εξώφυλλο: Εικόνα μάγων & μαγείας στην Ελληνορωμαϊκή εποχή δημιουργία με χρήση τεχνητής νοημοσύνης.

copyright © μετάφραση – επιμέλεια Χείλων

Η δημοσίευση βασίζεται σε άρθρο του  Ruisen Zheng που δημοσιεύθηκε στο Ancient History Encyclopedia στις 26 Ιαν. 2026.

Η μαγεία ήταν πάντα παρούσα στον ευρύτερο Ελληνορωμαϊκό κόσμο. Ξόρκια, βότανα, πνεύματα και θεοί, κατάρες και ευλογίες, προφητείες και χρησμοί, όλα ήταν στοιχεία μαγείας για τους ανθρώπους της αρχαίας και ύστερης αρχαιότητας της Μεσογείου (1^ος -7^ος αιώνας μ.Χ.). Στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία όσοι ασκούσαν μαγεία διώκονταν ανηλεώς και συχνά παρουσιάζονταν ως περιθωριακοί και περιφρονημένοι από τις πολιτιστικές ελίτ και τους πολιτικούς της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Ωστόσο, παρ’ όλες τις συκοφαντίες, την καχυποψία και τις διώξεις, οι μάγοι ήταν βαθιά ριζωμένοι στη ζωή των τοπικών πληθυσμών και απολάμβαναν φήμης και δημοτικότητας μεταξύ των λαϊκών, κερδίζοντας χρήματα. Ισχυριζόμενοι ότι είναι μεσολαβητές μεταξύ ανθρώπων και θεών, καθιερώθηκαν στις κοινότητές τους, επειδή η μαγεία τους ήταν αποτελεσματική, είτε ψυχολογικά είτε στην πραγματική ζωή. Οι μάγοι άκουγαν τους ανθρώπους και δημιουργούσαν σε όσους ζητούσαν βοήθεια, μια πιστευτή εικόνα που αντιπροσώπευε την λύση στο πρόβλημά τους.

Επιπλέον, η μαγεία στον Ελληνορωμαϊκό κόσμο αντιπροσώπευε ένα σύστημα αξιών το οποίο αποδέχονταν οι μάγοι και οι πιστοί τους, ισχυριζόμενοι ότι είχαν πρόσβαση σε κάτι απόκοσμο. Το να είσαι καταξιωμένος μάγος σήμαινε να εκμεταλλεύεσαι αποτελεσματικά τη ψυχολογία του «πελάτη» και να προσφέρεις χρησμούς ως πνευματικό καταφύγιο σε όσους αναζητούν την αγάπη και το μίσος ή εύχονταν και επιθυμούσαν περισσότερα από όσα ήδη κατείχαν και αυτό ήταν κάτι στο οποίο ο Αλέξανδρος ο Αβωνοτειχίτης (105-170) ήταν πολύ καλός.

Αλέξανδρος ο Αβωνοτειχίτης

Ο Αλέξανδρος ο Αβωνοτειχίτης ήταν ίσως ένας από τους διασημότερους μάγους της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Υπήρξε μαθητευόμενος ενός μάγου από τα Τύανα, ο οποίος τον μύησε στη θεουργία. Μετά τον θάνατο του δασκάλου του, ο Αλέξανδρος μαζί με κάποιον Κοκκωνά ξεκίνησαν τη σταδιοδρομία τους θάβοντας, σύμφωνα πάντα με το Λουκιανό, χάλκινες πινακίδες στον ναό του Απόλλωνα στη Χαλκηδόνα, οι οποίες προμάντευαν την έλευση του Ασκληπιού στο Αβώνου Τείχος. Οι κάτοικοι της μικρής πόλης πληροφορήθηκαν τα σχετικά με το χρησμό και εντυπωσιασμένοι, ψήφισαν να χτιστεί ναός προς τιμήν του θεού. Όταν τέθηκαν τα θεμέλια του ναού, ο Αλέξανδρος μετοίκησε στην πόλη, ενώ ο Κοκκωνάς παρέμεινε στη Χαλκηδόνα για να χρησμοδοτεί και λίγο αργότερα πέθανε. Ο Αλέξανδρος απέκτησε μία κόρη, την οποία έδωσε ως σύζυγο στον Ρωμαίο αξιωματούχο Ρουτιλιανό.

