εξώφυλλο: Φωτογραφία αναπαράσταση «χελώνας» από αναβιωτές πηγή i.sstatic.net
copyright © γράφει ο Δημήτριος Σχορτσανίτης
Εισαγωγή
Ο ρωμαϊκός στρατός, ένας από τους αποτελεσματικότερους και μακροβιότερους στρατιωτικούς μηχανισμούς της ιστορίας, οφείλει την επιτυχία του σε μια σειρά παραγόντων: πειθαρχία, οργάνωση, εκπαίδευση και –κυρίως– στη συνεχή ικανότητα προσαρμογής. Η Ρώμη δεν επικράτησε λόγω υπεροχής υλικού ή αριθμητικής δύναμης, αλλά χάρη στην εφευρετικότητα και στη δυνατότητά της να αναπτύσσει ή να υιοθετεί νέες πολεμικές τακτικές όταν οι περιστάσεις το απαιτούσαν. Ανάμεσα σε αυτές τις τακτικές, ιδιαίτερη θέση κατέχει ο σχηματισμός «χελώνα (testudo)», μια διάταξη αλληλοκαλυπτόμενων ασπίδων που θυμίζει το προστατευτικό κέλυφος του ομώνυμου ζώου.
Η «χελώνα» αποτέλεσε σύμβολο της συλλογικής δύναμης της λεγεώνας. Απαιτούσε υψηλό επίπεδο πειθαρχίας και συγχρονισμού, ενώ ήταν τόσο εντυπωσιακή στην όψη και αποτελεσματική στη λειτουργία ώστε εντυπωσίασε σύγχρονους και μεταγενέστερους ιστορικούς. Η χρήση της διατρέχει σχεδόν ολόκληρη την ιστορία της ρωμαϊκής πολεμικής μηχανής, από τους Σαμνιτικούς πολέμους και τις εκστρατείες του Ιουλίου Καίσαρα έως τους αγώνες του Μάρκου Αντωνίου κατά των Πάρθων και τις μεταγενέστερες βυζαντινές επιχειρήσεις, όπου μετασχηματίστηκε στο γνωστό φούλκον (phoulkon).
Προέλευση και ιστορικό πλαίσιο
Στα πρώτα χρόνια της Δημοκρατίας, η Ρώμη δεν ήταν η πανίσχυρη δύναμη που γνώρισε ο ύστερος αρχαίος κόσμος, περιορισμένη εδαφικά στην ευρύτερη περιοχή του Λάτιο. Ο ρωμαϊκός στρατός της εποχής για να μπορέσει να αντιμετωπίσει τους γειτονικούς λαούς και κυρίως τους Σαμνίτες κατά τα πρώτα έτη επέκτασης της Ρώμης, επηρεάστηκε έντονα από τις στρατιωτικές τακτικές των γειτονικών του ελληνικών πόλεων, υιοθετώντας την τακτική της οπλιτικής φάλαγγας. Όπως και οι αντίστοιχοι Έλληνες μαχητές, οι Ρωμαίοι οπλίτες στέκονταν πλάι πλάι σε σειρές και γραμμές καλύπτοντας τους διπλανούς τους, σχηματίζοντας με τον τρόπο αυτό ένα «τείχος» από ασπίδες έναντι του εχθρού. Διαθέτοντας σφιχτό σχηματισμό με περίπου ένα μέτρο απόσταση ανάμεσα στις σειρές, η φάλαγγα ήταν πολύ δύσκολο να διασπαστεί. Οι ασπίδες χρησιμοποιούνταν τόσο για προστασία όσο και για να σπρώχνουν τον εχθρό (τεχνική της ώθησης) ή να τον αναγκάζουν να χάσει τη συνοχή της γραμμής του Όταν ένας οπλίτης τραυματιζόταν ή σκοτωνόταν, τότε αυτός αντικαθίστανται από τον πίσω του, ώστε το «τείχος» των ασπίδων να παραμένει αδιάσπαστό. Η φάλαγγα παρέμεινε βασικός σχηματισμός για εκατοντάδες χρόνια, ήταν αποτελεσματική στον ανοιχτό και επίπεδο χώρο, αλλά παρουσίαζε σοβαρούς περιορισμούς σε δύσβατο έδαφος ή απέναντι σε ευκίνητο εχθρό.
