έννοια της απόλυτης κυριότητας συμπεριλαμβανόταν και οτιδήποτε άλλο υπήρχε στο κάθε τσιφλίκι: σπίτια, αποθήκες, ζώα και εργαλεία. Όσοι δηλαδή δεν ήταν διατεθειμένοι να υπογράψουν συμβάσεις μίσθωσης με τους ιδιοκτήτες, ήταν υποχρεωμένοι να εγκαταλείψουν τις κατοικίες που η οικογένειά τους διατηρούσε από γενιά σε γενιά μέσα στα όρια του τσιφλικιού. Το αποτέλεσμα ήταν η ραγδαία υποβάθμιση της κατάστασης των αγροτών, λόγω του περιορισμού των δικαιωμάτων που μέχρι τότε απολάμβαναν σε κτήματα, σπίτια και σε κοινόχρηστους χώρους του τσιφλικιού. Όπως σημείωνε σχετικά Ο Αιών του Ι. Φιλήμονος :«[…] Και όμως τις θα πιστεύη ότι οι νέοι κύριοι των χωρίων, οι από της Πύλης αγοράσαντες ταύτα εισίν απαιτητικώτεροι των Τούρκων προς τους μέχρι τούδε εν τοις χωρίοις οικούντας ή γεωργούντας Έλληνας γεωργούς; Παρά τοις Τούρκοις ανεγνωρίζετο τοις χωρικοίς η κυριότης της οικίας και της περιοχής αυτής […] οι νέοι κύριοι ου μόνον την νομήν απαρνούνται αυτοίς, αλλ’ εκβιάζουσι τους δυστυχείς να τους πληρώσωσι και ενοίκιον δια τας οικίας, εις ας κατοικούσιν και ας οι χωρικοί θεωρούσι προ αμνημονεύτων χρόνων ως ιδίας. Αλλ’ αι ενστάσεις των χωρικών εις μάτην. Επιδείκνυται αυτοίς το της αγοραπωλησίας έγγραφον, εν ω και αι οικίαι επωλήθησαν τω νέω κυρίω.» (Εφ. Ο Αιών, 24/9/1881).

Συνεπώς, για τους Θεσσαλούς αγρότες το νέο γαιοκτητικό καθεστώς σηματοδότησε περιορισμό των δικαιωμάτων τους ως καλλιεργητών και μια περαιτέρω επιδείνωση της θέσης τους σε σχέση με αυτή που είχαν επί οθωμανικού καθεστώτος. Ένα δείγμα των σφοδρών αντιδράσεων και επικρίσεων του πολιτικού και δημοσιογραφικού κόσμου απέναντι στη νέα κοινωνική πραγματικότητα που διαμορφώθηκε στον θεσσαλικό κάμπο παρατίθεται παρακάτω: «Οι νέοι ιδιοκτήται περιώρισαν κατά πολύ τα δικαιώματα των χωρικών […] και απέβησαν τόσον τυραννικοί εις την είσπραξιν του ιμόρου, ώστε οι χωρικοί ήρχισαν να δυσφορώσι και να ομολογούσιν ότι η κατάστασίς των ήτο ασυγκρίτως καλυτέρα υπό τους Τούρκους διοικητάς». (Βλ. Ραδινού Γ.Κ., Μελέτη περί του εν Θεσσαλία αγροτικού ζητήματος, εφημερίδα Η Θεσσαλία, 13-17 Ιουλίου 1909). Ενώ ο βουλευτής Αττικής Ζυγομαλάς ανέφερε στη Βουλή: «Υπάρχουσι χωρία, κύριοι, και τι χωρία, κωμοπόλεις περιέχουσαι εκατοντάδες οικιών, και έρχεται ο λεγόμενος ιδιοκτήτης και αμφισβητεί την κυριότητα των οικιών […] και έρχονται σήμερον δι’ αυτών των εγγράφων, τα οποία αποστάζουν το αίμα των χωρικών, και σας λέγουσι είμαι ιδιοκτήτης […] Και θέλετε να αισθανθή ο Θεσσαλός ότι έχει πατρίδα και απέκτησεν ελευθερίαν, όταν είναι είλως, δούλος του αυτού αυθέντου; […] Αισθάνεται τουναντίον, ότι είναι άπατρις, φερέοικος, ανέστιος […] Είτε ευρίσκεται υπό του Σουλτάνου Χακμίτ, είτε υπό χριστιανού Βασιλέως, το σύστημα της κατακτήσεως είναι το αυτό». (Βλ. Αγόρευση Χρ. Ζυγομαλά, ΕΣΒ, Περ. Θ’, Συν. Β’, Συνεδρ. 12 Φεβρουαρίου 1883, σελ. 908). Σύμφωνα με τον Χρ. Ζωγράφο: «Ο Θεσσαλός χωρικός εν τη προσαρτήσει της πατρίδος αυτού μετά κράτους ομοεθνούς, διέβλεπε ουχί μόνον την εκπλήρωσιν πόθου πατριωτικού, αλλά την μεταβολήν της προς την γην σχέσεώς του. Συνδέων και συγχέων την ιδέαν της Οθωμανικής κυριαρχίας προς την της ιδιοκτησίας, ενόμιζεν ότι καταλυομένης της μεν, έδει και η ετέρα να καταρρεύσει συγχρόνως. Όθεν, ευθύς μετά την προσάρτησιν της Θεσσαλίας και της Άρτας οι καλλιεργηταί διεκδίκησαν την ιδιοκτησίαν της γης. Επεμβάσης όμως της Πολιτείας προς φρούρησιν νομίμως κεκτημένων δικαιωμάτων, μετά είδον ματαιωμένας τας προσδοκίας των». (Βλ. Ζωγράφος Χρ. Γ., Το αγροτικόν ζήτημα εν Θεσσαλία, Αθήνα 1911, σελ. 22).

Ο αγώνας των κολίγων καλλιεργητών πήρε τα χαρακτηριστικά της πάλης κατά των εξώσεων από τα κτήματα. Οι εξώσεις στρέφονταν κατά όσων αρνούνταν να υπογράψουν συμβόλαια μίσθωσης, μέσω των οποίων οι γαιοκτήμονες επιχειρούσαν να θεμελιώσουν τα δικαιώματα κυριότητάς τους. Από την πλευρά τους οι γαιοκτήμονες χρησιμοποιώντας τη χωροφυλακή και το στρατό, αλλά και ομάδες μισθοφόρων, επιχειρούσαν να τρομοκρατήσουν τους χωρικούς με στόχο να εξασφαλίσουν τη πληρωμή του γήμορου, την υπογραφή μισθωτηρίων συμβολαίων και την έξωση από τα κτήματα όσων καλλιεργητών πρωτοστατούσαν στην αμφισβήτηση των δικαιωμάτων τους. Η σύγκρουση τσιφλικούχων-κολίγων συγκλόνισε την κοινωνική ζωή της Θεσσαλίας στις δυο τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και αποτυπώθηκε τόσο στα συχνά δημοσιεύματα των αθηναϊκών και τοπικών εφημερίδων, όσο και στις οξείες αντιπαραθέσεις που προκλήθηκαν κατά τη συζήτηση του θέματος στη Βουλή: Σύμφωνα με τον Σοφ. Τριανταφυλλίδη «[…] Κυβέρνησις, διοίκησις,, δικαστήρια δια της ευνοίας προς τους ιδιοκτήτας και δια της δυσμενούς ερμηνείας της κολληγικής σχέσεως, ηνάγκασαν τους κολλήγους να συντάξωσι κολληγικά συμβόλαια, δι’ ών κατελύοντο οι προϋπάρχοντες ουσιώδεις περιορισμοί της κυριότητος των τσιφλικούχων και τα βαρύτατα δικαιώματα των καλλιεργητών». (Βλ. Τριανταφυλλίδης Σ., Οι κολλίγοι…,όπ.πρ., σελ. 42). Ήδη από το 1882 η εφημερίδα Ανεξαρτησία μας πληροφορεί για μαζικές συλλήψεις κολίγων που αρνούνταν να αναγνωρίσουν τις νέες σχέσεις ιδιοκτησίας: «Αν επισκεφθή κανείς τας φυλακάς Τρικάλων και Καρδίτσης, θα εύρη περί τους τριακοσίους αγρότας, φυλακιζομένους αγεληδόν και αμοιβαδόν, ένεκα αμφισβητήσεως περί κατοχής γαιών και διανομής καρπών.» (Εφ. Ανεξαρτησία, 8 Αυγούστου 1882). Την ίδια χρονιά ο βουλευτής Μεσσηνέζης μεταφέρει στη Βουλή τη δεινή θέση των καλλιεργητών, όπως αυτή περιγράφεται σε τηλεγράφημα διαμαρτυρίας τους: «Τα παθήματά μας είναι απερίγραπτα. Τα αγαθά της ελευθερίας δεν τα αισθανόμαστε. Πίεση, δαρμοί, παράνομες συλλήψεις από χωροφύλακες εξακολουθούν χειρότερα από πριν. […] Ολόκληρες οικογένειες με δικαστικές αποφάσεις διώχνονται από τη γη τους. Αποφασισμένοι να υπερασπιστούμε τα δικαιώματά μας, παρακαλούμε να υψώσετε φωνή στο όνομα της δικαιοσύνης και της φιλανθρωπίας.» (Αγόρευση του βουλευτή Μεσσηνέζη, βλ. Εφημερίς Συζητήσεων της Βουλής, Συνεδρίασις 28/5/1882). Τα κτήματα μετατρέπονται σε τόπους αιματηρών συγκρούσεων, όταν οι επιστάτες απαγορεύουν την πρόσβαση στους αγρότες που αρνούνται να υπογράψουν νέα συμβόλαια: «[…] Χθες δε πάλιν εξελθόντες οι χωρικοί να καλλιεργήσωσι τας γαίας αυτών, εμποδίσθησαν παρά των μισθοφόρων υπηρετών της επιστασίας οίτινες απείλησαν θάνατον κατά παντός γεωργού θελήσαντος να καλλιεργήση. Αυτά είναι πρωτοφανή τω όντι και μαρτυρούσι κατάστασιν αγρίαν ήτις ασχημίζει το έθνος.» (Εφ. Οι Εργάται, Τρίκαλα, 5/3/1884). Σε πολλές περιπτώσεις, προκειμένου να πεισθούν οι κολίγοι να υπογράψουν τα συμβόλαια μίσθωσης, παρεμβαίνουν ανοιχτά η αστυνομία και οι επίσημες διοικητικές αρχές: «Ο καιρός εξακολουθεί να ήναι ευχάριστος και λείαν χρήσιμος δια τας γεωργικάς εργασίας, αίτινες όμως παρεμποδίζονται δυστυχώς υπό των αστυνομικών οργάνων τη διαταγή του κ. Νομάρχου Τρικάλλων, όπως δια του μέσου τούτου εξαναγκασθώσιν οι εν Θεσσαλία καλλιεργηταί των λεγόμενων τσιφλικιών, να συνάψωσιν επίσημα συμβόλαια μετά των αυτοκαλουμένων ιδιοκτητών, αναγνωρίζοντες αυτούς τελείους κυρίους των γαιών […]»  (Εφ. Καρδίτσα, 31/10/1882). Στο ίδιο πνεύμα η αθηναϊκή εφημερίδα Αιών θα κάνει λόγο για την εμφάνιση «επί της κοινωνικής σκηνής του αγροτικού ζητήματος»: «[…] Δέον η Πολιτεία να εννοήση εγκαίρως ότι, τριακόσιαι χιλιάδες γεωργικού πληθυσμού μένουσιν άνευ ιδιοκτησίας. Δύναται η ελληνική κυβέρνησις να αγωνίζεται κατά διαρκούς σάλου κοινωνικού; […] δύναται πας ραδίως να κατανοήση το μέγεθος του γενικού, υποκώφου μεν ήδη αλλ’ εκρηγνυομένου ταχέως γογγυσμού των αγροτών, όν επιταχύνωσιν αι υπερβάλλουσαι των κυρίων αξιώσεις και η άκρα αυτών επί της δυστυχίας των αγροτών πλεονεξία. Αναπόφευκτος έσεται και παρ’ ημίν, αδαέσι ευτυχώς άχρι του νυν αγροτικών ζητημάτων, η επί της κοινωνικής σκηνής εμφάνισις αγροτικού ζητήματος». (Βλ. εφ. Αιών, 24 Σεπτέμβρίου 1881).