Σχετικά με τη δράση του Αλεξάνδρου,ο Θεσσαλός των Τραλλέων αναφέρει μυστηριώδεις συναντήσεις με «μορφωμένους και ηλικιωμένους αρχιερείς που ήταν ειδικοί σε διάφορα πεδία γνώσης» (De virtutibus herbarum/Περί αρετών των βοτάνων 12-28) αλλά και ο Λουκιανός ο Σαμοσατεύς γράφει ότι συνάντησε κάποιον του οποίου «η σοφία ήταν θαυμάσια και είχε Αιγυπτιακή εκπαίδευση» (Philopseudes/ Φιλοψευδής ή Απιστών 34).

Αυτός και οι χρησμοί του ήταν τόσο διάσημοι που ακόμη και ο αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος (βασ. 161-180) τον χρησιμοποίησε για να προβλέψει την πορεία του πολέμου κατά των Μαρκομάνων. Η προφητεία του απέτυχε, αλλά ήταν αρκετά έξυπνος ώστε να δώσει στον αυτοκράτορα μια ικανοποιητική δικαιολογία, λέγοντας «ότι η πρόβλεψη ήταν «κάθετη» όπως εκείνη του μαντείου των Δελφών που δόθηκε στον Κροίσο, ότι δηλαδή οι θεοί είχαν πράγματι προβλέψει τη νίκη, αλλά δεν είχαν υποδείξει αν θα πήγαινε στους Ρωμαίους ή στον εχθρό» (Λουκιανός,  Βίος του Αλεξάνδρου, 48).

Πριν από αυτό, όταν η πανούκλα των Αντωνίνων κατέστρεψε την αυτοκρατορία μεταξύ 165 και 180, έστειλε χρησμούς και προστατευτικά ξόρκια σε πολλές πόλεις, υποσχόμενος ότι ο ίδιος θα τους παρείχε βοήθεια ώστε να μην τους συμβεί καμία από αυτές τις συμφορές. Φάνηκε επίσης να αποτυγχάνει σε αυτό επειδή όπως αναφέρει ο Λουκιανός:

«φαίνονταν παντού γραμμένα πάνω από τις πόρτες ως φυλαχτό κατά της πανούκλας, αλλά στις περισσότερες περιπτώσεις είχε το αντίθετο αποτέλεσμα. Εντελώς τυχαία τα περισσότερα σπίτια που επλήγησαν ήταν εκείνα στα οποία ήταν χαραγμένα τα ξόρκια» (Λουκιανός, Βίος Αλεξάνδρου, 36).

Παρ’ όλα αυτά, το χάρισμα και τα ασαφή λόγια του Αλεξάνδρου κέρδισαν υποστηρικτές στη Ρωμαϊκή υψηλή κοινωνία, αρκετούς για να διατηρήσουν την επιρροή μεταξύ των οπαδών του. Πέθανε σε ηλικία 70 ετών, παρότι ο ίδιος προέβλεψε ότι θα ζούσε μέχρι τα 150.

Πολλά από όσα γνωρίζουμε για τον Αλέξανδρο προέρχονται από τη βιογραφία που έγραψε ο Λουκιανός o Σαμοσατεύς (125-180) ο οποίος ήταν σατιρικός και ρήτορας αλλά εχθρικός προς θρησκεία και δεισιδαιμονίες όπως η μαγεία. Ο Λουκιανός χλεύαζε τα κόλπα που χρησιμοποιούσε ο Αλέξανδρος και λυπόταν όσους τα θαύμαζαν, αφού τον θεωρούσε απατεώνα και ψεύτη, επιδιώκοντας διαρκώς να τον εκθέσει. Ωστόσο, με αυτόν τον τρόπο, καταδείκνυε πόσο δημοφιλής ήταν ο Αλέξανδρος στην εποχή του.

Τα σκληρά λόγια του Λουκιανού αποκάλυψαν την απατηλή ζωή του Αλεξάνδρου, αλλά όπως μας έλεγε το ρητό, «Mundus vult decipi, ergo decipiatur/Ο κόσμος θέλει να εξαπατηθεί, οπότε ας εξαπατηθεί». Η ψευδαίσθηση και η παραληρηματική πτυχή της ζωής είναι ακριβώς αυτό που προσπαθούσαν να εκμεταλλευτούν οι μάγοι. Δεν πρέπει να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι πολλοί που υπέμεναν ατελείωτα παθήματα και κακουχίες επέλεξαν να τους πιστέψουν. Σε όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, αρκετοί μάγοι των οποίων τα ονόματα δεν γνωρίζουμε, ασκούσαν την τέχνη τους σε τοπικό επίπεδο. Αυτό που γνωρίζουμε, ωστόσο, είναι πώς ασκούσαν μαγεία χάρη στους Ελληνικούς Μαγικούς Παπύρους που ανασκάφηκαν από την έρημο της Αιγύπτου.