Κατά τους σαμνιτικούς πολέμους (343 – 290 π.Χ), οι Ρωμαίοι αντιμετώπισαν τους Σαμνίτες έναν ιταλικό λαό, ο οποίος πολεμούσε χρησιμοποιώντας ελαφρύτερο και πολύ πιο ευέλικτο πεζικό. Η δυσκολία αντιμετώπισής τους από την κλασσική οπλιτική φάλαγγα ανάγκασε τους Ρωμαίους να αναθεωρήσουν το δόγμα μάχης τους. Η απάντηση για την αντιμετώπιση του πολεμικού αδιέξοδου ήταν η τροποποίηση της αρχικής συμπαγής διάταξης της φάλαγγας με την διάσπαση της σε μικρότερες μονάδες τις μοιράδες (maniple προέρχεται από την λατινική λέξη manipulus «μια χόυφτα» που κυριολεκτικά μεταφράζεται ως «μια χούφτα στρατιώτες»). Οι μοιράδες αποτελούνταν από 120 έως 160 άνδρες, μπορούσαν να κινούνται ημι-ανεξάρτητα προσαρμοζόμενες ανάλογα στο έδαφος και τον εχθρό, ενώ κάθε μονάδα μπορούσε να αναπτυχθεί λαμβάνοντας οριζόντια ή διαγώνια διάταξη επιτρέποντας μεγαλύτερη ευελιξία για την καλύτερη αντιμετώπιση των Σαμνιτών. Παράλληλα οι Ρωμαίοι εισήγαγαν μια νέα οργάνωση με το πεζικό διαιρεμένο σε τέσσερις ομάδες:
Τους Βελίτες (Velites): Ήταν οι ελαφρά οπλισμένοι ακροβολιστές της λεγεώνας. Συνήθως οι νεότεροι και φτωχότεροι στρατιώτες, ήταν οι πρώτοι που εμπλέκονταν στη μάχη, παρενοχλώντας τον εχθρό με ακόντια (hastae velitares) και καλύπτοντας την παράταξη της κύριας δύναμης.
Τους Εμπροσθοφύλακες (Hastati): Ήταν οι νεότεροι και λιγότερο έμπειροι στρατιώτες, που αποτελούσαν την πρώτη γραμμή.
Τους Πρίγκιπες (Principes): Ήταν οι πιο έμπειροι άνδρες, στην ακμή της ηλικίας τους, οι οποίοι παρατάσσονταν στη δεύτερη γραμμή. Ο ρόλος τους ήταν να υποστηρίξουν τους Εμπροσθοφύλακες ή να αναλάβουν τη μάχη αν η πρώτη γραμμή αποτύγχανε.
Τους Τριάριους (Triarii) Ήταν οι βετεράνοι, οι πιο ηλικιωμένοι και αξιόπιστοι στρατιώτες της λεγεώνας. Παρατάσσονταν στην τρίτη γραμμή και αποτελούσαν το τελευταίο απόθεμα δυνάμεων, που χρησιμοποιούνταν μόνο σε κρίσιμες στιγμές, όταν οι δύο πρώτες γραμμές είχαν αποτύχει να κερδίσουν τη μάχη. Η φράση «φτάσαμε στους Τριάριους (ad triarios redisse)» σήμαινε ότι η κατάσταση ήταν κρίσιμη
Παράλληλα με την μετεξέλιξη της δομής της οπλιτικής φάλαγγας, οι Ρωμαίοι έσπευσαν να εισάγουν νέες αμυντικές τακτικές για την προστασία εναντίον ρίψεων βελών, ελαφρών ακοντίων και αμυντικών όπλων ιδίως κατά την διάρκεια των πολιορκιών. Σημαντικό γεγονός εξέλιξης του ρωμαϊκού τρόπου μάχης πριν την έναρξη του δευτέρου σαμνιτικού πολέμου αποτέλεσε η αντικατάσταση της κυκλικής οπλιτικής ασπίδας (όπλον) με την μεγαλύτερη κυρτή ασπίδα (scutum) επιτρέποντας την δημιουργία ενός μεγαλύτερου προστατευτικού θόλου για την κάλυψη του προσωπικού. Η νέα ασπίδα αύξανε την κάλυψη από τα γόνατα έως το κεφάλι διαθέτοντας σημαντικό μήκος (περίπου 110 εκατοστά), ενώ το πλάτος της (περίπου 60 εκατοστά) αύξανε την αλληλοκάλυψη και την προστασία μεταξύ των ανδρών του σχηματισμού. Μια καινοτομία που εισήχθη στο πεδίο της μάχης με το τέλος του δευτέρου σαμντικού πολέμου, ως προϊόν των ανωτέρω αλλαγών υπήρξε η δημιουργία ενός αμυντικού σχηματισμού, της «χελώνας», που προσέφερε αυξημένη προστασία από ελαφρά πυρά επιτρέποντας στους Ρωμαίους να πλησιάζουν με ασφάλεια και να εμπλέκουν τους εχθρικούς σχηματισμούς, χωρίς να έχουν υποστεί σημαντικές απώλειες κατά την προσέγγιση.
