Ο Ευαγγελισμός της Αναστάσεως στις Μυροφόρες

στις

Μια αφετηρία για την ανάγνωση της βυζαντινής εικόνας του «Λίθου»

Κόττης Κωνσταντίνος
Θεολόγος

Screen Shot 2017-11-12 at 20.46.15

επιμέλεια παρουσίασης: Πυθεύς

 

Είναι αληθές πως μόνο σε μεταγενέστερη απόκρυφη διήγηση, υπάρχει μια περιγραφή της ίδιας της Αναστάσεως του Χριστού 1. Στις βιβλικές πηγές τα πράγματα είναι διαφορετικά. Εκεί μαρτυρείται η πληροφορία, πως ο Χριστός κατήλθε στον Άδη και κήρυξε χωρίς άλλες λεπτομέρειες 2. Αντίθετα μαρτυρούνται, εκτενώς, ο αναστάσιμος ευαγγελισμός των μυροφόρων και των μαθητών, εμφανίσεις του αναστημένου Χριστού και εν τέλει η Ανάληψή του. Η πρώτη αναστάσιμη ευαγγελική μαρτυρία, η οποία τίθεται και ως κύρια εικόνα της Αναστάσεως στον Κύκλο του Δωδεκαόρτου ως «Λίθος», υπάρχει και στους 4 Ευαγγελιστές, πράγμα σπάνιο 3.

«καὶ καθελὼν αὐτὸ ἐνετύλιξε σινδόνι καὶ ἔθηκεν αὐτὸ ἐν μνήματι λαξευτῷ, οὗ οὐκ ἦν οὐδεὶς οὐδέπω κείμενος· καὶ ἡμέρα ἦν Παρασκευή, Σάββατον ἐπέφωσκε», Λκ 23:54

Η ημέρα στους Εβραίους εισέρχονταν στις 6 το απόγευμα. Κανονικά η σημασία του ελληνικού ρήματος «ἐπιφώσκω» δεν αφήνει περιθώρια: είτε νοείται το ξημέρωμα, είτε αυτός ο οποίος κάνει κάτι να λάμψει, εν προκειμένω ο Θεός ανατέλλοντας τον Ήλιο. Υπάρχει βέβαια και περίπτωση, όπου το συγκεκριμένο ρήμα, συνδέεται όχι με την αρχή του ηλίου, αλλά της ιουδαϊκής ημέρας, δηλαδή 6 το απόγευμα 4. Εντούτοις στον Μάρκο αναφέρεται, ρητά, η ανατολή του ηλίου ως ώρα Αναστάσεως 5. Ως προς το έργο των μυροφόρων πρέπει να πούμε, πως δεν πήγαν για τυπική επίσκεψη στον τάφο, αλλά για να αποδώσουν νεκρικές τιμές και κατά τον Μάρκο την μύρωση. Από την 1η ώρα του Σαββάτου (18:00 σημερινή της τότε Παρασκευής) μέχρι και την 12η απογευματινή (17:59 σημερινή του τότε Σαββάτου), δεν μπορούσαν να προσφέρουν: υπήρχε η διπλή αργία του εβραϊκού Πάσχα και του Σαββάτου του Πάσχα. 6

«Οἱ οὖν Ἰουδαῖοι, ἵνα μὴ μείνῃ ἐπὶ τοῦ σταυροῦ τὰ σώματα ἐν τῷ Σαββάτῳ, ἐπεὶ Παρασκευὴ ἦν· ἦν γὰρ μεγάλη ἡ ἡμέρα ἐκείνη τοῦ Σαββάτου· ἠρώτησαν τὸν Πιλᾶτον ἵνα κατεαγῶσιν αὐτῶν τὰ σκέλη, καὶ ἀρθῶσιν», Ιω 19:31