Ελληνικοί μαγικοί πάπυροι

Οι Ελληνικοί Μαγικοί Πάπυροι (Papyri Graecae Magicae ή PGM) είναι η συμβατική ονομασία που δόθηκε σε μια συλλογή μαγικών κειμένων, τμήματα των οποίων πουλήθηκαν στον Ζαν-Φρανσουά Μιμώ, Γάλλο πρόξενο στην Αίγυπτο, τη δεκαετία του 1820, ο οποίος τα κατέθεσε στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας, ενώ άλλα σε κάποιον Τζιοβάνι Αναστάζι, του οποίου οι συλλογές αποκτήθηκαν από μεγάλα Ευρωπαϊκά μουσεία όπως το Λούβρο και το Βρετανικό Μουσείο. Η πλήρης μετάφραση του κειμένου ξεκίνησε μόλις έφτασαν οι πάπυροι στα μουσεία. Η τρέχουσα πληρέστερη Αγγλική μετάφραση είναι αυτή του Χανς Ντίτερ Μπέτζ από τη δεκαετία του 1980. Ως εγχειρίδιο, παρείχαν οδηγίες στους μάγους, ώστε να λειτουργούν ως θεραπευτές, διαλογιστές και μεσολαβητές μεταξύ κοσμικού και απόκοσμου.

Οι πάπυροι προσφέρουν μια σπάνια ματιά στον πνευματικό και θρησκευτικό κόσμο της Ρωμαϊκής Αιγύπτου στην Ύστερη Αρχαιότητα. Σε αυτά τα κείμενα, οι θεότητες της αρχαίας Αιγυπτιακής θρησκείας, οι Ελληνορωμαϊκοί ειδωλολατρικοί θεοί και ο Χριστιανικός θεός δεν αποτελούν πάντα αντικείμενο λατρείας, αλλά αντίθετα, θεωρούνται απελευθερωτές των καθημερινών επιθυμιών, της ερωτικής επιθυμίας αλλά και κατάρα. Οι θεοί και τα πνεύματα, όταν επικαλούνταν κατάλληλα και σωστά, μπορούσαν να φέρουν τύχη ή δυστυχία στους θνητούς και στον κόσμο τους. Οι πάπυροι ως μαγικό εγχειρίδιο, αντιμετωπίζουν τα προβλήματα των χρηστών και παρέχουν οδηγίες στους μάγους, ώστε να μπορούν να παρουσιάζονται ως θεραπευτές, διαλογιστές και μεσολαβητές, μεταξύ των άλλων ρόλων και να προβάλλουν μονοπωλιακά την επιρροή τους μέσω μιας διαδικασίας που περιλαμβάνει τόσο τον μάγο όσο και τα ισχυρά όντα που επικαλούνται.

Το εγχειρίδιο είναι ουσιαστικά μια συλλογή από ξόρκια, με οδηγίες για το πώς εκτελούνται, ποια υλικά πρέπει να συλλεχθούν, ποιο γούρι να χρησιμοποιήσει ο μάγος και ποιο πιθανό αποτέλεσμα θα επιτύχει. Για να εκτελεστεί επιτυχώς μια τελετουργία, πρέπει να γίνει στον σωστό χρόνο, τόπο, και να χρησιμοποιηθούν τα κατάλληλα, αλλά η διατύπωση των κειμένων είναι ευέλικτη όντας ανοιχτή σε διαφορετικές ερμηνείες και περιλαμβάνει διάφορες πρακτικές, δίνοντας στους μάγους πολλές επιλογές για να διαλέξουν, αφήνοντας επίσης περιθώρια για συγγνωστές αποτυχίες.