Ο σχηματισμός της «χελώνας»
Ο σχηματισμός μιας «χελώνας» απαιτούσε για την δημιουργία του καλή εκπαίδευση, πλήρη συγχρονισμό και πειθαρχία. Οποιοδήποτε σφάλμα σε μία σειρά μπορούσε να προκαλέσει διάλυση και να θέσει σε κίνδυνο όλο τον σχηματισμό. Δίνοντας ο επικεφαλής το παράγγελμα «testudo» οι στρατιώτες της πρώτης γραμμής συνέχιζαν να κρατούν τις ασπίδες τους προς τα εμπρός, οι στρατιώτες των πλευρών γύριζαν τις ασπίδες τους προς τα ακάλυπτα πλευρά, οι στρατιώτες των εσωτερικών σειρών σήκωναν τις ασπίδες πάνω από τα κεφάλια των μπροστινών τους δημιουργώντας έναν συμπαγή προστατευτικό θόλο, ενώ οι «Τριάροι» ανελάμβαναν το δύσκολο έργο της κάλυψης των νώτων με τις ασπίδες τους προχωρώντας και συχνά μαχόμενοι με αναστραμμένο μέτωπο. Ο σχηματισμός της «χελώνας» λόγω της ανάγκης διατήρησης της συνοχής μείωνε σημαντικά την ταχύτητα και την ευκινησία, αλλά προσέφερε σταθερή προστασία ενάντια στα πυρά του ελαφρύ πεζικού και από τα βέλη των τοξοτών. Οι στρατιώτες εκπαιδεύονταν, ώστε ακόμη και κάτω από σφοδρά πυρά, να εμπιστεύονται τη δύναμη του συνόλου και να διατηρούν σταθερά τις θέσεις τους, διασφαλίζοντας την σταθερότητα και την αποτελεσματικότητα του σχηματισμού. Η πειθαρχία αυτή αντικατοπτρίζει την οργανωτική ικανότητα της ρωμαϊκής λεγεώνας, που έκανε τον σχηματισμό της «χελώνας» ένα τόσο αποτελεσματικό εργαλείο στο πεδίο της μάχης.
Πρώιμη εξέλιξη
Η πρώτη καταγεγραμμένη χρήση του σχηματισμού της «χελώνας» προέρχεται από τον ιστορικό Τίτο Λίβιο στο έργο του «Από Κτίσεως Πόλεως (Ab Urbe Condita)», κατά την πολιορκία της Ακουιλονίας το 293 π.Χ., στο πλαίσιο του τρίτου σαμνιτικού πολέμου. Οι Σαμνίτες, οχυρωμένοι πίσω από τα ισχυρά τείχη της πόλης, χρησιμοποιούσαν εντατικά καταπέλτες, εκτοξευτές δοράτων και τόξα εκτοξεύοντας συνεχείς πυρά από τις υψομετρικά κυρίαρχες θέσεις που κατείχαν στους Ρωμαίους που προσπαθούσαν να προωθηθούν προς τα τείχη. Μπροστά σε αυτή την απειλή, οι λεγεωνάριοι χρειάστηκε να προστατεύσουν τα κεφάλια, τους ώμους και το εμπρόσθιο τμήμα του σώματός τους και να προωθηθούν μαζικά, οι οπίσθιές σειρές τοποθετώντας τις ασπίδες του πάνω από τα κεφάλια των μπροστινών τους κατάφεραν να δημιουργήσουν ένα κινητό «σκέπαστρό» που επέτρεπε την προσέγγιση των τειχών υπό συνεχή εχθρική, σχηματίζοντας την πρώιμη μορφή της «χελώνας». Ο σχηματισμός επέτρεψε την προώθηση των κλιμάκων, των εμβόλων και των ομάδων υποσκαφής προς τα τείχη της πόλης καταδεικνύοντας με τον τρόπο αυτό την εξέλιξη των ρωμαϊκών τακτικών. Αποκαλύπτεται ότι με την πάροδο των ετών ο ρωμαϊκός στρατός είχε πλέον ξεπεράσει τα όρια της παραδοσιακής φάλαγγας έχοντας αναπτύξει πρωτοβουλίες που επέτρεπαν στην δημιουργία ευέλικτων και εξειδικευμένων τακτικών απέναντι στους κινδύνους που αντιμετώπιζε κατά τις πολιορκίες των εχθρικών πόλεων.