Κατά τον Ματθαίο, ως μυροφόρες αναφέρονται η Μαρία Μαγδαληνή, και η άλλη Μαρία (ή Μαριάμ), πιθανότατα η Θεοτόκος 7. Συχνά υποστηρίχθηκε πως ο Μάρκος καλεί, μάλλον, ως Μαρία του Ιακώβου την Θεοτόκο, αφού οι Ιάκωβος και Ιωσής, οι καλούμενοι και «αδελφόθεοι», ήταν τέκνα του Ιωσήφ 8. Έτσι η Θεοτόκος, αφού για τον κόσμο διαδέχθηκε την μακαριστή σύζυγο του Ιωσήφ, λογίζονταν ως μητέρα τους. Ο ίδιος ευαγγελιστής αναφέρει την Σαλώμη 9. Στον Λουκά μαρτυρείται τινά Ιωάννα, χωρίς να είναι βέβαια αν πρόκειται για την Σαλώμη, μητέρα του ευαγγελιστή Ιωάννη και του Ιακώβου. Μαρτυρεί δε και άλλες «λοιπαὶ σὺν αὐταῖς» 10 .

Screen Shot 2018-04-09 at 11.06.57
Εικόνα 2 Κύκλος της αναστάσεως: Ο «Λίθος», οι φυλάσσοντες στρατιώτες, το Χαίρε των Μυροφόρων, Ευαγγέλιο Rabbula, 586 μ.Χ.

Στον Ματθαίο υπάρχει σαφής περιγραφή σεισμού, η εμφάνιση Αγγέλου (νεανίσκου κατά Μάρκον), ενδεδυμένου ενδόξου λευκού, η αποκύλιση του σφραγιστικού λίθου του τάφου και το κάθισμα του επί λίθου 11.

Screen Shot 2018-04-09 at 11.08.43
Εικόνα 3 Ο «Λίθος» κατά τον Ματθαίο, τοιχογραφία Μονής Mileseva Σερβία, 1228 μ.Χ.

Έχουμε έναν παλαιστικό ή στρατιωτικό συμβολισμό της νίκης επί του Άδου. Το ένδοξο λευκό του, δημιουργεί συνειρμούς με αρχαίες σχετικές εικόνες, όπως το θείο υπέρλευκο των ίππων του ομηρικού Ρήσου 12. Κυρίως, όμως, συνδέεται με το λευκό του Χριστού κατά την Μεταμόρφωση, χωρίς, όμως, να ταυτίζεται ο κτιστός με τον άκτιστο 13. Εδώ έρχεται να προστεθεί η μαρτυρία του Λουκά, ο οποίος αναφέρει όχι έναν αλλά δύο άνδρες / Αγγέλους Κυρίου «ἐν ἐσθήσεσιν ἀστραπτούσαις» 14 .

Στον Μάρκο, όμως, ο λίθος είναι μεν αποκεκυλισμένος, αλλά ο Άγγελος καθόταν εντός του μνημείου «ἐν τοῖς δεξιοῖς» 15. Κατά τον Χρυσόστομο, ο σεισμός έγινε για να ξυπνήσουν, αυτές οι οποίες είχαν αποκοιμηθεί περιμένοντας το χάραμα, αλλά και οι στρατιώτες της φρουράς, για να μαρτυρήσουν στους Φαρισαίους 16. Όμως στον Ματθαίο, δεν αναφέρεται ο ύπνος. Γενικά στον Ματθαίο δίδεται η εντύπωση, πως οι Μυροφόρες υπήρξαν αυτόπτες της στιγμής της Αναστάσεως. Ενδιαφέρον είναι, το ότι ο Χρυσόστομος, προσεγγίζει τον Άγγελο όχι τόσο ως αγγελιοφόρο, αλλά μάλλον ως κριτή, καθησυχάζοντας ώστε να μη φοβούνται (προφανώς ως πιστές και υπό του Σταυρού), υπαινισσόμενος εκείνους οι οποίοι αρνήθηκαν 17. Υποθέτω πως ο Χρυσόστομος, εδώ, έχει υπόψιν του μια προφητεία η οποία απαντά στο Λουκά 18.