Εξηγεί επίσης την αντιφατική οδηγία της ίδιας πρακτικής: εάν μια τελετουργία στην πανσέληνο δεν πέτυχε αυτό που επιθυμείτε, τότε δοκιμάστε άλλη μια φορά όταν το φεγγάρι δεν είναι γεμάτο: «Κάντε αυτό όταν το φεγγάρι είναι σε σταθερό ζώδιο… όχι όταν είναι γεμάτο…» ενώ σε διαφορετικό αντίγραφο, γράφει «όταν γεμίσει» (PGM V. 45-52). Ομοίως, όταν κάποιος δεν μπορεί να βρει τα σωστά υλικά, είναι αποδεκτό να βρει μια εναλλακτική λύση ή να χρησιμοποιήσει μια διαφορετική μέθοδο: «Αλλά αν δεν μπορείς να πιάσεις μια κουκουβάγια, χρησιμοποίησε ένα αυγό ίβιδας και φτερά γερακιού» (PGM IV. 45-51).

Επιπλέον, η ποίηση, οι λέξεις χωρίς νόημα και οι οδηγίες συμβάλλουν επίσης σε μια μαγική τελετή. Είναι αρκετά συνηθισμένο να επικαλούμαστε τον Όμηρο, για παράδειγμα. Για να κάνετε κάποιον φίλο σας, θα μπορούσατε να χρησιμοποιήσετε: «Αφήστε…αρπάξτε και μην δώσετε χαρά στους εχθρούς σας» (PGM IV. 469-479) ή για να συγκρατήσετε τον θυμό: «Θα τολμήσετε να σηκώσετε το πανίσχυρο δόρυ σας εναντίον του Δία;» (PGM IV.467-468).

Εκτός από τον Όμηρο, οι επαναλαμβανόμενες λέξεις (PGM I.15-20) τα παλίνδρομα (PGM IV.180-4) και οι Ελληνικές οδηγίες χρησιμοποιούνται επίσης για να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον ανοικειότητας. Μερικές φορές χρησιμοποιούνται και άλλες γλώσσες, αλλά η μετάφραση ήταν περιττή, καθώς στερούσε από τις πρωτότυπες λέξεις τη δύναμή τους, όπως εξηγείται εδώ:

Οι όροι όταν μεταφράζονται δεν διατηρούν πάντα το νόημά τους και εκτός αυτού, υπάρχουν ορισμένοι ιδιωματισμοί σε κάθε λαό που είναι αδύνατο να εκφραστούν σε κάποιον άλλο με κατανοητό λόγο. Κατά συνέπεια, μπορεί να είναι δυνατή η μετάφρασή τους αλλά δεν διατηρούν πλέον την έννοια.

Οι ήχοι και τα οπτικά εφέ υποδηλώνουν κρυμμένη γνώση στην επίκληση και δημιουργούν μια αίσθηση πέρα από την συνηθισμένη. Ένα από τα πράγματα που μπορούσαν να πετύχουν παράξενα λόγια και ήχοι ήταν να τραβήξουν την προσοχή των πνευμάτων: «Σηκώστε τους φίλους σας, σας ικετεύω, σας ικετεύω. Μη με πετάξετε στη γη, κύριοι των Θεών, δώστε μου δύναμη, σας ικετεύω, δώστε μου» (PGM IV. 194-7). Όταν η ικεσία δεν ήταν αρκετή για να καλέσει τα πνεύματα, χρειαζόταν ισχυρή μαγεία: «Χρησιμοποιήστε αυτό για ξόρκι εξαναγκασμού…αλλά μην το χρησιμοποιείτε συχνά στη Σελήνη (θεότητα) / εκτός εάν η διαδικασία που εκτελείτε είναι αντάξια της δύναμής της (PGM IV. 2569-2573).

Οι πάπυροι εγγυόνταν επίσης ότι οι μάγοι μπορούσαν να εκτελέσουν το αποτελεσματικότερο ξόρκι, καθώς περιλαμβάνει σχόλια σχετικά με την ποιότητα του ξορκιού, όπως «Δεν υπάρχει διαδικασία μεγαλύτερη από αυτήν» (PGM III. 439) ή «Δεν έχω βρει μεγαλύτερο ξόρκι από αυτό στον κόσμο» (PGM IV. 776-778) ή «Πολλές φορές έχω χρησιμοποιήσει το ξόρκι  με θαυμαστά αποτελέσματα» (PGM IV. 790).