Κατά τους καρχηδονικούς πολέμους ο σχηματισμός της «χελώνας» δεν χρησιμοποιήθηκε ευρέως κυρίως λόγο της υψηλής ταχυκινήσιας του καρχηδονικού ιππικού, καθώς ο σχηματισμός ήταν δυσκίνητος επομένως δεν προσφερόταν για πεδινές μάχες, όπου απαιτούνταν γρήγοροι ελιγμοί. Επιπλέον οι μεγάλες απώλειες του ρωμαϊκού στρατού ιδίως κατά τον δεύτερο καρχηδονιακό πόλεμο δεν επέτρεψαν την παροχή υψηλής εκπαίδευσης στους λεγεωνάριους που θα επέτρεπαν την λήψη, τη συνοχή και τη διατήρηση του σχηματισμού στο πεδίο της μάχης. Οι «χελώνες» χρησιμοποιήθηκαν κυρίως για την αντιμετώπιση των οπλιτικών φαλάγγων των συμμάχων των Καρχηδόνιων και για την πολιορκία των πόλεων στην Σικελία. Ωστόσο απέτυχαν να αποδώσουν τα αναμενόμενα στην πολιορκία των Συρακουσών κυρίως λόγω των μηχανισμών, των βαλλιστρών και των καταπελτών του Αρχιμήδη, όπως αναφέρει ο Πλούταρχος στο έργο του «Βίος Μαρκέλου»: Οι λεγεωνάριοι για να αντιμετωπίσουν τον όγκο των βλημάτων των υπερασπιστών «κατέφευγαν στη χελώνα, αλλά και αυτήν την συνέτριβαν τα μηχανήματα του Αρχιμήδη».
Εκτενής χρησιμοποίηση από τον Ιούλιο Καίσαρα
Ο Ιούλιος Καίσαρας, ως ιδιοφυής στρατηγικός νους αντιλήφθηκε τα πλεονεκτήματα του σχηματισμού της «χελώνας» χρησιμοποιώντας τον συστηματικά και σε κλίμακα και εξελίσσοντας τον, στο πλαίσιο των εκστρατειών του στη Γαλατία και στον εμφύλιο πόλεμο που ακολούθησε την διάλυση της πρώτης τριανδρίας. Η χρήση της «χελώνας» από τον Καίσαρα δεν ήταν περιστασιακή, αντίθετα, αποτελεί απόδειξη της υψηλής πειθαρχίας των λεγεώνων του και της ικανότητάς του να εφαρμόζει ευέλικτες πολεμικές τακτικές τόσο κατά τις πολιορκίες όσο και σε πεδινές συγκρούσεις. Στα ιταλικά έργα που περιγράφουν τις εκστρατείες του Καίσαρα «Σχόλια για τον Γαλατικό Πόλεμο (Commentarii de Bello Gallico)»» στη Γαλλία και «Σχόλια για τον Εμφύλιο Πόλεμο (Commentarii de Bello Civili)»» κατά τον εμφύλιο πόλεμο γίνονται χαρακτηριστικές αναφορές για την χρήση του σχηματισμού της «χελώνας» και συγκεκριμένα:
α. Κατά την πολιορκία της Γεργόβιας το 52 π.Χ., Κατά την πολιορκία της Γεργόβιας (Gergovia) το 52 π.Χ., οι λεγεώνες του Καίσαρα βρέθηκαν αντιμέτωπες με συνεχή πυρά από τις οχυρές θέσεις που κατείχαν οι Γαλάτες. Για να καταφέρουν να πλησιάσουν τις οχυρώσεις οι Ρωμαίοι, ο Καίσαρας διέταξε τμήματα λεγεωνάριων να σχηματίσουν «χελώνες», ώστε να προστατευθούν από λίθους, ακόντια και βέλη που εκτοξεύονταν από τα υψώματα. Οι σχηματισμοί επέτρεψαν τη σταθεροποίηση των προχωρημένων στην πλαγία ρωμαίικών θέσεων, ενώ παράλληλα με την κάλυψη που παρείχαν οι χελώνες επιτράπηκε η ασφαλής προώθηση των μηχανικών, των υποσκαφέων και η μεταφορά κλιμάκων. Ο ίδιος ο Καίσαρας τονίζει ότι «οι ασπίδες των λεγεωνάριων σχημάτιζαν στέγη» που αποδείχθηκε καθοριστική για τη διατήρηση της ορμής της επίθεσης. Αν και η επίθεση στη Γεργόβια τελικά ανακόπηκε, λόγω της δύσκολη γεωγραφίας της περιοχής και της ισχυρής της οχύρωσης, ο σχηματισμός της «χελώνας» λειτούργησε ιδιαίτερα αποτελεσματικά στο κομμάτι της προσέγγισης προς τα τείχη της πόλης μειώνοντας καθοριστικά τις απώλειες.