«ἠκολούθει δὲ αὐτῷ πολὺ πλῆθος τοῦ λαοῦ καὶ γυναικῶν αἳ καὶ ἐκόπτοντο καὶ ἐθρήνουν αὐτόν. στραφεὶς δὲ πρὸς αὐτὰς ὁ Ἰησοῦς εἶπε· θυγατέρες Ἱερουσαλήμ, μὴ κλαίετε ἐπ᾿ ἐμέ, πλὴν ἐφ᾿ ἑαυτὰς κλαίετε καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ὑμῶν. ὅτι ἰδοὺ ἔρχονται ἡμέραι ἐν αἷς ἐροῦσι· μακάριαι αἱ στεῖραι καὶ κοιλίαι αἳ οὐκ ἐγέννησαν, καὶ μαστοὶ οἳ οὐκ ἐθήλασαν. τότε ἄρξονται λέγειν τοῖς ὄρεσι, πέσετε ἐφ᾿ ἡμᾶς, καὶ τοῖς βουνοῖς, καλύψατε ἡμᾶς· ὅτι εἰ ἐν τῷ ὑγρῷ ξύλῳ ταῦτα ποιοῦσιν, ἐν τῷ ξηρῷ τί γένηται;», Λκ 23:27-31

Ωστόσο στον Ιωάννη, τα πράγματα περιγράφονται λίγο διαφορετικά και πιο σαφή. Η Μαγδαληνή ήταν η πρώτη η οποία αντιλήφθηκε την απουσία του σώματος. Ωστόσο εκ της χρήσης του ρήματος «οἴδαμεν», εξυπακούεται πως δεν ήταν η μόνη μυροφόρος. Πορεύεται προς τους Πέτρο και Ιωάννη, χωρίς να έχει συναντήσει Άγγελο μέχρι εκείνη την στιγμή, όπου για Ανάσταση δεν γίνεται, ακόμα, λόγος 19 .

Πρώτος έφτασε στο σημείο ο Ιωάννης, κάτι το οποίο δίνει μεγάλη σημασία στην ευαγγελική μαρτυρία του20. Είδε τα οθόνια κάτω, σταμάτησε και δεν εισήλθε στο μνημείο. Τα οθόνια, όπως παρατηρεί ο Χρυσόστομος, είναι δείγμα της Ανάστασης του Κυρίου. Κολλάνε πάνω στη σάρκα και εάν γίνονταν απόπειρα για να τα αφαιρέσουν, εκτός ότι το πιθανότερο θα ήταν το γδάρσιμο της σαρκός, δεν θα εξυπηρετούσε καμία λογική. Θα χάνονταν άσκοπα χρόνος: ένας κλέφτης δεν έχει τον χρόνο σύμμαχο, ιδίως όταν οι Ρωμαίοι φρουροί είναι απέξω, έστω και κοιμώμενοι 21 .

Πρώτος εισήλθε στο μνημείο ο Πέτρος και μόνο μετά από αυτόν ο Ιωάννης. Εντός του ταφικού μνημείου, αντίκρισαν το σουδάριο, το κάλυμμα, δηλαδή, της κεφαλής του νεκρού, τοποθετημένο με τάξη. Ένας κλέφτης, ποτέ δεν ταξινομεί στον τόπο του εγκλήματος. Στους παρόντες μαθητές του Χριστού, τότε υπήρξε πίστη αλλά και δωρεά της ερμηνείας της ρήσης του Κυρίου «ὅτι δεῖ αὐτὸν ἐκ νεκρῶν ἀναστῆναι»22. Ανακεφαλαιώνοντας, πρώτα εισήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή, μετά οι μαθητές, χωρίς έως του σημείου αυτού, να έχουν ευαγγελισθεί υπό Αγγέλου.

Οι δύο έφυγαν, αλλά παρέμεινε η Μαρία η Μαγδαληνή, απαρηγόρητη συν τοις άλλοις και για την κλοπή του σκηνώματος, όπως νόμιζε, αλλά και ως γυναίκα 23. Κατά το Χρυσόστομο, ενισχύθηκε η πίστη της, αλλά και τιμήθηκε, αντικρίζοντας δύο ευαγγελιστές Αγγέλους, καθήμενους επί της νεκρικής λίθινης κλίνης: ο ένας στέκονταν όπου πριν η κεφαλή του Χριστού, ο έτερος εκεί όπου και οι πόδες του 24 .

Ξαφνικά, στρέφοντας πίσω αντίκρισε τον Κύριο. Ο Χρυσόστομος υποθέτει, πως όταν εμφανίστηκε ο Κύριος, πρέπει η Μαρία να είδε την διαφορά στα μάτια των Αγγέλων 25. Έτσι γύρισε πίσω και στην αρχή τον θεώρησε ως τον υπεύθυνο κηπουρό, αφού ο τάφος βρισκόταν μέσα σε κήπο. Φαίνεται πως μετά την πρώτη επαφή, κοίταξε πάλι, προς τους Αγγέλους, γιατί όταν άκουσε το όνομα της, ξανάστρεψε το βλέμμα προς τον Κύριο.