Σε αυτή την πρώτη φάση το αγροτικό κίνημα έλαβε μεγάλες διαστάσεις κυρίως στα τριτάρικα πεδινά χωριά των της Δυτικής Θεσσαλίας (επαρχίες Καρδίτσας και Τρικάλων), ενώ στην Κεντρική και Ανατολική Θεσσαλία τα περισσότερα χωριά ήταν μεγάλα μισακάρικα τσιφλίκια στα οποία τα περιθώρια αντίστασης των καλλιεργητών ήταν περιορισμένα. Συνήθως στα μισακάρικα τσιφλίκια τα δικαιώματα κυριότητας του ιδιοκτήτη ήταν πιο ισχυρά, ενώ στα τριτάρικα, όπως επισημαίνει ο Σ. Τριανταφυλλίδης, Οι κολλίγοι, όπ.πρ., σελ. 72, οι κολίγοι «ασκούσαν αναμφισβήτητα δικαιώματα» έχοντας, σε πολλές περιοχές, διαμορφώσει έντονη και ενεργό συνείδηση ιδιοκτήτη. Άλλος συγγραφέας σημειώνει: «Η κατάσταση στα μισακάρικα συγκρινόμενη με τα τριτάρικα ήταν πολύ πιο άσχημη. Ο κολίγος στο μισακάρικο ήταν απομονωμένος στη μορτή του και συνάμα διαρκώς κάτω από τον έλεγχο των επιστατών μέσα στην αχανή ιδιοκτησία του τσιφλικά. Διαμόρφωνε φοβισμένος μια συνείδηση υπακοής που ακύρωνε τη σκέψη για ανάληψη συλλογικής δράσης. Αντίθετα οι καλλιεργητές στα τριτάρικα ζούσαν σε πιο πυκνοκατοικημένα χωριά γεγονός που διαμόρφωνε μια αξιοσημείωτη συλλογικότητα, διέφευγαν ευκολότερα τον έλεγχο των επιστατών και ασχολούνταν με πολλές διαφορετικές καλλιέργειες […] Γενικά ο καλλιεργητής του μισακάρικου ένοιωθε κολίγος, ενώ ο καλλιεργητής του τριτάρικου ένοιωθε ότι του άρπαξαν τη γη και ήταν έτοιμος να αντισταθεί». (Βλ. Ψύρρας Θ., Κιλελέρ, ό. π. σελ. 36-37).

Έντονα συμμετείχαν επίσης στις κινητοποιήσεις οι αγρότες στα χωριά που είχε μετατρέψει ο Αλή Πασάς σε τριτάρικα και όπου οι κάτοικοι διατηρούσαν νωπές τις μνήμες από την εποχή που τα χωριά τους ήταν ελεύθερα κεφαλοχώρια. Στα χωριά αυτά οι καλλιεργητές αμφισβήτησαν ευθύς εξαρχής την «απόλυτη κυριότητα» των τσιφλικούχων, προβάλλοντας και οι ίδιοι δικαιώματα ιδιοκτησίας. «Σε πολλά χωριά ζούσαν ακόμη γέροντες, αφηγούμενοι κατά τινα τρόπον ο σατράπης των Ιωαννίνων ήρπασε τας ιδιοκτησίας των, και κατά τινα τρόπον ο Σουλτάνος εσφετερίσθη, όσα ο Αλής και ο Βελής ήρπασαν» (βλ. Τριανταφυλλίδης Σ., Οι κολλίγοι…,όπ.πρ., σελ. 38). Μερικά χρόνια αργότερα η εφημερίδα Πανθεσσαλική συγκρίνοντας τα κεφαλοχώρια με τα τσιφλίκια έγραφε: «[…] Δια τούτο εις τα τσιφλίκια επικρατεί ερημία, αθλιότης, δυστυχία, αποκλεισμός. Ουδέν ίχνος προόδου ή ατομικής δραστηριότητος. […] Ενώ ο επισκέπτης των κεφαλοχωρίων ευρίσκεται αμέσως κατάπληκτος εκ της κινήσεως, εκ της δραστηριότητος, εκ της ζωής, εκ της φαιδρότητος των κατοίκων[…]». (Βλ. εφ. Πανθεσσαλική, 8 Σεπτεμβρίου 1901). Τέτοια ήταν η περίπτωση του χωριού Σοφάδες που έγινε τσιφλίκι επί Αλή Πασά και στη συνέχεια πουλήθηκε το 1879 στον πλούσιο ομογενή της Κωνσταντινούπολης Γ. Ζαρίφη. Οι χωρικοί αντιτάχτηκαν εξαρχής στην εξέλιξη αυτή και ήδη πριν την προσάρτηση ήρθαν σε σύγκρουση με επιστάτες του τσιφλικιού Ζαρίφη από τους οποίους, «εδάρησαν σκληρώς […] επειδή ηρνήθησαν να υπογράψωσι έγγραφον δι’ ού να δηλώσιν ότι ουδεμίαν έχουσι επί των ιδίων οίκων απαίτησιν». Αλλά και μετά την άφιξη των ελληνικών αρχών, η κατάσταση δεν φαίνεται να βελτιώθηκε για όσους κολλήγους αντιδρούσαν στους νέους γαιοκτήμονες. Μαρτυρία της εποχής μιλάει για κατατρομοκράτηση των χωρικών από τον επιστάτη ο οποίος «παρεμβαίνει εις τον δημόσιον και τον ιδιωτικόν βίον των χωρικών, εκβιάζων αυτούς να εργάζονται τας Κυριακάς, να μη συνάπτωσι γάμους απαρέσκοντας αυτώ, να μη ευρίσκωνται εις τας οδούς μετά την δύσιν του ηλίου […] να μη τολμώσι να έχωσι γνώμην ιδίαν ή σκέψιν, να μη λαλώσι όταν δεν θέλη[…]». (Βλ. Παγανέλης Σπ., Οδοιπορικαί Σημειώσεις, Αθήνα 1882, σελ. 270-273).

Αλλά η περίπτωση που συνοψίζει καλύτερα τον χαρακτήρα των αγροτικών αγώνων σε αυτή την πρώιμη φάση ανάπτυξης του αγροτικού κινήματος στη Θεσσαλία είναι αυτή του χωριού Ζάρκο των Τρικάλων, το οποίο (μαζί με τα χωριά Νεοχώρι, Κριτσίνι και Γριζάνο) είχε αγοράσει από τους κληρονόμους του Αλή Πασά ο πλούσιος ομογενής Χρηστάκης Ζωγράφος από την Οδησσό της Ρωσίας το 1874, δηλαδή πολύ πριν την προσάρτηση. Ας σημειωθεί ότι το Ζάρκο δεν υπήρξε ποτέ τσιφλίκι μέχρι την κατάληψή του από τον Αλή, οι δε κάτοικοί του είχαν διατηρήσει ανελλιπώς δικαιώματα ιδιοκτησίας. Οι αγώνες τους κατά του νέου ιδιοκτήτη που είχαν αρχίσει πριν την προσάρτηση της Θεσσαλίας κορυφώθηκαν μετά από αυτήν, όταν ο Ζωγράφος επιχείρησε να τους υποχρεώσει να υπογράψουν κολιγικά συμβόλαια, αμφισβητώντας τα πατροπαράδοτα δικαιώματά τους στη γη, στις κατοικίες και στα βοσκοτόπια του χωριού. Ο Ζωγράφος είχε στην υπηρεσία του ένα σώμα 100 περίπου μισθοφόρων, οι οποίοι με τη βία πέτυχαν εξώσεις των χωρικών από τα σπίτια τους, απαγόρευση καλλιέργειας των κτημάτων και βοσκής για τα ζώα τους στα κοινόχρηστα λιβάδια του χωριού, καταστροφή των γεωργικών εργαλείων τους, καθώς και αρπαγή ολόκληρης της σοδειάς τους: «Εν τοις χωρίοις Γριζάνω, Νεοχωρίω και ιδίως εν Ζάρκω, η εκεί επιστασία του Χρηστάκη Ζωγράφου μετετράπη εις αληθές κράτος εν κράτει. Επειδή ούτε δια της δικαστικής εξουσίας δύναται να υποστηρίζη, όπως επί Τουρκοκρατίας, τας παρανόμους αξιώσεις του, συνεκέντρωσε περί τους 100 Αλβανούς μισθοφόρους, ανθρώπους κακίστης διαγωγής, ων οι μεν εχρημάτισαν λησταί, διαπράξαντες φοβερά κακουργήματα, οι δε φυγοδικούντες δι εγκλήματα εν τη πατρίδι των Αλβανία. Οι άνθρωποι ούτοι αδρώς μισθοδοτούμενοι, επαξίως βεβαίως του σκοπού, δι’ ον εισί προωρισμένοι, περιέρχονται εν φοβερά πανοπλία τας αγυιάς προς εκφοβισμόν των πνευμάτων […] τύπον και υπογραμμόν έχοντες την βίαν, τον εξαναγκασμόν και τους φόνους προς υποστήριξιν των παρανόμων αυτών αξιώσεων». (Βλ. Αγόρευση Ν. Ταρμπάζη, ΕΣΒ, Περ. Θ’, Συν. Β’, Συνεδρ. 5 Μαρτίου 1883).

Η αντίσταση των αγροτών είχε σαν αποτέλεσμα συνεχείς και συχνά αιματηρές συμπλοκές με τουλάχιστον τέσσερις νεκρούς και πολλούς τραυματίες. Η επέμβαση της χωροφυλακής οδήγησε δεκάδες αγρότες στα κρατητήρια και σε δίκες για διατάραξη της τάξης. Υπέρμαχος του αγώνα των αγροτών υπήρξε ο βουλευτής της περιοχής Ν. Ταρμπάζης, ο οποίος με επανειλημμένες αγορεύσεις και ερωτήσεις μετέφερε στο ελληνικό κοινοβούλιο τα δεινά των κατοίκων του Ζάρκου, «[…] ών παν παράπονον καταπνίγεται δια της λόγχης της χωροφυλακής». (Βλ. Αγόρευση Ν. Ταρμπάζη, ΕΣΒ, Περ. Θ’, Συν. Β’, Συνεδρ. 17 Δεκεμβρίου 1882). Χαρακτηριστικό είναι και το παρακάτω απόσπασμα από την επερώτησή του προς τον Υπουργό Δικαιοσύνης, στην ίδια συνεδρία: «Παρακαλώ τον κύριον επί της δικαιοσύνης υπουργόν να πληροφορήση την Βουλήν, επί τίνος αποφάσεως στηριζόμενος ο εισαγγελεύς Τρικάλων διέταξε, το θέρος εφέτος και έθραυσαν τας θύρας των οικιών τινων των κατοίκων του χωρίου Κριτσινίου και αφήρεσαν εξ αυτών τους συλλεγέντες καρπούς; […] Διατί κρατούνται προ πέντε περίπου μηνών οι πρόκριτοι του χωρίου τούτου, και ποία ενέργεια εγένετο επί των καταγγελιών κατά των οργάνων της εξουσίας;». Συμπαραστάτης των αγροτικών αγώνων ήταν και η εφημερίδα Οι Εργάται των Τρικάλων που δεν παραλείπει να εκφράσει την αντίθεσή της στην απροκάλυπτη παρέμβαση των κρατικών αρχών και της χωροφυλακής υπέρ του Χρηστάκη Ζωγράφου: «[…] Μάτην μέχρι σήμερον αναμέναμεν εκ μέρους της κυβερνήσεως συμπεριφοράν δικαίαν και ανδρικήν εις την υπόθεσιν του Ζάρκου. Το δίκαιον κατεπνίγη απέναντι της παντοδυναμίας του χρυσού και ήδη αι στρατιωτικαί λόγχαι αντικατέστησαν το γιαταγάνι των μισθοφόρων του Ζωγράφου» (βλ. Εφ. Οι Εργάται, Τρίκαλα, 31/3/1884).