β. Κατά την πολιορκία της Αβάρικου (Avaricum) το 52 π.Χ., μιας από τις καλύτερα οχυρωμένες πόλεις των Γαλατών, οι λεγεώνες δέχονταν συνεχείς επιθέσεις με πυρσούς, ακόντια, πέτρες, πύρινες μάζες ρητίνης και πιθάρια με πίσσα. Έχοντας υπόψη του τα λάθη κατά την πολιορκία της Γεργοβίας, ο Καίσαρας χρησιμοποίησε εντατικά τις «χελώνες» για την προστασία των εργατών που κατασκεύαζαν τα επιχώματα και τις πολιορκητικές μηχανές. Ο ίδιος ο Καίσαρας αναφέρει ότι «λεγεωνάριοι υπό την κάλυψη των ασπίδων τους προωθούσαν τις μηχανές χωρίς σημαντικές απώλειες». Ο ίδιος αναφέρει ότι «οι ασπίδες απομάκρυναν τον κίνδυνο της φλόγας και των λίθων», δείχνοντας την προστασία που παρείχε ο σχηματισμός ακόμη και απέναντι σε εμπρηστικά όπλα.
γ. Κατά την πολιορκία της Μασιλία (σημερινή Μασσαλία) το 49 π.Χ.), οι πολιορκημένοι οπαδοί του Πομπήιου έριχναν πίσσα, πέτρες και δαυλούς στις ρωμαϊκές μηχανές. Ο λέγατος του Καίσαρα Γάιος Τρεβώνιος (Gaius Trebonius) χρησιμοποίησε τις χελώνες για να καλύψουν τους καταπέλτες, τις βαλλίστρες, τους κριούς και του πολιορκητικούς πύργους κατά την προσέγγιση. Παρά την σθεναρή αντίσταση των Μασσαλιωτών η χρήση των χελωνών αποδείχθηκε καθοριστική για την υπονόμευση των θεμελίων των τειχών και την πτώση της πόλης σε μόλις 4,5 μήνες.
δ. Κατά την πολιορκία της Αλεξάνδρειας (48 – 47 π.Χ.), σύμφωνα με το έργο «Αλεξανδρινός Πόλεμος (Bellum Alexandrinum)»,», κατά την οποία ο σχηματισμός της χελώνας χρησιμοποιήθηκε επανειλημμένα για την προώθηση των ρωμαϊκών δυνάμεων στους στενούς δρόμους της πόλης, κατά την επίθεση στα οχυρωμένα κτίρια και στις προκυμαίες προστατεύοντας τους λεγεωναρίους από τα βλήματα που εκτόξευαν εναντίον τους οι Αλεξανδρινοί.
Εκτός από τις πολιορκίες ο Καίσαρας συχνά υπερτονίζει στο έργο του τον σχηματισμό της «χελώνας», μεγάλο μέρος των επιτυχιών του στη Γαλλία οφείλονται στην επιτυχία των «χελωνών» στην αντιμετώπιση των πολλαπλάσιων Γαλατών χωρίς αυτές να διαλύονται. Όπως ο ίδιος αναφέρει ο σχηματισμός της «χελώνας» λειτουργούσε ως μέσο εξύψωσης του ηθικού του ρωμαϊκού στρατού, ενώ παράλληλα οι πυκνοί αδιάρρηκτοι σχηματισμοί στο πεδίο της μάχης προέβαλαν τη λαμπρότητα της ρωμαϊκής ηγεσίας.