Η μαγεία απαγορευόταν να μοιράζεται με ξένους και μπορούσε να μεταδοθεί μόνο στους μαθητευόμενους ή σε απογόνους των μάγων και στο εγχειρίδιο τονιζόταν επανειλημμένα η μυστικότητα:

«Όπως σε έβαλα να ορκιστείς, παιδί μου, στο ναό της Ιερουσαλήμ, όταν γεμίσεις με τη θεία σοφία, πέταξε το βιβλίο για να μην βρεθεί (PGM XIII. 232-234)».

Λόγω της περιέργειας των ανθρώπων, κωδικοποιούσαν τις ονομασίες των βοτάνων και άλλων πραγμάτων… για να μην κάνουν μαγεία. (PGM XII. 403-408).

Με αυτόν τον τρόπο, η μυστικότητα, όσον αφορά στο μυστικιστικό τμήμα της μαγείας, βοήθησε στην δημιουργία ύπαρξης μιας ομάδας ανθρώπων ικανών να διαπραγματευτούν με τους αθάνατους για λογαριασμό των θνητών. Το μονοπώλιο ήταν απαραίτητο όχι μόνο για να αποφευχθεί η ολοκλήρωση αλλά και για να διατηρηθεί η ιερότητα της μαγείας, απαγορεύοντας στους άλλους να παραβιάσουν τα όρια.

Το τέλος της μαγείας στον Ύστερο Ρωμαϊκό κόσμο

Η εξερεύνηση και η εκμετάλλευση της ανθρώπινης ψυχής ενάντια στα επιστημονικά και ορθολογικά όρια ήταν οι παράγοντες που καθόρισαν τους παπύρους, τις μαγικές πρακτικές και τους ίδιους τους μάγους. Αποτέλεσαν το χέρι βοήθειας για την απόγνωση και την ψεύτικη ελπίδα, αλλά αυτή η δυαδικότητα ήταν ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούσαν οι μάγοι και αυτό που τους έδινε δύναμη και εξουσία. Ισχυριζόμενοι ότι είχαν πρόσβαση σε κάτι απόκοσμο, οι μάγοι δημιούργησαν μια κοινωνική τάξη που καθορίζονταν από τις γνώσεις τους για τη μαγεία και τον έλεγχο των πρακτικών που εφάρμοζαν.

Καθώς η μαγεία καθιερώθηκε στις τοπικές κοινωνίες της πρώιμης αυτοκρατορίας, οι διάδοχοι του Αλεξάνδρου εξακολουθούσαν να κατέχουν κοινωνική εξουσία στην Ύστερη Αρχαιότητα. Ωστόσο, τόσο οι κοσμικές όσο και οι θρησκευτικές αρχές αντί να επιτεθούν στην μαγεία τήρησαν εχθρική στάση απέναντι στους χρήστες, με αποτέλεσμα τον περιορισμό της. Οι τελετουργοί και οι μάγοι εξακολουθούσαν να λειτουργούν ως πνευματικοί μέντορες στις μικρές κοινότητές τους, αλλά πλέον δεν απολάμβαναν οικονομικής ευμάρειας. Ακόμη και μετά την εξάπλωση του Χριστιανισμού στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, οι μαγικές πρακτικές εξακολουθούσαν να υπάρχουν. Οι μάγοι απλώς άλλαζαν τον τρόπο με τον οποίο διεξήγαγαν τελετουργίες και τον τρόπο που δικαιολογούσαν τέτοιες ενέργειες, εφόσον δεν είχαν ήδη εκχριστιανίσει τις πρακτικές τους.

Πηγές – βιβλιογραφία

http://asiaminor.ehw.gr/forms/fLemmaBodyExtended.aspx?lemmaID=3502

Betz, Hans Dieter. The Greek Magical Papyri in Translation. University of Chicago Press, 1996.

Dickie, Matthew W. & Dickie, Matthew W. Magic and Magicians in the Greco-Roman World. Routledge, 2002.

Edited by David Frankfurter & Boston University. Guide to the Study of Ancient Magic. BRILL, 2021.

Ogden, Daniel. Magic, Witchcraft and Ghosts in the Greek and Roman Worlds. Oxford University Press, 2009.

 

 

Το άρθρο με τίτλο Μαγεία & μάγοι στην Ελληνορωμαϊκή εποχή από τον δημιουργό Χείλων διατίθεται με άδεια Creative Commons Αναφορά Δημιουργού – Μη Εμπορική Χρήση – Παρόμοια Διανομή 4.0 Διεθνές. Βασισμένο σε άρθρο στο  https://www.worldhistory.org/