Charilaos_Trikoupis.gif
Χαρίλαος Τρικούπης (wikiwand)

4.3 Η «αξιοθρήνητη αδράνεια» του Ελληνικού κράτους και η αγροτική πολιτική του Χαρ. Τρικούπη

Μοναδική ελπίδα του αγροτικού κόσμου αποτελούσε πλέον η συζήτηση του θέματος στη Βουλή, την οποία επιχείρησαν να προκαλέσουν τόσο με αλλεπάλληλα τηλεγραφήματα και αναφορές προς το Σώμα και την Κυβέρνηση όσο και με τις επερωτήσεις των φιλοαγροτιστών βουλευτών, όπως ο Γ. Φιλάρετος (Βόλου), Ν. Ταρμπάζης και Κ. Ραδινός (Τρικάλων), Τ. Αδαμόπουλος και Δ. Τερτίπης (Καρδίτσας), οι οποίοι υποστήριξαν ότι απαιτείται επίλυση του αγροτικού ζητήματος που δημιουργήθηκε στις περιοχές Θεσσαλίας και Άρτας. Η κυβέρνηση Τρικούπη πάντως τηρούσε παρελκυστική τακτική και απέφευγε με συνεχείς αναβολές τη συζήτηση του θέματος στη Βουλή. Είναι χαρακτηριστικό ότι, ενώ η πρόταση για τη συζήτηση είχε υποβληθεί από τις αρχές της άνοιξης του 1882, λόγω των συνεχών αναβολών που επιτύγχανε η κυβερνητική πλειοψηφία, το θέμα δεν ήλθε προς συζήτηση παρά στις 5 Φεβρουαρίου 1883. Τότε σε απανωτές συνεδριάσεις που διήρκεσαν ένα μήνα έγιναν οι αναλυτικές τοποθετήσεις των βουλευτών πάνω στο αγροτικό ζήτημα της Θεσσαλίας και της Ηπείρου και περιστράφηκαν γύρω από τους εξής άξονες: αν υπήρξε αγροτικό ζήτημα, αν ήταν κοινωνικό ή νομικό ζήτημα, αν συνέτρεχαν λόγοι για την επίλυσή του και αν, τέλος, η Βουλή των Ελλήνων είχε αρμοδιότητα να επιληφθεί επί του θέματος. Στη σύντομη παρέμβασή του στις 5 Μαρτίου 1883 ο Χ. Τρικούπης οριοθέτησε με σαφήνεια τις κυβερνητικές προθέσεις: «Η Κυβέρνησις ου μόνον δεν προεκάλεσε συζήτησιν περί του αγροτικού λεγομένου ζητήματος, αλλ’ απεναντίας προσεπάθησε να αποτρέψη την Βουλήν από της τοιαύτης συζητήσεως, δεν είχεν, όμως, και το δικαίωμα να εμποδίση τοιαύτην συζήτησιν. Αλλ’ ευθής εξ αρχής η Κυβέρνησις εδήλωσεν ότι εθεώρει ότι δεν υφίσταται αγροτικόν ζήτημα». (ΕΣΒ, Περ. Θ’, Συν. Β’, Συνεδρ. 5 Μαρτίου 1883). Σύμφωνα με την αντίληψη αυτή το θέμα ήταν καθαρά νομικό και υπαγόταν στην αρμοδιότητα των δικαστηρίων, ενώ αν αναμιγνυόταν η Βουλή με διαρκείς συζητήσεις και σύσταση επιτροπών θα έδινε διαστάσεις σε ένα «ανύπαρκτο» ζήτημα, κάτι που διαδιδόμενο στο εξωτερικό και στις ενδιαφερόμενες επαρχίες θα έπληττε τα συμφέροντα της χώρας. Σύμφωνα με τον Κορδάτο ο ίδιος ο Χ. Τρικούπης εξήγησε πως «αν επιβάλωμεν την διανομήν των κτημάτων εις τους καλλιεργητάς, όπως μου το ζητείτε, θα εκδιώξωμεν εξ Ελλάδος το χρήμα των Ελλήνων του εξωτερικού. Αντιθέτως, οφείλομεν να προσελκύσωμεν τα κεφάλαια αυτών των Ελλήνων και όχι να τους εκφοβίσωμεν». Ζήτησε μάλιστα, «η κατάστασις να παραμείνη ως έχει διότι τούτο απαιτούν τα γενικώτερα συμφέροντα της χώρας». (Βλ. Κορδάτος Γ., Ιστορία της Νεώτερης Ελλάδας, Αθήνα 1959, τόμος 4ος, σελ. 427).

Είναι φανερό ότι το βασικό επιχείρημα που έπεισε τον Τρικούπη να ακολουθήσει αυτή την πολιτική ήταν η ιδιότητα των νέων αγοραστών των κτημάτων: Για τον Τρικούπη δεν ήταν νοητό, από τη μια πλευρά να ικανοποιεί όλες τις υπερβολικές αξιώσεις των ομογενών στον αστικό χώρο και από την άλλη πλευρά να τους κηρύξει τον πόλεμο στον τομέα της γεωργίας. Εφ’ όσον μόνιμος στόχος του παρέμεινε η προσέλκυση των κεφαλαίων των Ελλήνων του εξωτερικού και η ενθάρρυνση των πρωτοβουλιών τους εν γένει, ήταν αδύνατο να τους δυσαρεστήσει στην περίπτωση της Θεσσαλίας, καθ’ όσον κινδύνευε να θέσει σε δοκιμασία τη γενικότερη πολιτική του: «Πράγματι, η επιλογή της διατήρησης της μεγάλης ιδιοκτησίας από τον Τρικούπη φαίνεται ότι έγινε επειδή οι ομογενείς κεφαλαιούχοι που αγόρασαν τα κτήματα στη Θεσσαλία υπήρξαν κατά καιρούς άμεσοι πιστωτές του ελληνικού κράτους, χρηματοδότες των δημόσιων έργων ή ιδρυτές νέων τραπεζών στην Ελλάδα (ο όμιλος Α. Συγγρού είχε μόλις ιδρύσει την Τράπεζα Ηπειροθεσσαλίας), από τους οποίους ο Τρικούπης ανέμενε περισσότερες επενδύσεις κεφαλαίων στην Ελλάδα καθώς και τον εκσυγχρονισμό και την εκμηχάνιση της αγροτικής παραγωγής στη Θεσσαλία. Με δεδομένη λοιπόν την επιθυμία του να προσελκύσει κεφάλαια από το εξωτερικό για την αναδιοργάνωση της χώρας, η αναγνώριση της μεγάλης ιδιοκτησίας στη Θεσσαλία θεωρείται ότι αποτελούσε ένα μικρό δείγμα της δημιουργίας όρων ασφαλείας για το ομογενειακό κεφάλαιο. Η κυβέρνηση Τρικούπη λοιπόν εργάστηκε προς την κατεύθυνση της περισσότερο ανώδυνης λύσης, που συνίστατο στη διατήρηση της υπάρχουσας κατάστασης, όπως επέβαλλε και η σύμβαση της προσάρτησης. Με εγκυκλίους προς τις τοπικές διοικητικές και αστυνομικές αρχές συνιστούσε τη λήψη προσωρινών μέτρων για την πρόληψη ταραχών και τη διατήρηση της δημόσιας τάξης». (Βλ. Πατρώνης Β., «Μεγάλη γαιοκτησία και αγροτικό κίνημα: Η περίπτωση της Θεσσαλίας (1881-1923)» στο Α. Μωϋσίδης (επιμ.), Το αγροτικό κίνημα στην Ελλάδα. Από τον 19ο αιώνα ως σήμερα, εκδ. νήσος/Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, Αθήνα 2011, σελ. 71).

Σε κάθε περίπτωση, η πολιτική του Τρικούπη σηματοδότησε την ανατροπή της πολιτικής του ελληνικού κράτους απέναντι στη μεγάλη ιδιοκτησία, η οποία μέχρι τότε ήταν εχθρική. Επιδεικνύοντας μια «αξιοθρήνητη αδράνεια» (Alivizatos Β., La réforme agraire en Grèce, Paris 1932, σελ. 147), το ελληνικό κράτος απεμπόλησε τα δικαιώματα που θα μπορούσε να ασκήσει ως διάδοχο του οθωμανικού κράτους. Υπό την πίεση των νέων γαιοκτημόνων και μεγάλων κεφαλαιούχων του εξωτερικού, η κυβέρνηση Τρικούπη μετέβαλλε ολοσχερώς την πάγια γεωργική πολιτική του ελληνικού κράτους, προκειμένου να προστατεύσει την μεγάλη έγγειο ιδιοκτησία των τσιφλικιών. Πράγματι, στην Παλιά Ελλάδα τα τσιφλίκια αποτελούσαν περιθωριακό φαινόμενο, καταλαμβάνοντας λιγότερο από το 5% των συνολικών εδαφών. Βρίσκονταν κυρίως στην Αττική, στην Εύβοια και στη Φθιώτιδα, επαρχίες οι οποίες δεν απελευθερώθηκαν κατά τη διάρκεια του Αγώνα της Ανεξαρτησίας. Η ενσωμάτωση αυτών των επαρχιών βασίστηκε σε μια ειδική ρύθμιση που περιλήφθηκε στο Πρωτόκολλο του Λονδίνου για την ανεξαρτησία της Ελλάδας (1830), μετά από την επιμονή της Υψηλής Πύλης και την παρέμβαση της Βρετανίας υπέρ των δικαιωμάτων των Οθωμανών υπηκόων που κατοικούσαν σε αυτές τις περιοχές.

Υπό τις συνθήκες αυτές, οι ελπίδες ότι μετά την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας στην Ελλάδα θα λυνόταν το πρόβλημα της αυτάρκειας της χώρας σε δημητριακά (και κατά συνέπεια και το έλλειμμα του εμπορικού ισοζυγίου) σύντομα διαψεύστηκαν, αφού αντί για αύξηση τελικά σημειώθηκε μείωση στην παραγωγή σίτου και γενικά δημητριακών. Παράλληλα το ξέσπασμα της μεγάλης οικονομικής ύφεσης του τέλους του 19ου αιώνα έριξε κατακόρυφα τις τιμές των σιτηρών (στην Ελλάδα εκδηλώθηκε στο τέλος του 1882) και κατέκλυσε τις ευρωπαϊκές αγορές με φθηνό σιτάρι από την Ινδία και από την Αμερική. Ως άμεση συνέπεια της παραπάνω κατάστασης οι μεγάλοι γαιοκτήμονες διεκδίκησαν και πέτυχαν την προστασία της εγχώριας σιτοπαραγωγής: για το λόγο αυτό οι κυβερνήσεις Χ. Τρικούπη αύξησαν τον εισαγωγικό δασμό του φθηνού ρωσικού σίτου αρχικά κατά 35% το 1884 και κατά ανάλογα ποσοστά το 1887 και το 1892. Ενώ λοιπόν, η Ελλάδα είχε συνεχώς όλο και μεγαλύτερο έλλειμμα σε δημητριακά, οι προστατευτικοί δασμοί των τρικουπικών κυβερνήσεων επί της εισαγωγής σιτηρών αυξάνονταν προς όφελος των γαιοκτημόνων. Αποτέλεσμα ήταν να περιορίζουν οι τσιφλικούχοι τις καλλιέργειες δημητριακών, αφού είχαν εξασφαλίσει την τεχνητή υπερτίμησή τους στην εγχώρια αγορά, μέσω των προστατευτικών δασμών. Επιπλέον, μειώνοντας τις καλλιέργειες δημητριακών απελευθέρωναν όλο και περισσότερες εκτάσεις τις οποίες νοίκιαζαν στους νομάδες κτηνοτρόφους έναντι όχι ευκαταφρόνητων ενοικίων. Κατ’ αυτόν τον τρόπο οι καλλιεργούμενες με σιτηρά εκτάσεις μειώθηκαν από το 1885 ως το 1897 κατά 42,4%. Δηλαδή, καθώς η ενσωμάτωση της Θεσσαλίας συνέπεσε με την κάθετη πτώση των τιμών στην παγκόσμια αγορά, λόγω της εισόδου των φθηνών υπερπόντιων προϊόντων, οι ιδιοκτήτες αντί να απαντήσουν με αύξηση της παραγωγικότητας και πτώση του κόστους – που θα απαιτούσε βέβαια κάποιες επενδύσεις – προτίμησαν τη δασμολογική προστασία. Συνεπώς, όπως σημειώνει και ο Κ. Βεργόπουλος, ο ιδιοκτήτης απέχοντας από του να καταβάλλει οποιαδήποτε επιχειρηματική δαπάνη, «αρκείτο στο να εισπράττει απλώς τα δικαιώματα του εισοδηματία, δηλαδή την έγγειο πρόσοδο», (Βλ. Βεργόπουλος Κ., Το αγροτικό ζήτημα…, όπ.πρ., σελ. 128-129), ενώ όπως σημείωνε το 1894 ο πρώην δήμαρχος Βόλου και πρώην βουλευτής Μαγνησίας Ν. Γεωργιάδης: «Όπως έχωσι νυν τα της κτηματικής περιουσίας εν Θεσσαλία πλέον ή το ήμισυ του εισοδήματος καρπούνται κύριοι των κτημάτων διαμένοντες εν τη αλλοδαπή, επομένως τα εκ τούτου χρήματα δεν κυκλοφορούσιν εντός της Ελλάδος. Τότε μόνον το προϊόν θα μείνη εντός της χώρας και το από τούτου χρήμα θα αυξάνη την χρηματικήν κυκλοφορίαν, όταν κύριοι της γης γίνωσιν οι χωρικοί οι καλλιεργούντες αυτήν». (Βλ. Γεωργιάδης Ν., Θεσσαλία, Βόλος 1894, επανέκδοση εκδ. ‘Ελλα, Λάρισα 1995 σελ. η’).

