Ιπποκράτης ο Κώος 460/459-377/356 π.Χ

στις

∼∼∼∼∼∼±∼Σκαλτσά, Ε., 2015.
Ιστορία της φαρμακευτικής
Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών
Διαθέσιμο στο
http://hdl.handle.net/11419/5095 (σσ 85,86)

Επιμέλεια παρουσίασης: Πυθεύς


Σχετικά αφιερώματα:


Ιπποκρατική περίοδος (5ος-3ος αιώνας π.Χ.)

Χρονικά ταυτίζεται με την περίοδο, που μεσουράνησε ο Ελληνικός πολιτισμός. Εκείνη την περίοδο, η θεραπευτική απέκτησε την δική της υπόσταση ως ανεξάρτητη επιστήμη. Θεμελιωτής αυτής της επιστήμης υπήρξε ο Ιπποκράτης και οι μαθητές του.

Oι Έλληνες φιλόσοφοι (Ίωνες και Πυθαγόρειοι) και ειδικότερα το σύστημα των τεσσάρων κοσμογονικών στοιχείων αποτέλεσαν την γέφυρα που συνέδεσε την προϊπποκρατική θεοκρατική ιατρική (του Aσκληπιού) με την ιπποκρατική σκέψη και την μεταϊπποκρατική ιατρική (του Γαληνού). Ο μεν Ομηρικός ιατρός (προϊπποκρατική θεοκρατική περίοδος) υπηρετεί την τέχνη του στηριζόμενος στην παραδοσιακή εμπειρία και τη θεραπευτική δεξιοτεχνία του, άρα είναι πρωτίστως δεξιοτέχνης, ο δε Ιπποκρατικός και αργότερα κατά την Ελληνορωμαϊκή περίοδο ο Γαληνικός ιατρός διαθέτουν, επιπροσθέτως, ορθολογική σκέψη και φιλοσοφικό στοχασμό, συμμετέχοντας στην επίλυση των ιατρικών προβλημάτων της εποχής τους. Oι ρήσεις ιητρός γαρ φιλόσοφος ισόθεος (Iπποκράτης) και άριστος ιητρός και φιλόσοφος (Γαληνός) μαρτυρούν τη δεσπόζουσα σημασία της ιατρικής φιλοσοφίας, που πρώτος επισήμανε ο Iπποκράτης.

Ο Ιπποκράτης γεννήθηκε στη Κω, μάλλον το 460 ή 459 π.Χ. Θεωρείται 18ος στην σειρά των Ασκληπιαδών (κατά τον Σωρανό 20ος) από τον πατέρα του και 19ος απόγονος του Ηρακλή από την μητέρα του Φαιναρέτη, που ήταν μαία. Τις πρώτες γνώσεις για την ιατρική απέκτησε από τον πατέρα του Hρακλείδη, που ήταν ιατρός στο Ασκληπιείο της Κω και είναι βέβαιο ότι ανάμεσα στους εκπαιδευτές του συγκαταλέγονται ο Hρόδικος ο Σηλυβριανός (βλ. σύγγραμμα), ο διάσημος ρήτορας Γοργίας ο Λεοντίνος και ο Δημόκριτος (βλ.σύγγραμμα). Έκανε πολλά και μακροχρόνια ταξίδια στη Θεσσαλία, στη Θάσο, στη Θράκη, στη Σκυθία και στον Εύξεινο Πόντο, που του έδωσαν τη δυνατότητα να συμπληρώσει τις γνώσεις του και να αναγνωρισθεί η αξία του. Πέθανε στη Λάρισα το 377 ή 356 π.Χ. Τα βιογραφικά στοιχεία για τον Ιπποκράτη αντλούνται από τη βιογραφία, που συμπεριέλαβε στο έργο του με τίτλο Βίοι ιατρών ο Σωρανός ο Εφέσιος (ιατρός, που εργάστηκε στη Ρώμη τον 2ο αιώνα μ.Χ., βλ. κεφ.3, σ. 96 του συγγράμματος).