Ως επιστέγασμα της επιτυχούς χρήσης των «χελωνών» από τον Καίσαρα ο Κάσσιος Διών (Cassius Dio) στο έργο του «Ρωμαϊκή Ιστορία» περιγράφει την δημιουργία του σχηματισμού από το σύνολο της λεγεώνας και όχι μόνο από ένα τμήμα αυτή, ιδίως κατά την παραμονή σε άγνωστο έδαφος. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει το σύνολο της λεγεώνας σχηματίζει ορθογώνια παράταξη με τα ζώα, τους ελαφρά οπλισμένους και το ιππικό στο κέντρο, ενώ οι βαρέως οπλισμένοι λεγεωνάριοι παραμένουν περιμετρικά κρατώντας τις ασπίδες τους κατακόρυφα προς όλες τις κατευθύνσεις. Σε αντίθεση με τα μικρότερα τμήματα «χελωνών» οι στρατιώτες δεν φέρουν όλοι τις ίδιες ασπίδες. Οι εξωτερικοί στρατιώτες χρησιμοποιούν τις «κλασσικές» κυρτές, επιμήκεις, οβάλ ασπίδες, ενώ οι εσωτερικοί στρατιώτες χρησιμοποιούν επίπεδες ασπίδες για την δημιουργία της στέγης, οι οποίες είτε μεταφέρονταν στις άμαξες, είτε κατασκευάζονταν από ξυλεία επιτόπου. Ο Δίων αναφέρει χαρακτηριστικά για τον σχηματισμό ότι «Είναι τόσο ισχυρή η δομή της χελώνας, ώστε άνδρες μπορούν να περπατούν επάνω της και ακόμη και άμαξες να οδηγούνται πάνω της».
Η «χελώνα» απέναντι στους Πάρθους: Όρια και αδυναμίες
Αντίθετα με τον Καίσαρα η χρησιμοποίηση του σχηματισμού της «χελώνας» από τον Μάρκο Λικίνιο Κράσσο κατά την εισβολή του στην παρθική επικράτεια αποδείχθηκε καταστροφική. Κατά την μάχη της Κάρχης (53π.Χ.), οι Πάρθοι κατάφεραν λόγω της ευκινησίας τους να κυκλώσουν τον στρατό του Κράσσου. Το σύνθετο παρθικό τόξο, με το οποίο ήταν εξοπλισμένοι, διέθετε μεγαλύτερη διατρητική δύναμη από τα τόξα των δυτικών πολιτισμών, επιτρέποντας στα βέλη να διαπεράσουν τις ρωμαϊκές ασπίδες. Η αδυναμία αφαίρεσης των βελών αύξανε το βάρος των ασπίδων καθιστώντας αυτές δύσχρηστες. Ο συνεχής καταιγισμός πυρών ανάγκαζε τους Ρωμαίους να διατηρούν κλειστούς σχηματισμούς κινούμενους με πολύ μικρή ταχύτητα. Επιπρόσθετα η αριστοτεχνική χρήση των κατάφρακτων ιππέων και ιπποτοξοτών από τον Πάρθο στρατηγό Σουρένα κατά κύματα εναντίον των καθηλωμένων και ακίνητων ρωμαϊκών σχηματισμών από όλες τις πλευρές προκάλεσαν την εξάντληση των λεγεωνάριων. Ο Κράσσος μη διαθέτοντας άριστα εκπαιδευμένους λεγεωνάριους δεν μπόρεσε να επιβάλλει την απαραίτητη πειθαρχία για την διατήρηση της κίνησης και την διάσπαση του κλοιού. Την κρίσιμη στιγμή της μάχης ο Πούβλιος Κράσσος, γιός του στρατηγού, επιτέθηκε με τους πιο γενναίους λεγεωνάριους, όμως η λεγεώνα του περικυκλώθηκε και τελικά εξοντώθηκε προκαλώντας την πτώση του ηθικού και την διάλυση της ρωμαϊκής στρατιάς.
Η σημαντικότερη και λεπτομερέστερη της χρήσης του σχηματισμού της «χελώνας» προέρχεται από την εκστρατεία του Μάρκου Αντώνιου εναντίον των Πάρθων (36 π.Χ.). Ο Πλούταρχος στο έργο του «Αντώνιος» εξιστορεί τη δύσκολη υποχώρηση του ρωμαϊκού στρατού, παρουσιάζοντας τη «χελώνα» όχι ως έναν σχηματισμό με κύρια χρήση στις πολιορκίες και στις επιθετικές επιχειρήσεις, αλλά ως έναν σχηματισμό που επέτρεψε την επιβίωση των λεγεώνων κατά την υποχώρηση τους. Ο Μάρκος Αντώνιος επιθυμώντας την εκδίκηση για την ταπείνωση των Ρωμαίων στην μάχη της Κάρχης και την αποκατάσταση του ρωμαϊκού κύρους στην Ανατολή. Επιδίωξε την άλωση της Φράας (μιας ισχυρής πόλης στη Μηδία). Καθώς ο Αντώνιος προχωρούσε βαθιά στην εχθρική επικράτεια οι Πάρθοι αποφεύγοντας την ανοιχτή μάχη παρενοχλούσαν την πορεία του στρατού προκαλώντας σταθερές απώλειες και καταστρέφοντας τις οδούς ανεφοδιασμού.