Προς όφελος των γαιοκτημόνων λειτούργησαν και δύο άλλα μέτρα πολιτικής που έλαβαν οι κυβερνήσεις του Χ. Τρικούπη στη δεκαετία του 1880. Ήταν η αντικατάσταση της φορολογίας της δεκάτης με τον φόρο των αροτριώντων κτηνών (1880) και η κατάργηση του τελωνείου Θεσσαλίας (1884). Η κατάργηση της δεκάτης στα δημητριακά ήταν αναμφίβολα θετικό μέτρο, αφού ταυτόχρονα καταργούσε και τους φοροεισπράχτορες-ενοικιαστές της δεκάτης, που αποτελούσαν μάστιγα για τον πληθυσμό της υπαίθρου. Αντικαταστάθηκε όμως από ένα εξίσου αν όχι περισσότερο άδικο φόρο επί των αροτριώντων, που τελικά δεν φορολογούσε την ιδιοκτησία της γης αλλά τους ίδιους τους καλλιεργητές, σύμφωνα με τον αριθμό των ζώων με τα οποία καλλιεργούσαν τα κτήματα. Ο νέος νόμος ωφέλησε τους τσιφλικούχους που φρόντισαν να τον μετακυλήσουν στους ώμους των καλλιεργητών (ως υποτιθέμενο ενοίκιο βοσκής), ζημίωσε το δημόσιο αφού απέφερε περίπου το 1/3 των εσόδων της δεκάτης και τέλος απέβη εις βάρος της γεωργίας αφού οι χωρικοί αναγκάστηκαν να μειώσουν τον αριθμό των ζώων που χρησιμοποιούσαν στην καλλιέργεια. Όπως είπε στην αγόρευσή του στη Βουλή ο βουλευτής Καρδίτσας Τ. Αδαμόπουλος: «[…] Εν τούτοις ο νόμος απειλεί αυτούς με αναγκαστικήν εκποίησιν των βοών των, εάν δεν πληρώσωσιν εις το δημόσιον, τον φόρον τον αναλογούντα αυτοίς, αλλά και τον αναλογούντα τω ιδιοκτήτη των γαιών». (Βλ. ΕΣΒ, Περ. Θ’, Συν. Β’, Συνεδρ. 17 Δεκεμβρίου 1882).

Η κατάργηση του τελωνείου Θεσσαλίας είχε σκοπό να διευκολύνει τους κτηνοτρόφους των παραμεθόριων περιοχών στις εποχικές μετακινήσεις των κοπαδιών τους για ανεύρεση τροφής διαμέσου των ελληνοτουρκικών συνόρων. Και αυτό το μέτρο ωφέλησε τους γαιοκτήμονες, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να αυξήσουν τα ενοίκια των βοσκήσιμων εκτάσεών τους και ζημίωσε τα δημόσια έσοδα (κατά 300.000 δραχμές σε ετήσια βάση). Επίσης συνέβαλλε στη μείωση της καλλιέργειας δημητριακών, αφού οι τσιφλικούχοι έβρισκαν περισσότερο προσοδοφόρα την ενοικίαση των κτημάτων τους στους κτηνοτρόφους, περιορίζοντας τις καλλιεργούμενες με σιτηρά εκτάσεις τους. Οι ευνοϊκές ρυθμίσεις των κυβερνήσεων του Χ. Τρικούπη προς όφελος των γαιοκτημόνων και υπέρ της διατήρησης της μεγάλης ιδιοκτησίας, πέραν του ότι καταδίκαζε την περιοχή της Θεσσαλίας στην καθυστέρηση, υπονόμευε στην πράξη και την αποτελεσματικότητα άλλων αναπτυξιακών προσπαθειών του, όπως ήταν η κατασκευή των Σιδηροδρόμων Θεσσαλίας και η ίδρυση της Τράπεζας Ηπειροθεσσαλίας. Η κατασκευή μεταξύ 1884 και 1887 ενός εκτεταμένου σιδηροδρομικού δικτύου 200 χιλιομέτρων που κατέληγε στο λιμάνι του Βόλου, ενίσχυσε την ανάπτυξη της πόλης ως βασικού εμπορικού και βιομηχανικού κέντρου της περιοχής, αλλά δε βελτίωσε την ανταγωνιστικότητα της θεσσαλικής σιτοκαλλιέργειας: Όπως ανέφερε εύστοχα στην ομιλία του στη Βουλή ο Θεσσαλός βουλευτής Ν. Ταρμπάζης: «Σιδηρόδρομοι, οδοί και άλλα ευεργετικά έργα δεν δύναται να έχωσιν ουδεμίαν αξίαν πριν δοθή τέρμα εις αυτήν την κατάστασιν». (Βλ. ΕΣΒ, Περ. Θ’, Συν. Β’, Συνεδρίαση 5 Μαρτίου 1883).

10-drachmas-epirothessaly-f
(πηγή)

Τέλος, η ίδρυση της Προνομιούχου Τράπεζας Ηπειροθεσσαλίας τον Ιανουάριο του 1882 από τον όμιλο του Α. Συγγρού, δημιούργησε βάσιμες ελπίδες στους αγρότες της Θεσσαλίας για τη διοχέτευση δανειακών κεφαλαίων στην απόκτηση γης και στη βελτίωση της αγροτικής παραγωγής. Στην πράξη όμως, το μεγάλο μέρος των χορηγήσεων της Τράπεζας (μέχρι το 1899 που συγχωνεύτηκε με την Εθνική Τράπεζα) διοχετεύτηκε κυρίως στους μεσαίους και μεγάλους γαιοκτήμονες της Θεσσαλίας. Από τους πίνακες που παραθέτει η Χιωτάκη Α., «Η συμπεριφορά του τραπεζικού κεφαλαίου σε μια αγροτική οικονομία (τέλη ΙΘ´αιώνα). Η περίπτωση της Τράπεζας Ηπειροθεσσαλίας στην Άρτα», (εκδ. ΜΙΕΤ, Αθήνα 1994, σελ. 352-354 και 383-384), φαίνεται ότι οι χορηγήσεις προς γεωργούς και κτηματίες της τράπεζας κυμαίνονται σε ελάχιστα ποσοστά των ενυπόθηκων δανείων των αντίστοιχων χρονικών περιόδων: «[…] περί αγροτικής πίστεως ουδέποτε ησχολήθη […] τα χρήματά της εδανείζοντο τσιφλικούχοι, έμποροι και τοκισταί, μετατοκίζοντας αυτά επί βαρύτατοις τόκοις εις γεωργούς και μικροκτηματίας». (Βλ. Σ. Τριανταφυλλίδης, Οι κολλίγοι…ό.π, σελ. 30). Τέλος, ο Ι. Βαλαωρίτης για τις εργασίες της Τράπεζας σημειώνει ότι «λίαν ατελώς κατόρθωσεν ως προφανέστατα εξάγεται εκ της συγκρίσεως των εργασιών αυτής, εν Θεσσαλία και Ηπείρω, προς την δοθείσαν από την Εθνικήν Τράπεζαν ώθησιν εις τας εργασίας ταύτας μετά την συγχώνευσιν». (Βλ. Βαλαωρίτης Ι.Α., Ιστορία της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος, Αθήναι 1902, σελ. 315).

4.4 Κοινωνικές συγκρούσεις και δικαστικές διαμάχες

Μετά το 1885 η πρώτη φάση στους αγροτικής διαμαρτυρίας φαίνεται να ολοκληρώνεται και οι ενδιαφερόμενες πλευρές προσφεύγουν στα δικαστήρια προκειμένου να εξασφαλίσουν τα δικαιώματά τους. Συνήθως οι δικαστικές αποφάσεις αναγνώριζαν το δικαίωμα της απόλυτης κυριότητας των γαιοκτημόνων εκλαμβάνοντας την επίμορτη αγροληψία ως απλή μίσθωση και προκαλώντας την οργή των καλλιεργητών: «[…] Εν χώρα, ένθα πομπωδώς αναγράφεται η ισότης των νόμων μεταξύ πάντων των πολιτών είναι γελοίον άμα και λυπηρόν να λαμβάνωσι χώρα διακρίσεις διότι ο εις επί τη υποθέσει έτυχε να γεννηθή Βέης και ο έτερος χωρικός. Και τίνος λοιπόν ελευθερίας απήλαυσαν οι δυστυχείς χωρικοί στους Θεσσαλίας, οι μέχρι στους χθες τρέμοντες υπό των Βέηδων και των Αγάδων; Πρέπει άραγε και σήμερον ακόμη να κύπτωσιν ευλαβώς προ των εξοχοτήτων τούτων, ους η τύχη έθεσεν υπεράνω αυτών κατά τον πλούτον;» (Βλ. εφ. Οι Εργάται, Τρίκαλα 11 Φεβρουαρίου 1884). Τάσσονταν δηλαδή υπέρ στους πλήρους ιδιωτικοποίησης στους γης, όπως προκύπτει από σειρά δικαστικών αποφάσεων. Η αναγνώριση του ταπιού ως αποδεικτικού τίτλου κυριότητας (ενώ στην οθωμανική δικαιακή τάξη αντιπροσώπευε μόνο το δικαίωμα εξουσίασης) άνοιξε το δρόμο για την αναγνώριση δικαιωμάτων ιδιοκτησίας σε σειρά κατόχων οθωμανικών τίτλων, προσωρινών διαταγμάτων, σουλτανικών φιρμανίων, κ.λ.π. Ακόμη περισσότερο, αυτές οι δικαστικές αποφάσεις που παρείχαν στον γαιοκτήμονα το δικαίωμα έξωσης των κολίγων, επέδρασαν ‘‘ιδρυτικά’’ και θέσπισαν δικαιώματα κυριότητας εκεί που δεν υπήρχαν. Κατ’ αυτόν τον τρόπο η δικαιοσύνη στην απονομή της έτεινε να αναιρέσει σε σημαντικό βαθμό τη Συνθήκη η οποία απαγόρευε οποιαδήποτε μεταβολή στη σχέση γαιοκτημόνων και κολίγων. Σε ότι αφορά στα σπίτια και στα άλλα κτίσματα που βρίσκονταν μέσα στα τσιφλίκια, τα πράγματα γίνονταν απλούστερα από τη στιγμή που η κυριότητα του εδάφους είχε αποδοθεί στους τσιφλικούχους: «Έτσι, ανατρέποντας τα δεδομένα του εθιμικού δικαίου που αναγνώριζαν δικαίωμα κυριότητας στους καλλιεργητές που κατοικούσαν σ’ αυτά, τα δικαστήρια εφάρμοσαν το αξίωμα του ρωμαϊκού δικαίου ‹τα επικείμενα είκι τοις υποκειμένοις›. Με άλλα λόγια, ο ιδιοκτήτης του εδάφους αποκτούσε καταρχήν κυριότητα και στα διάφορα κτίσματα που είχαν γίνει πάνω σε αυτό». (Βλ. Κατηφόρης Κ., «Η νομική άποψη του ζητήματος των τσιφλικιών στη Θεσσαλία και στην περιοχή στους Άρτας», στο Πρακτικά του Ελληνογαλλικού Συνεδρίου Ο Αγροτικός Κόσμος στον Μεσογειακό χώρο, Αθήνα 1988, σελ. 528). Σύμφωνα με τον ίδιο συγγραφέα, όπ.πρ., σελ. 530, «[…]αποβλέποντας στην ενσωμάτωση των τσιφλικιών στην ελληνική κοινωνική πραγματικότητα, τα δικαστήρια επεζήτησαν να εφαρμόσουν όλα εκείνα τα δόγματα που μέχρι τότε χρησιμοποιούσε η ευρωπαϊκή νομική σκέψη για να αναδείξει ανεξάρτητους παραγωγούς ή με άλλα λόγια, ελεύθερους συμβαλλόμενους».

Ωστόσο, υπήρξαν και δικαστικές αποφάσεις που δεν αναγνώρισαν την απεριόριστη κυριότητα των γαιοκτημόνων επί των κτημάτων, εκλαμβάνοντας την επίμορτη αγροληψία ως σχέση εταιρίας και όχι ως σχέση μίσθωσης. Μάλιστα, φαίνεται ότι το Ανώτατο Δικαστήριο, ο Άρειος Πάγος —πιθανώς λόγω στους μεγάλης αποστασιοποίησης από στους επίμαχες περιοχές— αποφαινόταν περισσότερες φορές υπέρ της άποψης ότι η κοληγική σχέση ήταν σχέση εταιρίας, σε αντίθεση με στους αποφάσεις των κατώτερων δικαστηρίων. Κατά συνέπεια, η ελληνική δικαστική εξουσία εμφανίστηκε διχασμένη στο ζήτημα της αναγνώρισης της μεγάλης έγγειας ιδιοκτησίας και οι αντιφατικές αποφάσεις των δικαστηρίων καταδεικνύουν το μέγεθος του προβλήματος που καλούνταν να κρίνουν. Από την άλλη πλευρά όμως, παραμένει συζητήσιμο το κατά πόσο οι φτωχοί και αγράμματοι κολίγοι του θεσσαλικού κάμπου είχαν την αντικειμενικά τη δυνατότητα της προσφυγής στο Ανώτατο Δικαστήριο στους χώρας. Όπως σημείωνε την εποχή εκείνη ο Τριανταφυλλίδης: «Αν οι ιδιοκτήται δεν καταφεύγουσι σήμερα εις την συνδρομήν στους δικαστικής αρχής, στους εξώσωσι στους κολλίγους, τούτο οφείλεται εις δύο περιστάσεις. Ή ο κολλίγος εδέχθη πάντας στους όρους του ιδιοκτήτου, ήτοι υπετάχθη καθ’ όλην την γραμμήν εις τα θελήματα αυτού, ή ο κολλίγος απεχώρησε του κτήματος άνευ αντιστάσεως, φοβούμενος την ισχύν του ιδιοκτήτου και γνωρίζων την αδυσώπητον γνώμην των ελληνικών δικαστηρίων περί των δικαιωμάτων του». (Βλ. Τριανταφυλλίδης Σ., Οι κολίγοι… όπ.πρ., σελ. 65).