Θεράπευσε τον βασιλέα των Μακεδόνων Περδίκκα Β’ (414 π.X.), προσκλήθηκε από τους Αβδηρίτες, τους Ιλλυριούς και τους Παιάνες για να καταστείλει τον λοιμό της χώρας τους. Επίσης, αναφέρεται ότι προσκλήθηκε από τον βασιλιά των Περσών Αρταξέρξη Α’ για να καταστείλει τον λοιμό που είχε ενσκύψει στο στρατό του, όμως ο Ιπποκράτης αποποιήθηκε τις δελεαστικές προσφορές του λέγοντας στον απεσταλμένο του: εις τον κύριόν σου είπε ότι δεν μου λείπουν τα μέσα να ζήσω, να ενδυθώ, να στεγασθώ και ότι η τιμή μου απαγορεύει να δεχθώ τα δώρα των Περσών και να βοηθήσω τους βαρβάρους εχθρούς της πατρίδος μου. Εικάζεται ότι κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο (431-404 π.X.) βρισκόταν στην Αθήνα, όπου άσκησε το έργο του. Ο Αέτιος ο Αμιδηνός αναφέρει την περιστολήν του λοιμού των Αθηναίων με μεγάλες πυρκαγιές και ανάρτηση στεφάνων από εύοσμα άνθη και ο Ιωάννης ο Ακτουάριος αναφέρεται στο φάρμακο του Ιπποκράτη για τον λοιμό, όμως ο Θουκυδίδης πουθενά δεν μνημονεύει τον Ιπποκράτη στα όσα αναφέρει για τον λοιμό της Αθήνας.

Η παρατηρητικότητα και η κρίση του Ιπποκράτη τον ανέδειξαν στον σπουδαιότερο ιατρό της αρχαιότητας. Φιλόσοφος και παρατηρητής, πρέσβευε ότι ο βίος βραχύς, η τέχνη μακρή, ο καιρός οξύς, η δε πείρα σφαλερή, η δε κρίσις χαλεπή. Έτυχε λαμπρών τιμών από τους συγχρόνους του, αλλά και του φθόνου ορισμένων. Η φήμη του αυξήθηκε υπέρμετρα από τον 4ο αιώνα π.Χ. και οφείλεται στα συγγράμματά του, που αποτέλεσαν τη βάση της Ιπποκρατικής Συλλογής (Corpus Hippocraticus). Στα έργα του συνένωσε όλες τις ιατρικές και θεραπευτικές γνώσεις της εποχής του ξεκινώντας από την περισυλλογή των γνώσεων και των παρατηρήσεων που είχαν συσσωρευθεί στους ναούς. Κατόρθωσε να απαγκιστρώσει την επιστήμη από τη μαγεία, τη δεισιδαιμονία και τις επιδράσεις της φιλοσοφίας. Μέχρι την εποχή του, η ιατρική θεωρείτο, κυρίως από την Πυθαγόρειο Σχολή, ως βοηθητική επιστήμη της φιλοσοφίας. Ο Ιπποκράτης την ανέδειξε σε αυτοδύναμη χωριστή επιστήμη, παρά το γεγονός ότι οι ιπποκρατικές αντιλήψεις για τη φυσιοπαθολογία (χυμοπαθολογία) είναι σημαντικά επηρεασμένες από τον συγκερασμό των απόψεων των προσωκρατικών φιλοσόφων.

Θεμελιώδης αρχή της ιπποκρατικής νοσολογίας είναι το αξίωμα του Iπποκράτη σύμφωνα με το οποίο ο ιατρός πρέπει να ωφελεί τον άρρωστο ή τουλάχιστον να μην τον βλάπτει (Aσκέειν, περί τα νοσήματα δύο, ωφελέειν ή μη βλάπτειν). O Iπποκράτης χρησιμοποίησε σχεδόν όλες τις εξεταστικές μεθόδους, που εξακολουθεί να εφαρμόζει η σύγχρονη κλινική διαγνωστική (εκτός από την επίκρουση), όπως η επισκόπηση που βασίζεται στην παρατήρηση, η ψηλάφηση και η άμεση ακρόαση με τελικό σκοπό την συνθετική αξιολόγηση και την κλινική διάγνωση της νόσου. Η επιτυχία της διαγνωστικής Ιπποκρατικής μεθοδολογίας οφείλεται και σε πολλούς άλλους παράγοντες, όπως είναι η λήψη λεπτομερούς ιστορικού από τον άρρωστο και το περιβάλλον του, η αξιολόγηση της συμπτωματολογίας της νόσου και η προσεκτική φυσική εξέταση σε συνδυασμό με τη διερεύνηση των συνθηκών του περιβάλλοντος. H λεγόμενη Iπποκρατική μέθοδος είναι εκείνη που διαχώρισε την ορθολογική ιατρική από την πρωτόγονη, τη μαγική και την «ιατρική» των αγυρτών. Ο Ιπποκράτης απομάκρυνε τη θεραπευτική από τη μαγεία και τη δεισιδαιμονία και την στήριξε στην άμεση παρατήρηση και το πείραμα.