Κατά την πολιορκία της πόλης ο Αντώνιος χρησιμοποίησε «χελώνες» με ενισχυμένες ασπίδες, προσθέτοντας επιπλέον επένδυση στις «στέγες» τους για να μπορέσει να προωθήσει τις πολιορκητικές του μηχανές προς τα τείχη της πόλης. Ο Πλούταρχος γράφει «Οι θυρεοφόροι (οι βαρέως οπλισμένοι λεγεωνάριοι) στράφηκαν, περικλείοντας μέσα τους τους ελαφρά οπλισμένους, γονάτισαν και πρόβαλαν τις ασπίδες μπροστά τους ως τείχος. Εκείνοι της δεύτερης σειράς έβαλαν τις ασπίδες πάνω από τα κεφάλια των πρώτων, και οι τρίτοι έκαναν το ίδιο προς τους δεύτερους. Η συνολική μορφή έμοιαζε με επικλινή στέγη.», ενώ παράλληλα επισημαίνει ότι τα βέλη των Πάρθων «γλιστρούσαν πάνω από τη στέγη των ασπίδων» επιτρέποντας στους λεγεωνάριους να αντέξουν ακόμα και όταν αυτοί ήταν εκτεθειμένοι. Οι Πάρθοι καταφέραν όμως με την χρήση φωτιάς σε υποσκαφές κάτω από τις ρωμαϊκες μηχανές να τις καταστρέψουν προκαλώντας χάος, αναγκάζοντας τον Αντώνιο να διατάξει υποχώρηση.
Οι Πάρθοι αντιλαμβανόμενοι την δυσχερή θέση του Αντωνίου διεξήγαγαν συνεχείς επιθέσεις και παρενοχλούσαν από απόσταση τους υποχωρούντες λεγεωνάριους με καταιγισμούς βελών ιδιαίτερα όταν αυτές κινούνταν σε κατηφορικό ή ανηφορικό έδαφος. Ο Αντώνιος για να αποφύγει παρόμοια καταστροφή με τον Κράσσο κατέφυγε σε ένα στρατήγημα για να αναγκάσει τους Πάρθους να του επιτεθούν προφασιζόμενος εξάντληση και αδυναμία των λεγεωνάριων να προωθήσουν. Ο Πλόυταρχος αναφέρει «Νόμισαν πως οι Ρωμαίοι είχαν εξαντληθεί, άφησαν τα τόξα και όρμησαν με δόρατα», όμως ο σχηματισμός αποτελούσε παγίδα. «Οι Ρωμαίοι ανασηκώθηκαν συντεταγμένα εξαπολύοντας αντεπίθεση και συντρίβοντας το μέτωπο των Πάρθων κατάφεραν να οπισθοχωρήσουν συντεταγμένα».