800px-Theodoros_Deligiannis.jpeg
Ο Θεόδωρος Δηλιγιάννης (wikiwand)

Στις 30 Μαΐου 1890 με εισήγηση της κυβέρνησης Χ. Τρικούπη ψηφίστηκε ο νόμος «Περί εγγυήσεως του κράτους εις ενυπόθηκα δάνεια γεωργοκτηματιών». Σύμφωνα με την αιτιολογική του έκθεση, σκοπός του νόμου ήταν να διευκολύνει «ιδία την εν ταις νέαις επαρχίαις εξαγοράν τσιφλικίων εκ των κολλήγων». (Σίδερις Α., Η γεωργική πολιτική στους Ελλάδος κατά την λήξασαν εκατονταετίαν (1833-1933), Αθήναι 1934, σελ. 72), ο οποίος σημειώνει ότι σύμφωνα με τον νόμο, όταν τα δάνεια αφορούσαν στην εξαγορά ολόκληρων τσιφλικιών εκ μέρους των ακτημόνων, οι Προνομιούχες Τράπεζες είχαν τη δυνατότητα να χορηγούν ενυπόθηκα χρεολυτικά δάνεια, ισόποσα με την αξία των κτημάτων, ενώ ο Υπουργός Οικονομικών είχε τη δυνατότητα να προσφέρει κρατική εγγύηση για το ήμισυ του δανείου. Στην πράξη, όμως, η αναφορά στους Θεσσαλούς κολίγους φαίνεται ότι ήταν προσχηματική, αφού οι μόνοι που ωφελήθηκαν από την ψήφιση του συγκεκριμένου νόμου ήταν οι γεωργοκτηματίες πέντε κοινοτήτων του νομού Αττικοβοιωτίας στους οποίους δόθηκε εγγύηση του κράτους με Βασιλικό Διάταγμα, που εκδόθηκε λίγο μετά την ψήφιση του νόμου και μερικούς μήνες πριν στους βουλευτικές εκλογές του 1890. Ο νόμος αυτός δεν επεκτάθηκε για στους ακτήμονες στους Θεσσαλίας, ακόμη και όταν παρουσιάστηκε συγκεκριμένη πρόταση εξαγοράς του τσιφλικιού Χαροκόπου από ακτήμονες στους επαρχίας Καρδίτσας. Πρόκειται για 70 οικογένειες του χωριού Καλογριανά, οι οποίοι αφού εξασφάλισαν τη συγκατάθεση του Π. Χαροκόπου για τη μεταβίβαση του τσιφλικιού του αντί 11.500 λιρών (στην αρχική τιμή αγοράς του), προχώρησαν στον τεμαχισμό του σε ισάριθμα αγροτεμάχια ξοδεύοντας 20.000 δρχ. σε μηχανικούς, δικηγόρους, κ.λ.π. Συνάντησαν όμως την άρνηση στους κυβέρνησης να δώσει την απαραίτητη εγγύηση και να εκδώσει το σχετικό διάταγμα. Η νέα κυβέρνηση Θ. Δηλιγιάννη, που ορκίστηκε στους 31 Μαΐου 1895, παρουσίασε συγκεκριμένο και συγκροτημένο πρόγραμμα επίλυσης του Θεσσαλικού ζητήματος με την κατάθεση 5 νομοσχεδίων στη Βουλή τον Ιανουάριο του 1896, τα οποία αν και εν πολλοίς ήταν μεταξύ στους αντιφατικά και αλληλοαναιρούμενα, συνιστούσαν τομή στην μέχρι τότε πολιτική του ελληνικού κράτους και για πρώτη φορά αντιμετώπιζαν ζήτημα των τσιφλικιών ως κοινωνικό ζήτημα. Όπως σημείωνε ο Τριανταφυλλίδης Σ., Οι κολλίγοι… όπ.πρ., σελ. 35: «Από στους προσαρτήσεως μέχρι του 1896 πάσαι αι Ελληνικαί Κυβερνήσεις, ειργάσθησαν επί του αυτού προγράμματος, στους καταπνίξεως των δικαιωμάτων των κολλίγων και στους ενισχύσεως στους απολύτου κυριότητος των τσιφλικίων».

Τα νομοσχέδια αυτά προέβλεπαν την αναγκαστική απαλλοτρίωση του 1/8 των εκτάσεων από κάθε θεσσαλικό τσιφλίκι και την παραχώρηση σε κάθε οικογένεια αγροτών 20-25 στρεμμάτων, καθώς και της οικίας στην οποία μένει. Προέβλεπαν επίσης την τακτοποίηση των σχέσεων ανάμεσα στους γαιοκτήμονες και τους καλλιεργητές με τη θέσπιση συμβολαίου «εταιρικής καλλιέργειας» στο οποίο θα καθορίζονταν επακριβώς οι υποχρεώσεις και τα δικαιώματα κάθε πλευράς και η σύσταση Ειδικού Γεωργικού Ταμείου που θα εξασφάλιζε τη χρηματοδότηση των καλλιεργητών και θα συνέβαλε στην ανάπτυξη της γεωργικής παραγωγής στη Θεσσαλία. Τέλος, προέβλεπαν την κατάργηση του φόρου των αροτριόντων ζώων και την εισαγωγή έγγειου φόρου στα παραγόμενα δημητριακά. Τα προτεινόμενα νομοσχέδια συνάντησαν σφοδρές αντιδράσεις στη Βουλή, τόσο από την αντιπολίτευση όσο και από κυβερνητικούς βουλευτές που τάχθηκαν υπέρ των συμφερόντων των γαιοκτημόνων. Είναι χαρακτηριστικό ότι 20 από στους 28 κυβερνητικούς βουλευτές στους Θεσσαλίας ήταν οι ίδιοι ιδιοκτήτες μεγάλων γεωργικών εκτάσεων στη Θεσσαλία. Μπροστά στον κίνδυνο να καταψηφιστούν τα νομοσχέδια, ο Δηλιγιάννης δεν προχώρησε σε ψηφοφορία και πρότεινε στη Βουλή να συσταθεί εξεταστική επιτροπή για τη μελέτη του Θεσσαλικού ζητήματος. Η επιτροπή αυτή αφού περιόδευσε στη Θεσσαλία επί ένα μήνα υπέβαλλε έκθεση στο Υπουργείο Οικονομικών, η οποία αποτελεί την πληρέστερη και πλέον εμπεριστατωμένη αποτύπωση του Θεσσαλικού ζητήματος που έγινε μέχρι τότε. Παρόλα αυτά, τα πορίσματα της επιτροπής δεν είχαν κανένα αποτέλεσμα στην προώθηση και επίλυση του αγροτικού ζητήματος της Θεσσαλίας. Πέρα από την της αντίδραση των τσιφλικούχων που παρέμενε ισχυρή, η προωθούμενη επίλυση του ζητήματος ματαιώθηκε εξαιτίας του Ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897, που οδήγησε τη χώρα στην καταβολή μεγάλων πολεμικών αποζημιώσεων και στο Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο. Η ίδια η Θεσσαλία τότε αποτέλεσε πεδίο μαχών, η οικονομική και κοινωνική στους ζωή αποδιαρθρώθηκε, ενώ οι Θεσσαλοί επί 14 μήνες υπέστησαν τα πάνδεινα λόγω στους τουρκικής κατοχής. «Η διατροφή των 100.000 ανδρών του τουρκικού στρατού στηρίχτηκε στην παραγωγή των Θεσσαλών αγροτών. Αρπάχθηκαν στους οι εσοδείες αγροτικών προϊόντων του 1897 και καταδικάσθηκαν σε πείνα οι αγρότες. Σφάχθηκαν κοπάδια πρόβατα και άλλα ζώα, μέχρι και αροτριώντα. Λεηλατήθηκαν και αποδιοργανώθηκαν χιλιάδες αγροτικά νοικοκυριά. Μη γνωρίζοντας πόσο θα κρατήσει η νέα θεομηνία, οι αγρότες εγκατέλειψαν στους εστίες στους και κατέφυγαν πρόσφυγες στην περιοχή στους Λαμίας για να γλιτώσουν από τη νέα τουρκοκρατία». (Βλ. Αρσενίου Λ., Το έπος των Θεσσαλών αγροτών και οι εξεγέρσεις στους, 1881-1993, Τρίκαλα 1994, σελ. 112).

Επιπλέον, οι τσιφλικούχοι επωφελήθηκαν από την πρόσκαιρη απομάκρυνση του αγροτικού πληθυσμού από τις εστίες του προβάλλοντας επιπρόσθετες διεκδικήσεις σε κτήματα και κοινόχρηστους χώρους των τσιφλικιών. Η θέση των Θεσσαλών αγροτών επιδεινώθηκε ακόμη περισσότερο από το 1899 όταν η κυβέρνηση Θεοτόκη υπό την πίεση των γαιοκτημόνων έφερε στη Βουλή τον Νόμο ΒΧΗ’ «Περί εξώσεως δυστροπούντων ενοικιαστών». Παρά τις αντιδράσεις του αγροτικού κόσμου ότι ο νόμος ήταν αντίθετος στο εθιμικό δίκαιο και στα πατροπαράδοτα δικαιώματά του, τελικά ψηφίστηκε από τη Βουλή δίνοντας στους τσιφλικούχους ένα επιπλέον μέσο πειθάρχησης των κολίγων.

Aspiotis_κζ_George_Theotokis.jpg
Γεώργιος Θεοτόκης (wikiwand)

4.5 Η αναπόφευκτη σύγκρουση: Η πορεία προς την εξέγερση του Κιλελέρ (1910)

Παρά την ύφεση που διαπιστώθηκε στους αγροτικούς αγώνες μετά το 1885, τα επεισόδια και οι συγκρούσεις ανάμεσα στους κολίγους, τους επιστάτες των τσιφλικιών και τη χωροφυλακή δεν έλειψαν σχεδόν ποτέ από την ημερήσια διάταξη του θεσσαλικού κάμπου. Μετά το 1895 μάλιστα, εξαιτίας της διαρκούς επιδείνωσης της θέσης του αγροτικού πληθυσμού τα περιστατικά αυτά εντείνονται και πυκνώνουν. Έτσι, φαίνεται ότι σε όλη τη διάρκεια της περιόδου 1881-1900 η αντίσταση των κολίγων κατά της καταπάτησης των δικαιωμάτων τους υπήρξε έντονη και συνεχής. Το στοιχείο αυτό προσέδωσε συνέχεια στον αγώνα τους, ο οποίος αυτοτροφοδοτούνταν από τα συνεχή έκτακτα γεγονότα που επιδείνωναν τη θέση τους (καταστροφή της γεωργικής παραγωγής κατά τον ‹άτυχο› πόλεμο του 1897, κακές σοδειές, πλημμύρες, κλπ), καθώς και από την ασυδοσία των γαιοκτημόνων που είχε κάνει τους χωρικούς «προθύμους δέκτας ενός επαναστατικού ευαγγελίου». (Μπούσδρας Δ., Η απελευθέρωσις των σκλάβων αγροτών, Αθήνα 1951, σελ. 2).