Screen Shot 2018-04-09 at 11.12.20
Εικόνα 4 Ο «Λίθος» κατά τον Ιωάννη, με εμφανή την επίδραση της ερμηνείας Ι. Χρυσοστόμου (βλ. παρ. 25), τοιχογραφία Μονής Decani, 1335-1350 μ.Χ.

 Ο Χριστός δεν άφησε τη Μαγδαληνή να τον αγγίξει, αφού δεν είχε ακόμα ανέβη προς τον Πατέρα. Αν κατά την διάρκεια του πένθους οι αρχαίοι δέχονταν ότι μολύνονταν ο έχων επαφή με τον νεκρό 26 , ακόμα και οι Θεοί, πολύ περισσότερο δεν επιτρέπονταν η επαφή με το αναστημένο σώμα 27. Με βάση τον Ιωάννη, δύναται να κατανοηθεί η αναφορά του Ματθαίου, πως η Μαγδαληνή και η έτερη Μαρία, πορευόμενες προς αναστάσιμη αναγγελία στους μαθητές (στον Μάρκο δι΄ Αγγέλου με αναφορά στον Πέτρο 28), είδαν τον Κύριο, που μήνυσε συνάντηση στη Γαλιλαία.29

Screen Shot 2018-04-09 at 11.13.40
Εικόνα 5 Ο «Λίθος» και το «Μή μου ἅπτου», τοιχογραφία Ι. Μ. Gracanica, 1313-1314 μ.Χ

Πρέπει εδώ να τονίσουμε, πως το Κατά Μάρκον παρουσιάζει ένα πρόβλημα ακεραιότητας του κειμένου του. Σε πολλά χειρόγραφα, ολοκληρώνεται στον στίχο 8. Σε αρκετά τέτοια χειρόγραφα υπάρχει διαφορετική κατακλείδα ως εξής: «Πάντα δὲ τὰ παρηγγελμένα τοῖς περὶ τὸν Πέτρον συντόμως ἐξήγγειλαν. Μετὰ δὲ ταῦτα καὶ αὐτὸς ὁ Ἰησοῦς ἀπὸ ἀνατολῆς καὶ ἄχρι δύσεως ἐξαπέστειλεν δι’ αὐτῶν τὸ ἱερὸν καὶ ἄφθαρτον κήρυγμα τῆς αἰωνίου σωτηρίας, ἀμήν!». Αυτό, ίσως, θα μπορούσε να δώσει μια επιπλέον εξήγηση, γιατί σε εικόνες της βυζαντινής εικόνας της Αναστάσεως / Εις Άδου Καθόδου, ο Χριστός έχει φορά άλλοτε προς την Ανατολή και άλλοτε προς την Δύση (δεξιόστροφα και αριστερόστροφα) 30. Η κριτική έκδοση της Καινής Διαθήκης των Nestle–Aland θεωρεί τόσο κατακλείδα αυτή, όσο και τους στίχους 9 έως 20 πρόσθετους. Εντούτοις μαρτυρούνται σε πολλούς κώδικες και ήδη από τον Β΄ αιώνα, έχουμε μαρτυρίες και για τις δύο παραλλαγές – παραδόσεις.

 

Παραπομπές

1 Πρόκειται για τα κεφάλαια Α΄ έως ΙΑ΄ στο έργο Ἡ εἰς Ἅδου Κάθοδος τοῦ Ἰησοῦ. Βλ. σχετικά και «Κ. Κόττης, Η εικόνα της Εις Άδου καθόδου. Από την Αρπαγή της Περσεφόνης, στην απόκρυφη γραμματεία και την λειτουργική», στο [https:// kapodistriako.academia.edu/KonstantinosKottis] (Ημερ. ανάκτησης Πέμπτη 12-05-16), 4 & 8-12.