Εξέλιξη της λεγεώνας και μείωση της χρησιμότητας του σχηματισμού της «χελώνας»
Μετά το τέλος της Δημοκρατίας και την εγκαθίδρυση του αυτοκρατορικού συστήματος από τον Οκταβιανό Αύγουστο (27 π.Χ.), ο ρωμαϊκός στρατός εξελίχθηκε σημαντικά διαθέτοντας επιπλέον καλύτερη οργάνωση σε κόορτεις και εκαντοταρχίες, ενώ οι λεγεώνες έγιναν πιο επαγγελματικές, πιο τυποποιημένες ως προς τον εξοπλισμό και την εκπαίδευση. Επιπρόσθετα η ενίσχυση της λεγεώνας με περισσότερους ακοντιστές, με συμμαχικά βοηθητικά τμήματα (auxilia) και η μεγαλύτερη υποστήριξη από ιππικό μείωσαν την ανάγκη χρησιμοποίησης πυκνής βαριάς φάλαγγας. Σε αυτό το περιβάλλον ο σχηματισμός της «χελώνας» παρέμεινε σε ισχύ, η συχνότητα και ο τρόπος εφαρμογής της μεταβλήθηκε χρησιμοποιούμενη κυρίως σε επιχειρήσεις κοντά σε οχυρά και κάλυψη σε πολιορκίες έναντι των εχθρικών βλημάτων. Κατά την αυτοκρατορική περίοδο ο σχηματισμός της «χελώνας» χρησιμοποιήθηκε τόσο στους πόλεμους στην Δακία για την προσέγγιση των λεγεωνάριων στα δακικά οχυρά, όπως εικονίζεται εικαστικά στη Στήλη του Τραϊανου, όσο και στις πολιορκίες στα σύνορα του Ρήνου και του Δούναβη, όπως αναφέρει ο Βεγέτιος στο έργο του Βεγάτιου Ρενάτου (Vegetius Renatus) «Επιτομή των Στρατιωτικών Πραγμάτων (Epitoma Rei Militaris)» στα τέλη του 4ου αιώνα μ.Χ., που αποτελεί το μόνο αρχαίο εγχειρίδιο ρωμαϊκών στρατιωτικών θεσμών που έχει διασωθεί άθικτό και στο οποίο περιγράφεται η τεχνική χρήση των «χελωνών» μόνο όμως κατά την διάρκεια των πολιορκιών και όχι εκτενώς στο πεδίο της μάχης.
Επίλογος
Με την πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η ανάγκη για την αντιμετώπιση των απειλών στην ανατολή, ανάγκασαν την υιοθέτηση πιο ευέλικτων σχηματισμών με την χρήση ελαφρότερου αμυντικού οπλισμού και υψηλότερης κινητικότητας. Οι κλασσικές ρωμαϊκές ασπίδες εγκαταλείφθηκαν δίνοντας την θέση τους σε μικρότερες κυκλικές. Ο σχηματισμός της χελώνας όντας εξαιρετικά δυσκίνητος αδυνατούσε να αντιμετωπίσει τους ευκίνητου ιππείς που παρουσιάστηκαν στα ανατολικά σύνορα της αυτοκρατορίας. Σταδιακά μετεξελίχθηκε στο βυζαντινό «Φούλκον (phoulkon)» με τις υψωμένες ασπίδες εμπρός και πάνω για την προστασία από βέλη. Ο εν λόγω σχηματισμός, παρέχοντάς όμως μικρότερη κάλυψη στους στρατιώτες, γνώρισε ιδιαίτερη αποδοχή κατά τις εκστρατείες του Ιουστινιανού στην Ιταλία και την Αφρική κατά την πολιορκία πόλεων, όσο και για την αντιμετώπιση των Περσικών μονάδων ιππικού, σύμφωνα και με τον Στρατηγικόν Μαυρικιού (6ος αιώνας μ.Χ.). Με το πέρασμα τον αιώνων και την εξέλιξη του οπλισμού, η χρήση των πυκνών σχηματισμών εγκαταλείφθηκε από το πεδίο της μάχης. Αντιθέτως κλειστές διατάξεις με επικαλυπτόμενες ασπίδες συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα από τις αστυνομικές δυνάμεις για την αντιμετώπιση αστικών απειλών κατά την διάρκεια ταραχών.
Βιβλιογραφία
Κάσσιος Δίων «Historia Romana 42.38, 49.23 – 33» vol. 5, trans. Earnest Cary (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1917
Ιούλιος Καίσαρας «Commentarii de Bello Civili» Various editions..
Ιούλιος Καίσαρας «Commentarii de Bello Gallico» Various editions..
Ιούλιος Καίσαρας «Bellum Alexandrinum 13 – 22, 25 – 27 38 – 40» lexandrian War, African War, Spanish War, translated by A. G. Way. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1955.
Μαυρίκιος «Στρατηγικόν» Translated by George T. Dennis. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1984.
Πλούταρχος «Βίος Αντωνίου 38 – 50» Vol. 9. Translated by Bernadotte Perrin. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1920.
Βεγάτιος Ρενάτος «Epitoma Rei Militaris» Various editions.
Το έργο με τίτλο: «Η Ρωμαϊκή «Χελώνα (Testudo)» ο πρώτος «τεθωρακισμένος» σχηματισμός πεζικού» από τον δημιουργό Δημήτρη Σχορτσανίτη διατίθεται με άδεια Creative Commons Αναφορά Δημιουργού – Μη Εμπορική Χρήση – Παρόμοια Διανομή 4.0 Διεθνές.
Χείλων 