Τον αγώνα τους, που σταδιακά έλαβε τη μορφή κινήματος για τη διανομή της γης, ενίσχυε και το γεγονός ότι οι ίδιοι είχαν κρατήσει ζωντανές τις μνήμες για τα δικαιώματα που απολάμβαναν και τη συνείδηση ιδιοκτήτη που είχαν ήδη αναπτύξει, από την περίοδο πριν το 1881. Αυτό, άλλωστε, υπογράμμιζε και η άρνησή τους να υπογράψουν μισθωτήρια συμβόλαια, το γεγονός, δηλαδή, ότι δεν ήταν διατεθειμένοι να παραιτηθούν από τις ιδιοκτησιακές βλέψεις τους για τη γη που καλλιεργούσαν από γενιά σε γενιά. Η διανομή της γης αποτέλεσε και το κύριο αίτημα των γεωργικών συλλόγων που από τις αρχές του 20ού αιώνα άρχισαν να ιδρύονται στη Θεσσαλία: το 1904 ιδρύθηκε ο Θεσσαλικός Γεωργικός Σύλλογος στη Λάρισα, το 1906 ο Γεωργικός Σύνδεσμος Τρικάλων και το 1909 ο Γεωργικός Πεδινός Σύνδεσμος προς εμψύχωσιν της γεωργίας στην Καρδίτσα (ο οποίος διαδραμάτισε ενεργό ρόλο στα γεγονότα του 1909-1910 και στην εξέγερση του Κιλελέρ), με πρόεδρο τον δικηγόρο Δημήτριο Μπούσδρα. Η ίδρυση στην Αθήνα το 1907 Πανθεσσαλικού Συλλόγου υπό την επωνυμία «Κοινόν των Θεσσαλών» με πρώτο πρόεδρο τον βουλευτή Γ. Φιλάρετο συνέβαλε επίσης αποφασιστικά στη δημοσιοποίηση και ζύμωση των αιτημάτων του αγροτικού κινήματος στους κύκλους των νέων αστικών στρωμάτων και των διανοούμενων της πρωτεύουσας. Τέλος, η ίδρυση στα τέλη του 1900 του Μετοχικού Γεωργικού Ταμείου στον Αλμυρό του Βόλου, του πρώτου, δηλαδή, σύγχρονου αγροτικού συνεταιρισμού, αν και δεν είχε άμεση σχέση με το ζήτημα των τσιφλικιών, ήταν ασφαλώς ενδεικτική της περιρρέουσας ατμόσφαιρας και της κινητικότητας γύρω από το αγροτικό ζήτημα που επικρατούσε στον Θεσσαλικό κάμπο στην πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα. Σημαντική ήταν η συμπαράσταση που εύρισκαν τόσο από συλλόγους, σωματεία και ενώσεις (για παράδειγμα ο Εμπορικός Σύλλογος Βόλου είχε ταχθεί υπέρ της απαλλοτρίωσης των τσιφλικιών και της διανομής τους στους αγρότες), όσο και από προσωπικότητες του αστικού χώρου (διανοούμενους, επαγγελματίες, δικηγόρους, δημοσιογράφους των θεσσαλικών πόλεων). Από τα τέλη του 19ου αιώνα ο αγώνας τους στηριζόταν πλέον ανοιχτά και από τις σημαντικότερες εφημερίδες της Θεσσαλίας, οι οποίες απηχούσαν την κοινή γνώμη της περιοχής. Ο Βόλος, με την Πανθεσσαλική και το Κόμμα Φιλελευθέρων εν Θεσσαλία του δικηγόρου και δημοσιογράφου Σοφοκλή Τριανταφυλλίδη (ιδιαίτερη αίσθηση είχε προκαλέσει στο Πανελλήνιο η αγόρευση του Τριανταφυλλίδη στο Α’ Γεωργικό Συνέδριο του Ναυπλίου με τίτλο «Η γη ανήκει εις τους καλλιεργητάς»), αλλά και τις πρώτες εκδηλώσεις του αναδυόμενου εργατικού κινήματος, γίνεται τώρα το ιδεολογικό κέντρο του αγώνα για την αποκατάσταση των κολίγων: «[…] και αληθώς εφ’ όσον υπάρχουσι τα τσιφλίκια και καλλιεργούνται υπό ακτημόνων γεωργών, μισούντων τους ιδιοκτήτας και ουδέν εχόντων συμφέρον προς βελτίωσιν της γης και της καλλιεργείας, ούτε η θεσσαλική παραγωγή είναι δυνατόν να προαχθή σοβαρώς, ούτε η αθλιότης και κακοδαιμονία των κατοίκων να εκλείψη. Διότι άμεσον αποτέλεσμα της καταστάσεως ταύτης είναι η οκνηρία και η νωθρότης των γεωργικών οικογενειών, αίτινες όχι μόνον αποφεύγουσι πάσαν γνώσιν τείνουσαν εις βελτίωσιν της τέχνης αυτών αλλά εκτελούσι τα γεωργικά εν τοις τσιφλικίοις ως έργα αναγκαστικά». (Βλ. εφ. Πανθεσσαλική, 8 Σεπτεμβρίου 1901). Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι ακόμη και οι συντηρητικές τοπικές εφημερίδες θεωρούσαν υποχρέωσή τους να συνηγορήσουν και αυτές υπέρ της διανομής της γης στους ακτήμονες κολίγους. Βλ. Αρσενίου Λ., Το έπος των Θεσσαλών…, ό. π., σελ. 165. Επίσης χαρακτηριστική της απήχησης των αγροτικών αιτημάτων στα αστικά στρώματα της Θεσσαλίας αποτελεί η περίπτωση του γιατρού, πρώην δημάρχου Βόλου και πρώην βουλευτή Μαγνησίας, Ν. Γεωργιάδη, ο οποίος θεωρούσε την επίλυση του αγροτικού ζητήματος στη Θεσσαλία ως απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη και τον μετασχηματισμό όχι μόνο της Θεσσαλίας αλλά της ελληνικής κοινωνίας συνολικά: «Η επίλυσις του καλουμένου αγροτικού ζητήματος της Θεσσαλίας παρίσταται ούτω, όχι πλέον ως μεταρρύθμισις κοινωνιστική, αλλ’ ως επιτακτική οικονομική ανάγκη, όχι μόνον της Θεσσαλίας, αλλ’ αμέσου επιρροής εφ’ όλης της Ελλάδος». (Γεωργιάδης Ν., Θεσσαλία, όπ.π., σελ. θ’).

Στη νέα του φάση το αγροτικό κίνημα ισχυροποιείται, αποκτά κοινωνικούς συμμάχους και αλλάζει μορφή και περιεχόμενο. Δεν αρκείται πλέον στις περιστασιακές συγκρούσεις με την επιστασία και τη χωροφυλακή στην ύπαιθρο όπως στη δεκαετία του 1880. Υιοθετεί νέες, σύγχρονες μορφές πάλης για τη διεκδίκηση των αιτημάτων του, όπως οι μαζικές κινητοποιήσεις και τα συλλαλητήρια στις μεγάλες πόλεις της Θεσσαλίας, που καταλήγουν στη διατύπωση ψηφισμάτων προς τη Βουλή, την Κυβέρνηση και το Βασιλιά. Το κέντρο βάρος του αγροτικού κινήματος μετατίθεται πλέον από την ύπαιθρο της Δυτικής Θεσσαλίας στα αστικά κυρίως κέντρα της Ανατολικής Θεσσαλίας. Έτσι, προοδευτικά, η αντίσταση των κολίγων κατά των εξώσεων και των λοιπών αυθαιρεσιών των τσιφλικούχων διευρύνθηκε και από απλή αγροτική διαμαρτυρία μετατράπηκε σε κίνημα πανθεσσαλικού χαρακτήρα με πλατιά κοινωνική βάση και ισχυρή υποστήριξη από τα αστικά κέντρα και με κεντρικό αίτημα τη διανομή της γης στους καλλιεργητές της. Χαρακτηριστικός της νέας τακτικής του αγροτικού κινήματος είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετώπισε το νομοσχέδιο «Περί μορτής» που κατέθεσε στη Βουλή η κυβέρνηση Θεοτόκη το φθινόπωρο του 1906. Το νομοσχέδιο απορρίφθηκε από τον αγροτικό κόσμο και τις υποστηρικτές του, αφού οι ανεπαίσθητες αλλαγές που επέφερε δεν έθιγαν σε καμία περίπτωση το καθεστώς της απόλυτης κυριότητας των κτημάτων από τους τσιφλικούχους. Ο Σοφοκλής Τριανταφυλλίδης, προκειμένου να αντικρούσει τις διατάξεις του νομοσχεδίου δημοσίευσε το έργο του Οι κολλίγοι της Θεσσαλίας. Μελέτη περί μορτής, ενώ ανάλογα άρθρα γραμμένα από φιλοαγροτιστές δημοσιεύτηκαν στο θεσσαλικό και τον αθηναϊκό τύπο. Ακόμη, ο νεοσυσταθείς Γεωργικός Σύνδεσμος Τρικάλων υπέβαλλε στη Βουλή ένα πολυσέλιδο, λεπτομερειακό και εμπεριστατωμένο υπόμνημα, καταθέτοντας τις θέσεις του αγροτικού κινήματος και ζητώντας την άμεση απόσυρσή του. Παράλληλα, έγιναν και συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας σε πόλεις και χωριά της Θεσσαλίας εναντίον του συγκεκριμένου νομοσχεδίου. Τελικά το νομοσχέδιο αποσύρθηκε αφού και οι τσιφλικούχοι εναντιώθηκαν τελικά σε αυτό, η σύγκρουση όμως γύρω από την ψήφισή του ανέδειξε το γεγονός ότι οι ακτήμονες της Θεσσαλίας δεν ήταν πλέον μόνοι τους στον αγώνα τους κατά της μεγάλης γαιοκτησίας. Είχαν στο πλευρό τους εκπροσώπους των αστικών στρωμάτων και διανοούμενους, οι οποίοι διαμόρφωναν το ιδεολογικό πλαίσιο του αγροτικού κινήματος και καθόριζαν τα ζητήματα της τακτικής και του συντονισμού του.

Από τις αρχές του 20ού αιώνα, μάλιστα, ο αγώνας για τη διανομή των τσιφλικιών στρέφεται και εναντίον του κράτους, που σύμφωνα με τον Τριανταφυλλίδη είχε γίνει στο μεταξύ ο μεγαλύτερος γαιοκτήμονας στη Θεσσαλία. Περισσότερα από 500.000 στρέμματα από τα τσιφλίκια των Ζάππα, Στεφάνοβικ, Ζαρίφη είχαν περιέλθει στο δημόσιο, είτε ως κληροδοτήματα μετά τον θάνατο των ιδιοκτητών είτε με εξαγορά έναντι χαμηλού τιμήματος. Αρχικά το κράτος τηρούσε παρελκυστική τακτική απέναντι στο αίτημα για τη διανομή τους, αναθέτοντας τη εκμετάλλευσή τους σε κατά τόπους επιτροπές διαχείρισης. Ο μηχανισμός ιδιοποίησης και σφετερισμού της κρατικής γης που δημιουργήθηκε από επιστάτες, ενοικιαστές, καταπατητές, διοικητικούς και δικαστικούς υπαλλήλους αποδείχθηκε εξίσου ληστρικός με τους ιδιώτες τσιφλικάδες, οξύνοντας περαιτέρω τις αντιθέσεις. Το αγροτικό κίνημα με κινητοποιήσεις και υπομνήματα ενέτεινε περαιτέρω τις πιέσεις του για τη διανομή των κτημάτων, ιδιαίτερα των Στεφανοβίκειων, η παραχώρηση των οποίων προς το Δημόσιο είχε κυρωθεί από τη Βουλή ήδη από το 1902. Οι εξελίξεις επιταχύνθηκαν λόγω της ανάγκης που δημιουργήθηκε για την εγκατάσταση των ομογενών προσφύγων της Ανατολικής Ρωμυλίας, της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας που κατέφυγαν στην Ελλάδα το 1906, εξαιτίας των διωγμών που υπέστησαν. Τον Απρίλιο του 1907 ιδρύθηκε το Θεσσαλικό Γεωργικό Ταμείο με στόχο την ολοκλήρωση των εξαγορών (στις οποίες είχαν προστεθεί και τα τσιφλίκια Τοπάλη, Καρτάλη-Μπαλτατζή και Καλογριανά), την εκκαθάριση των κτημάτων και την διανομή τους στους δικαιούχους. Σε αυτούς συμπεριελήφθησαν, εκτός των 3.194 προσφυγικών οικογενειών και 1.510 οικογένειες κολίγων που κατοικούσαν για πολλές γενιές στα κτήματα αυτά και κατόρθωσαν να κατοχυρώσουν τις μικροϊδιοκτησίες τους έναντι χαμηλού τιμήματος. Μέχρι το 1911 άλλες 3.000 οικογένειες επίμορτων καλλιεργητών εγκαταστάθηκαν στα κτήματα Ζάππα, Μουφήτ Βέη, Νεκή Πασά, κλπ., που εξαγοράστηκαν από το δημόσιο. «[…] Ως εκ τούτου παρέστη ανάγκη να ληφθούν συστηματικά μέτρα, τα οποία συνεδυάσθησαν και με την αποκατάστασιν των κολλήγων που ευρίσκοντο εις τα κτήματα, τα οποία εχρησιμοποιήθησαν δια την εγκατάστασιν των εκ Βουλγαρίας προσφύγων. Ούτω τα πρώτα αποτελεσματικά μέτρα προς αποκατάστασιν κολλήγων συνδέονται με την εγκατάστασιν ομοεθνών προσφύγων». (Βλ. Παπαναστασίου Αλεξ., «Πρόλογος..» σελ. στ’). Στη δεύτερη περίπτωση, μέχρι τον Απρίλιο του 1911 «είχον αποκατασταθεί δι’ αυτού εις τους μεσογείους και παραθαλασσίους συνοικισμούς των Στεφανοβικείων αγροκτημάτων, των Καλογρηανών, των αγροκτημάτων Τοπάλη, Καρτάλη και Μπαλτατζή ως και επί των λεγομένων ‘εθνικών λιβαδίων’ 4.704 οικογένειαι, εκ των οποίων […] 1.510 εντόπιαι οικογένειαι και 3.194 προσφυγικαί[…] Δεδομένου ότι ο εποικισμός εξηκολούθησε και μετά το 1911 επί των βραδύτερον κτηθέντων αγροκτημάτων Ζάππα, Μουφήτ βέη, Νεκή πασά κτλ., επ’ αυτών δε απεκαταστάθησαν περί τας 3.000 οικογενείας εντοπίων επιμόρτων καλλιεργητών, φθάνομεν εις συνολικόν αριθμόν εποικισθέντων δια του Θεσσαλικού Γεωργικού Ταμείου περίπου 7.700 εντοπίων και προσφυγικών οικογενειών». (Βλ. την έκθεση του τότε Διευθυντή του Ταμείου Ι. Παναγιωτόπουλου προς το Υπουργείο Οικονομικών (1911), όπως αναπαράγεται στο Στεφανίδης Δ., Αγροτική Πολιτική… Τόμ. Αˊ, σελ. 248).