2 «ὅτι καὶ Χριστὸς ἅπαξ περὶ ἁμαρτιῶν ἔπαθε, δίκαιος ὑπὲρ ἀδίκων, ἵνα ἡμᾶς προσαγάγῃ τῷ Θεῷ, θανατωθεὶς μὲν σαρκί, ζωοποιηθεὶς δὲ πνεύματι· ἐν ᾧ καὶ τοῖς ἐν φυλακῇ πνεύμασι πορευθεὶς ἐκήρυξεν», Α΄ Πε 3:18-19.

3 Μτ 28:1-10, Μκ 16:1-11, Λκ 24:1-12, Ιω 20:1-18.

4 «καὶ καθελὼν αὐτὸ ἐνετύλιξε σινδόνι καὶ ἔθηκεν αὐτὸ ἐν μνήματι λαξευτῷ, οὗ οὐκ ἦν οὐδεὶς οὐδέπω κείμενος· καὶ ἡμέρα ἦν Παρασκευή, Σάββατον ἐπέφωσκε», Λκ 23:54.

5 «καὶ λίαν πρωΐ τῆς μιᾶς Σαββάτων ἔρχονται ἐπὶ τὸ μνημεῖον, ἀνατείλαντος τοῦ ἡλίου», Μκ 16:2.

6 Πρβλ. «Οἱ οὖν Ἰουδαῖοι, ἵνα μὴ μείνῃ ἐπὶ τοῦ σταυροῦ τὰ σώματα ἐν τῷ Σαββάτῳ, ἐπεὶ Παρασκευὴ ἦν· ἦν γὰρ μεγάλη ἡ ἡμέρα ἐκείνη τοῦ Σαββάτου· ἠρώτησαν τὸν Πιλᾶτον ἵνα κατεαγῶσιν αὐτῶν τὰ σκέλη, καὶ ἀρθῶσιν», Ιω 19:31.

7 Μτ 28:1.

8 Βλ. «καὶ Μαρία ἡ τοῦ Ἰακώβου καὶ Ἰωσῆ μήτηρ», Μτ 27:56.

9 Μκ 16:1.

10 Λκ 24:10.

11 Μτ 28:2.

12 Μτ 28:3. Βλ. και «τοῦ δὴ καλλίστους ἵππους ἴδον ἠδὲ μεγίστους· λευκότεροι χιόνος… τὰ μὲν οὔ τι καταθνητοῖσιν ἔοικεν ἄνδρεσσιν φορέειν, ἀλλ᾽ ἀθανάτοισι θεοῖσιν», Ὅμηρος, Ἰλιὰς, Ῥαψωδία Κ΄, 436-441.

13 «τὸ εἶδος τοῦ προσώπου αὐτοῦ ἕτερον καὶ ὁ ἱματισμὸς αὐτοῦ λευκὸς ἐξαστράπτων»,  Λκ 9:29.

14 Λκ 24:4.

15 Μκ 16:5.

16 Ἰωάννης Χρυσόστομος, Ὑπόμνημα εἰς τὸν Ἅγιον Ματθαίον τὸν εὐαγγελιστήν, PG 58, 783.

17 «οὐ γάρ ὑμῶν ἐστι το δεδοικέναι, φησίν αλλ΄ ἐκείνων τῶν συσταυρωσάντων», Ἰωάννης Χρυσόστομος, Ὑπόμνημα εἰς τὸν Ἅγιον Ματθαίον τὸν εὐαγγελιστήν, PG 58, 784. Βλ. και Εξ 12:13 και 12:29.

18 «ἠκολούθει δὲ αὐτῷ πολὺ πλῆθος τοῦ λαοῦ καὶ γυναικῶν αἳ καὶ ἐκόπτοντο καὶ ἐθρήνουν αὐτόν. στραφεὶς δὲ πρὸς αὐτὰς ὁ Ἰησοῦς εἶπε· θυγατέρες Ἱερουσαλήμ, μὴ κλαίετε ἐπ᾿ ἐμέ, πλὴν ἐφ᾿ ἑαυτὰς κλαίετε καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ὑμῶν. ὅτι ἰδοὺ ἔρχονται ἡμέραι ἐν αἷς ἐροῦσι· μακάριαι αἱ στεῖραι καὶ κοιλίαι αἳ οὐκ ἐγέννησαν, καὶ μαστοὶ οἳ οὐκ ἐθήλασαν. τότε ἄρξονται λέγειν τοῖς ὄρεσι, πέσετε ἐφ᾿ ἡμᾶς, καὶ τοῖς βουνοῖς, καλύψατε ἡμᾶς· ὅτι εἰ ἐν τῷ ὑγρῷ ξύλῳ ταῦτα ποιοῦσιν, ἐν τῷ ξηρῷ τί γένηται;», Λκ 23:27-31.