Επρόκειτο για μια σημαντική εξέλιξη, που λειτούργησε παραδειγματικά για τον λοιπό αγροτικό πληθυσμό και ενίσχυσε ακόμα περισσότερο τον αγώνα τους για την ολοκληρωτική διανομή των τσιφλικιών. Ωστόσο, η εξέλιξη αυτή απείχε ακόμη πολύ από την οριστική επίλυση του θεσσαλικού ζητήματος, όπως ισχυρίστηκε από το βήμα της Βουλής ο τότε πρωθυπουργός Γ. Θεοτόκης. Αντίθετα τα επεισόδια και οι συγκρούσεις εξακολουθούσαν να αποτελούν καθημερινό φαινόμενο στον Θεσσαλικό κάμπο. Το 1906, είκοσι πέντε χρόνια μετά την προσάρτηση της Θεσσαλίας, διαβάζουμε σε εφημερίδα του Βόλου: «Εξώσεις έγιναν πάρα πολλές. Επίσης ερημώσεις χωριών με την αυθαίρετη βούληση κτηματοδεσποτών […] Πολλές εκατοντάδες από τους εξωσθέντες έμειναν άστεγοι μέσα στο χειμώνα, για να ικανοποιηθεί έτσι η φιλανθρωπία και η ευσπλαχνία των διωκτών, οι οποίοι πέτυχαν με την απάνθρωπη εκβίαση την πλήρη υποταγή των καλλιεργητών που γύρισαν και την επαίσχυντη υποδούλωσή τους». (Βλ. εφ. Θεσσαλία 29-30 Νοεμβρίου 1906). Σύμφωνα με τον συντάκτη της εφημερίδας «πολλοί εγκαταλείποντας τα αδύνατα μέλη της οικογένειας πηγαίνουν στην Αμερική και αλλού, άλλοι που δεν ανέχονταν τον εξευτελισμό των υποδουλωθέντων και δεν μπόρεσαν να εξοικονομήσουν τα ναύλα για την Αμερική, έπιασαν τα βουνά και προτίμησαν λίγη, αλλά υποφερτή ζωή». Την ίδια χρονιά ο Σ. Τριανταφυλλίδης μας πληροφορεί ότι οι κολίγοι στις κοινότητες Νεοχωρίου, Παλαμά, Λασποχωρίου, Ζάρκου και Γριζάνου δεν είχαν δεχτεί ακόμη να υπογράψουν συμβόλαια. «Υπάρχουν πολλοί έτι οι ανθιστάμενοι», προσθέτει, περιγράφοντας το κλίμα της κοινωνικής αναταραχής που εξακολουθεί να κυριαρχεί στη Θεσσαλία και κατά την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα: «Όσοι κατοικούν την Θεσσαλίαν ενθυμούνται ότι προ ολίγων μηνών εις τα χωρία της επαρχίας Λαρίσσης, Λασποχωρίου, κλπ, αιματηραί διεδραματίσθησαν σκηναί μεταξύ των κολλίγων και των ενόπλων μισθοφόρων του ιδιοκτήτου κ. Χαλκιόπουλου. Προ ολίγων ακόμη μηνών άλλαι σκηναί επηκολούθησαν εις το χωρίον Γκερλί. Εις δε την επαρχίαν Καρδίτσης δεν παρέρχεται μην χωρίς να μη εξεγερθώσι κατά των ιδιοκτητών και ενοικιαστών των τσιφλικιών οι κολλίγοι αυτών, ανθιστάμενοι κατά νέων ακρωτηριασμών των δικαιωμάτων των. Προ ενός και ημίσεος έτους οι χωρικοί του χωρίου Παλαμά ωδηγήθησαν αγεληδόν εις την Καρδίτσαν υπό της ενόπλου δυνάμεως διότι δεν έστερξαν να ικανοποιήσωσι τας απαιτήσεις των ιδιοκτητών κατά την συγκομιδήν του αραβοσίτου. Και εν γένει ελάχιστα είναι τα χωρία εις τα οποία βασιλεύει ειρήνη μεταξύ κολλίγων και ιδιοκτητών.» (Βλ. Τριανταφυλλίδη Σ., Οι Κολλίγοι…, όπ.πρ., σελ. 66). Σε άλλες περιοχές της Θεσσαλίας οι εξώσεις κολίγων από τα κτήματα πλήθαιναν, ενώ η δολοφονία του Μαρίνου Αντύπα, τον ίδιο χρόνο πυροδοτούσε ακόμη περισσότερο την ατμόσφαιρα. Το καλοκαίρι του 1909 κοινοποιήθηκαν σε ολόκληρα χωριά μαζικές αγωγές εξώσεων, πυροδοτώντας ανάλογες αντιδράσεις: «Τώρα, λοιπόν, υπό τα απατηλά κηρύγματα της προστασίας των δικαίων του ατόμου και του πολίτου, οι κολλίγοι των θεσσαλικών πεδιάδων αποβάλλονται, παρά τα πασίδηλα κεκτημένα δικαιώματα, ου μόνο από των γαιών, ας καλλιεργούσιν, αλλά και από των καλυβών, εν αις προφυλάσσονται οπωσδήποτε από του ψύχους και των βροχών. Εκδιώκονται οι κολλίγοι εκάστοτε. Αλλ’ ουδείς ερωτά αυτούς που θα ζητήσουν άσυλον, που θα στήσωσι την καλύβην ή την σκηνήν. Εις τους ιερούς ναούς; Όχι, διότι και τούτων την κυριότητα αξιούν οι τσιφλικούχοι. Εις τα νεκροταφεία; Ποτέ! Διότι και αυτά εις τον αφέντην ανήκουσι!» (Βλ. Χατζηγιάννης Δ., Το αγροτικόν πρόβλημα… όπ.πρ. σελ. 18.) «Η υπομονή εξηντλήθη», γράφει η Θεσσαλία του Βόλου και συμπληρώνει: «Απειλείται γενική εξέγερσις, αι διαστάσεις και τα αποτελέσματα της οποίας θα είναι ανυπολόγιστα, εν η περιπτώσει ο εντός των ορίων της νομιμοφροσύνης αρξάμενος αγών ούτος των γεωργών αποβή άγονος». (Βλ. Εφ. Θεσσαλία, 14/11/1909).

Η δυναμική που απελευθέρωσε το Κίνημα στο Γουδί, θα ανατρέψει το σκηνικό και θα απελευθερώσει την αγροτική διαμαρτυρία. Συσκέψεις, συγκεντρώσεις και συλλαλητήρια οργανώνονται στις μεγάλες πόλεις αλλά και στα χωριά. Η Πανθεσσαλική επιτροπή, που στο μεταξύ συγκροτείται, επισκέπτεται στην Αθήνα τον πρωθυπουργό Δραγούμη και τους πολιτικούς αρχηγούς, αλλά δεν λαμβάνει παρά αόριστες υποσχέσεις. Η σύγκρουση έχει γίνει πλέον αναπόφευκτη…

4.6 Προς την Τελική Λύση (1911-1923)

Η εξέγερση του Κιλελέρ και τα αιματηρά γεγονότα που ακολούθησαν άνοιξαν τον δρόμο για την τελική επίλυση του αγροτικού ζητήματος της Θεσσαλίας. Επίσης, φαίνεται ότι οδήγησαν την ανερχόμενη ηγεσία των Φιλελευθέρων στη διαπίστωση ότι με το αγροτικό ζήτημα ανοικτό, το εσωτερικό μέτωπο δεν θα ήταν ποτέ αρραγές, αλλά και η απήχηση της Ελλάδας μεταξύ των πληθυσμών της Μακεδονίας, της Θράκης και της Ηπείρου, όπου το αγροτικό ζήτημα ήταν κατά τόπους ιδιαίτερα οξύ, θα δεχόταν σοβαρό πλήγμα. Το 1911 η κυβέρνηση Βενιζέλου κατάργησε τον νόμο του 1899 «Περί εξώσεως δυστροπούντων ενοικιαστών» και απαγόρευσε τις εξώσεις των κολίγων από τα κτήματα. Επίσης στην αναθεώρηση του Συντάγματος επέβαλε ρυθμίσεις (όπως το άρθρο 17 που προέβλεπε τη δυνατότητα απαλλοτρίωσης ιδιοκτησιών όχι μόνο για λόγους «δημόσιας ανάγκης» αλλά και για λόγους «δημόσιας ωφέλειας»), οι οποίες άνοιξαν το δρόμο για την απαλλοτρίωση των τσιφλικιών.

Παρόλα αυτά η πορεία προς την διανομή της μεγάλης ιδιοκτησίας στους ακτήμονες ούτε εύκολη ήταν ούτε σύντομη υπήρξε. Η εμπλοκή της χώρας στους Βαλκανικούς πολέμους και στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, η κατάκτηση των «Νέων Χωρών» και η αποκατάσταση των προσφύγων της Μ. Ασίας κατά την «μακρά» δεκαετία 1912-1922, παραμέρισαν την κρατική ενασχόληση από τα αγροτικά θέματα της Παλαιάς Ελλάδας και έθεσαν το θεσσαλικό ζήτημα σε δεύτερη μοίρα. Βεβαίως η διαφαινόμενη επικράτηση των Φιλελευθέρων και των οπαδών του αστικού εκσυγχρονισμού, δηλαδή του ευρύτατου ρεύματος θεσμικών παρεμβάσεων και αλλαγών που κυριάρχησε την εποχή αυτή στην ελληνική κοινωνία, προδίκαζε και την προώθηση της επίλυσης του ζητήματος των τσιφλικιών. Από την άλλη όμως, οι τσιφλικούχοι δεν φαίνονταν διατεθειμένοι να παραιτηθούν από τις βλέψεις τους. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμη και η συνταγματική επιταγή περί απαλλοτρίωσης των κτημάτων δεν ήταν εύκολο να εφαρμοσθεί, γιατί τα μεγάλα γαιοκτητικά συμφέροντα είχαν ισχυρές πολιτικές διασυνδέσεις και επηρέαζαν ακόμη και την κυβέρνηση Βενιζέλου. Φαίνεται, μάλιστα, ότι παρά την συνεχή επιδείνωση του αγροτικού ζητήματος, οι κυβερνήσεις των Φιλελευθέρων, τουλάχιστον μέχρι την είσοδο της χώρας στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν είχαν διαμορφώσει ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα αγροτικών μεταρρυθμίσεων. Συνέχιζαν απλώς την πολιτική της σταδιακής απαλλοτρίωσης με αποζημιώσεις και μάλιστα με πολύ βραδύ ρυθμό. Είναι ενδεικτικό ότι μεταξύ των ετών 1907-1914, το Δημόσιο αγόρασε και μεταπώλησε το 1/6 του συνόλου των τσιφλικιών σε ακτήμονες καλλιεργητές και πρόσφυγες. (Βλ. Αρώνη-Τσίχλη, Κ., Αγροτικό Ζήτημα και Αγροτικό Κίνημα, Θεσσαλία 1881- 1923, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 2005, σελ. 90). Ακόμη και το θέμα των εξώσεων δεν είχε ξεκαθαριστεί κατά τρόπο οριστικό. Εξαίρεση αποτέλεσε η θεσμοθέτηση των αγροτικών συνεταιρισμών με το νόμο 602 του 1914.