19 Ιω 20:1-3

20 Ιω 20:4.

21 Ἰωάννης Χρυσόστομος, Ὑπόμνημα εἰς τὸν Ἅγιον Ἰωάννην τὸν ἀπόστολον καὶ εὐαγγελιστήν, PG 59, 465.

22 Ιω 20:9.

23 «Περιπαθές πως τὸ γυναικεῖον γένος καὶ πρὸς οἶκτον ἐπιρρεπέστερον», Ἰωάννης Χρυσόστομος, Ὑπόμνημα εἰς τὸν Ἅγιον Ἰωάννην τὸν ἀπόστολον καὶ εὐαγγελιστήν, PG 59, 467.

24 «ὡς οὖν ἔκλαιε, παρέκυψεν εἰς τὸ μνημεῖον καὶ θεωρεῖ δύο ἀγγέλους ἐν λευκοῖς καθεζομένους, ἕνα πρὸς τῇ κεφαλῇ καὶ ἕνα πρὸς τοῖς ποσίν, ὅπου ἔκειτο τὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ», Ιω 20:12.

25 «ἄφνω φανεὶς ὁ Χριστὸς ὄπισθεν αὐτῆς ἐκπλῆξαι τοὺς ἀγγέλους, κἀκείνους θεασαμένους τὸν Δεσπότην, καὶ τῷ σχήματι, καὶ τῷ βλέμματι, καὶ τῷ κινήματι εὐθέως ἐμφῆναι, ὅτι τὸν Κύριον εἶδον», Ἰωάννης Χρυσόστομος, Ὑπόμνημα εἰς τὸν Ἅγιον Ἰωάννην τὸν ἀπόστολον καὶ εὐαγγελιστήν, PG 59, 468.

26 Στ. Οικονόμου, «Η Εκφορά και η Ταφή» στο Ν. Χρ. Σταμπολίδης κ.α., Επέκεινα. Ο Θάνατος και η μεταθανάτια Ζωή στην Αρχαία Ελλάδα (Αθήνα: Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, 2014), 79-80. Βλ. και «λήψεται ὕσσωπον καὶ βάψει εἰς τὸ ὕδωρ ἀνὴρ καθαρός, καὶ περιῤῥανεῖ ἐπὶ τὸν οἶκον καὶ ἐπὶ τὰ σκεύη καὶ ἐπὶ τὰς ψυχάς, ὅσαι ἂν ὦσιν ἐκεῖ, καὶ ἐπὶ τὸν ἡμμένον τοῦ ὀστέου τοῦ ἀνθρωπίνου ἢ τοῦ τραυματίου ἢ τοῦ τεθνηκότος ἢ τοῦ μνήματος· καὶ περιῤῥανεῖ ὁ καθαρὸς ἐπὶ τὸν ἀκάθαρτον ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ τρίτῃ καὶ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ, καὶ ἀφαγνισθήσεται τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ καὶ πλυνεῖ τὰ ἱμάτια αὐτοῦ καὶ λούσεται ὕδατι καὶ ἀκάθαρτος ἔσται ἕως ἑσπέρας» , Αρ 19:18-19.

27 Ιω 20:17. Βλ. και Εὐριπίδης, Ἰππόλυτος, 1437-1439.

28 Μρ 16:17.

29 Μτ 28:9-10.

30 Πρβλ. «ἐν ᾧ καὶ τοῖς ἐν φυλακῇ πνεύμασι πορευθεὶς ἐκήρυξεν», Α΄ Πε 3:19

 

Στο εξώφυλλο: εικόνα 1 Ο «Λίθος», ψηφιδωτό, Άγιος Απολλινάριος ο Νέος Ραβέννας, 6ος αιώνας

Αναφορά

Ο Ευαγγελισμός της Αναστάσεως στις Μυροφόρες.

 

Advertisements