Το αποφασιστικό, όμως, βήμα για την απαλλοτρίωση των τσιφλικιών έγινε με το νόμο 1702 του 1917 από την Κυβέρνηση Εθνικής Άμυνας του Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη και με κύριους εμπνευστές τον Ανδρέα Μιχαλακόπουλο και τον Αλέξανδρο Μυλωνά. Στο νόμο ενσωματώθηκαν και τέσσερα νομοθετικά διατάγματα με τα οποία ρυθμιζόταν νομοθετικά η αναγκαστική απαλλοτρίωση της μεγάλης ιδιοκτησίας σε όλη την ελληνική επικράτεια και άνοιγε ο δρόμος για την διανομή των κτημάτων στους ακτήμονες καλλιεργητές. Επειδή όμως παρότι το θέμα διευθετήθηκε νομικά, στην πράξη η εφαρμογή του καθυστερούσε, οι αγρότες της Θεσσαλίας συγκάλεσαν Παναγροτική Σύσκεψη στη Λάρισα τον Σεπτέμβριο του 1919. Η ανάγκη περαιτέρω συντονισμού του αγροτικού κόσμου απέναντι στις καθυστερήσεις και την ασυνέπεια της κεντρικής εξουσίας οδήγησαν στην ίδρυση της Πανθεσσαλικής Αγροτικής Ένωσης. Πρόεδρός της εξελέγη ο αγρότης Γ. Οικονομίδης από το Βελεστίνο, ουσιαστικός εμψυχωτής της όμως ήταν ο δημοσιογράφος και εκδότης της εφημερίδας του Βόλου Ταχυδρόμος, Αλέξανδρος Μέρος. Οι φόβοι της Πανθεσσαλικής Αγροτικής Ένωσης επαληθεύτηκαν με την πολιτική μεταβολή του Νοεμβρίου 1920 και την ανατροπή της κυβέρνησης των Φιλελευθέρων. Τότε η αγροτική μεταρρύθμιση διακόπηκε και ανακλήθηκαν 150 διατάγματα απαλλοτρίωσης. Επίσης, μερικούς μήνες αργότερα εξαιτίας των ισχυρών πιέσεων των γαιοκτημόνων, ο πρωθυπουργός Δ. Γούναρης υποχρεώθηκε να αποσύρει από τη Βουλή σχέδιο νόμου που προέβλεπε τη συνέχιση των απαλλοτριώσεων, γεγονός που προκάλεσε οργή και ταραχές στη Θεσσαλία, για την αντιμετώπιση των οποίων, σύμφωνα με τον Σίδερι, χρειάστηκε να μεταβεί επιτόπου μονάδα στρατού. Το 1922 νέο σχέδιο νόμου της κυβέρνησης Γούναρη για το αγροτικό ζήτημα εισήχθη στη Βουλή για συζήτηση από τον υπουργό Γεωργίας Κ. Τερτίπη. Το νέο νομοσχέδιο συνάντησε την έντονη αντίδραση του αγροτικού κόσμου και την κινητοποίηση της Πανθεσσαλικής Αγροτικής Ένωσης, που με συνεχή ψηφίσματα κατά το πρώτο εξάμηνο του 1922 καταφερόταν «κατά της ενεργούμενης αναβολής ή παρελκύσεως της λύσεως του αγροτικού ζητήματος, της ανατροπής και καταπατήσεως κεκτημένων των αγροτών δικαιωμάτων, κατά της κατόπιν εντολής του Υπουργείου επανόδου τσιφλικούχων εις οργώματα εκδικασθέντων τσιφλικιών, των εξώσεων, κ.τ.λ.». Παρά την αντίδραση των Θεσσαλών αγροτών και της Πανθεσσαλικής Αγροτικής Ένωσης, το νομοσχέδιο ψηφίστηκε ως Νόμος 2922 του 1922 διακόπτοντας τη μεταρρυθμιστική πορεία στο χώρο της αγροτικής οικονομίας.

Τελικά ότι δεν μπόρεσαν να επιτύχουν οι κινητοποιήσεις του αγροτικού κόσμου επιτεύχθηκε τελικά λόγω των Μικρασιατικών γεγονότων, της Καταστροφής και της Επανάστασης του 1922. Η ανάγκη άμεσης αγροτικής αποκατάστασης εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων ώθησε την Επαναστατική Κυβέρνηση του Νικ. Πλαστήρα (με υπουργό Γεωργίας τον Γ. Σίδερη), στην έκδοση του Νομοθετικού Διατάγματος της 15ης Φεβρουαρίου 1923 «Περί αποκαταστάσεως ακτημόνων καλλιεργητών». Με το Διάταγμα αυτό θεσπίστηκε η αναγκαστική απαλλοτρίωση ιδιωτικών κτημάτων και η παραχώρηση δημόσιων, δημοτικών και κοινοτικών κτημάτων για γεωργική αποκατάσταση επίμορτων καλλιεργητών και προσφύγων, ορίζοντας μάλιστα την άμεση εγκατάσταση των ακτημόνων στα κτήματα που απαλλοτριώθηκαν, πριν ακόμη την καταβολή της αποζημίωσης στους ιδιοκτήτες, η οποία καθοριζόταν με βάση την προπολεμική αξία των κτημάτων. Το επαναστατικό αυτό Νομοθετικό Διάταγμα ήρθε να συμπληρώσει τον νόμο 1702/1917 της κυβέρνησης Βενιζέλου και να ολοκληρώσει την αγροτική μεταρρύθμιση στη χώρα, επιλύοντας ταυτόχρονα και το αγροτικό ζήτημα της Θεσσαλίας 42 χρόνια μετά τη δημιουργία του.

 

Screen Shot 2017-11-12 at 20.46.15

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Αγριαντώνη Χρ., Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα, Ιστορικό Αρχείο – Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος, Αθήνα 1986.

Alivisatos B., La Reforme Agraire en Grece au point de vue economique et sociale, Αθήνα 1939.

Αρσενίου Λ., Το έπος των Θεσσαλών αγροτών και οι εξεγέρσεις τους, Τρίκαλα 1994.

Αρώνη-Τσίχλη Κ., Αγροτικό Ζήτημα και Αγροτικό Κίνημα, Θεσσαλία 1881-1923, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 2005.

Βαλαωρίτης Ι.Α., Ιστορία της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος, Αθήναι 1902.

Βεργόπουλος Κ., Το Αγροτικό Ζήτημα στην Ελλάδα, Η κοινωνική ενσωμάτωση της γεωργίας, εκδ. Εξάντας, Αθήνα 1975.

Γεωργιάδης Ν., Θεσσαλία, Βόλος 1894, επανέκδοση εκδ. ‘Ελλα, Λάρισα 1995.

Δερτιλής Γ., Ελληνική οικονομία και βιομηχανική επανάσταση 1830-1910, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα- Κομοτηνή 1984.

Ζωγράφος Γ. Χρ., Το αγροτικόν ζήτημα εν Θεσσαλία, Αθήνα 1911.

Καραβίδας Κ.Δ., Τα Αγροτικά, Αθήνα 1931, επανέκδοση εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 1982.

Καραπάνος Κ., Η Δημοκοπία αγωνιζομένη να δημιουργήσει αγροτικόν ζήτημα εν Ηπείρω και Θεσσαλία, Αθήνα 1882, στο Ντοκουμέντα, πρόλογος Α. Πεπελάση, επανέκδοση ΑΤΕ, Αθήνα 1981.

Κατηφόρης Κ., «Η νομική άποψη του ζητήματος των τσιφλικιών στη Θεσσαλία και στην περιοχή της Άρτας», στο Πρακτικά του Ελληνογαλλικού Συνεδρίου Ο Αγροτικός Κόσμος στον Μεσογειακό χώρο, Αθήνα 1988, σελ. 521-531.

Κορδάτος Γ., Η αγροτική εξέγερση του Κιλελέρ, Αθήνα 1945.

Κορδάτος Γ., Ιστορία της Νεώτερης Ελλάδας, Αθήνα 1959.

Κορδάτος Γ., Ιστορία του αγροτικού κινήματος στην Ελλάδα, εκδ. Μπουκουμάνη, Αθήνα 1973.

Κυριακίδης Ε., «Η προσάρτησις της Θεσσαλίας», περιοδικό ΗΩΣ, Αφιέρωμα στη Θεσσαλία, 1966, σελ. 80-89.

Μουγογιάννης Γ., «Πτυχές του αγροτικού ζητήματος στη Θεσσαλία και μια ανέκδοτη μαρτυρία του Αλεξ. Μέρου», περ. Αρχείον Θεσσαλικών Μελετών, τομ. Ζ ́, Βόλος 1985, σελ. 93-125.

Μπούσδρας Δ., Η απελευθέρωσις των σκλάβων αγροτών, Αθήνα 1951.

Νάκος Γ.Π., Το νομικό καθεστώς των τέως Δημόσιων Οθωμανικών Γαιών 1821-1912, Θεσσαλονίκη 1984.

Παγανέλης Σπ., Οδοιπορικαί Σημειώσεις, Αθήνα 1882.

Πατρώνης Β., «Μεγάλη γαιοκτησία και αγροτικό κίνημα: Η περίπτωση της Θεσσαλίας (1881-1923)» στο Α. Μωϋσίδης (επιμ.), Το αγροτικό κίνημα στην Ελλάδα. Από τον 19ο αιώνα ως σήμερα, εκδ. νήσος/Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, Αθήνα 2011, σελ. 57-100.

Πετμεζάς Σ., Η Ελληνική Αγροτική Οικονομία κατά τον 19ο αιώνα. Η περιφερειακή διάσταση, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2003.

Πρόντζας Β., Οικονομία και γαιοκτησία στη Θεσσαλία (1881-1912), εκδ. ΜΙΕΤ, Αθήνα 1982.

Ραδινός Γ.Κ., «Μελέτη περί του εν Θεσσαλία αγροτικού ζητήματος», εφ. Θεσσαλία, 13-17 Ιουλίου 1909.

Σίδερις Α., Η γεωργική πολιτική της Ελλάδος κατά την λήξασαν εκατονταετίαν (1833-1933), Αθήναι 1934.

Στεφανίδης Δ., Αγροτική Πολιτική, Τόμ. Αˊ, Γαιοκτησία και Γαιοκτητική Πολιτική, Υπουργείο Γεωργίας, Αθήναι 1934.

Σφήκα-Θεοδοσίου Α., «Ο Χ. Τρικούπης και οι εθνικές γαίες», στο Ιστορικά τεύχ. 125 (ένθετο της εφ. «Ελευθεροτυπία»), Το Αγροτικό Ζήτημα, 7 Μαρτίου 2002, σελ. 28-37.

Τριανταφυλλίδης Σ., Οι κολλίγοι της Θεσσαλίας, εκδ. Στοχαστής, Αθήνα 1974.

Τσιοβαρίδου Θ., «Η αλλαγή της δομής της γεωργίας μετά την προσάρτηση της Θεσσαλίας», Πρακτικά Διεθνούς Ιστορικού Συμποσίου: Η τελευταία φάσις της Ανατολικής κρίσεως και ο Ελληνισμός 1878- 1881, Αθήναι 1983, σελ. 483-494.

Τσοποτός Δ.Κ., Γη και γεωργοί της Θεσσαλίας κατά την Τουρκοκρατίαν, Α’ εκδ. Βόλος 1912, ανατύπωση εκδ. Επικαιρότητα, Αθήνα 1974.

Χατζηγιάννης Δ.Α., Το αγροτικόν πρόβλημα της Θεσσαλίας. Γένεσις, ανέλιξις και λύσις αυτού, Αθήνα 1910.

Χιωτάκη Α., Η συμπεριφορά του τραπεζικού κεφαλαίου σε μια αγροτική οικονομία (τέλη ΙΘ ́ αιώνα). Η περίπτωση της Τράπεζας Ηπειροθεσσαλίας στην Άρτα, εκδ. ΜΙΕΤ, Αθήνα 1994.

Ψύρρας Θ., Κιλελέρ. Στον ήλιο μοίρα. Από το ξεκίνημα του αγώνα ως την εξέγερση και την τελική λύση (1881-1923), εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2010.

 

Εφημερίδες

  Αιών (Αθήνα) 1881
  Ανεξαρτησία (Λάρισα) 1882
  Αστήρ της Θεσσαλίας (Λάρισα) 1881-1884
  Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής 1881-1885
  Θεσσαλία (Βόλος) 1882, 1900-1910
  Θεσσαλική (Βόλος) 1901-1902
  Καρδίτσα (Kαρδίτσα 1882)
  Οι Εργάται (Τρίκαλα) 1883-1884
  Πανθεσσαλική (Βόλος) 1900-1910

Βιβλιογραφική Αναφορά:

Πατρώνης, Β. 2015. Το Αγροτικό Ζήτημα ΙΙ Η Μεγάλη Γαιοκτησία: Η περίπτωση των τσιφλικιών στη Θεσσαλία, 1881-1923. [Κεφάλαιο Συγγράμματος]. Στο Πατρώνης, Β. 2015. Ελληνική οικονομική ιστορία. [ηλεκτρ. βιβλ.] Αθήνα:Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών. κεφ 4. Διαθέσιμο στο: http://hdl.handle.net/11419/1704

Advertisements