Αρχαία Ελληνικά χειρουργικά εργαλεία. Στα αριστερά τρεφίνη. δεξιά, σειρά από νυστέρια. Η Ιπποκρατική ιατρική έκανε χρήση αυτών των εργαλείων.

Γενικότερα οι απόψεις του Iπποκράτη για τη νοσολογία στηρίζονται στην τριμερή διασύνδεση: άρρωστος, αρρώστια και ιατρός. O άρρωστος (νουσέων) αποτελεί ενιαία ψυχοσωματική οντότητα, η οποία πρέπει να ερευνάται στο σύνολο της (ολιστική ιατρική). H αρρώστια (νούσημα) διέπεται από φυσικούς νόμους. O ιατρός (ιητρός) βοηθάει στην εξεύρεση της λύσης, συμβάλλοντας στην αποκατάσταση της υγείας του ανθρώπου. Η ιπποκρατική ιατρική στηρίχθηκε στην παρατήρηση, τον ορθολογισμό και την εμπειρία.

Με τον όρο ιπποκρατική ιατρική δηλώνεται όχι μόνο η ιατρική του Ιπποκράτη, αλλά και των μαθητών και οπαδών του, που εργάσθηκαν εμπνεόμενοι από το παράδειγμα και τη διδασκαλία του.

Ορισμένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά είναι τα ακόλουθα:

α) η Ιπποκρατική ιατρική είναι η πρώτη, που για την εξήγηση των επιμέρους ασθενειών δέχθηκε μόνο φυσικά αίτια (έκαστον νόσημα φύσιν έχει και πρόφασιν).

β) είναι η πρώτη, που ανήγαγε την παρατήρηση σε διαγνωστική μέθοδο, ανώτερη από κάθε άλλη.

γ) πρώτη αυτή εξήγησε τη σημασία της δίαιτας. Ιδιαίτερης σημασίας για την ιπποκρατική ιατρική είναι οι τέσσερις χυμοί του σώματος: το αίμα, το φλέγμα, η κίτρινη και η μέλαινα χολή, που καθένας αντιστοιχεί σε ένα όργανο καρδιά, εγκέφαλος, ήπαρ και σπλην, αντιστοίχως. H ισορροπία της αναλογίας των τεσσάρων χυμών συντηρεί και προστατεύει την υγεία του ανθρώπινου οργανισμού. Αν η αναλογία τους είναι σωστή το αποτέλεσμα είναι η υγεία του σώματος (ευκρασία). Αντίθετα, κάθε παρέκλιση από τη σωστή αναλογία επιφέρει την αρρώστια (δυσκρασία). H σωστή αναλογία των χυμών χαρακτηρίζεται με τον όρο ευκρασία.

Το ανθρώπινο σώμα αποτελείται, όπως και όλο το σύμπαν, από γη, ύδωρ, αέρα και πυρ. Τα στοιχεία αυτά αντιπροσωπεύουν τις τέσσερις ιδιότητες του σώματος: ψυχρό, υγρό, ξηρό, θερμό. Για να διατηρηθεί η υγεία πρέπει αυτά τα τέσσερα θεμελιώδη στοιχεία να βρίσκονται, ανά δύο, σε ισορροπία, ήτοι θερμό με ψυχρό, ξηρό με υγρό. Αυτά τα στοιχεία αντιστοιχούν στους τέσσερις χυμούς του σώματος και έχουν τις ακόλουθες ιδιότητες: το νερό είναι υγρό και ψυχρό, ο αέρας είναι υγρός και θερμός, η φωτιά είναι ξηρή και θερμή, η γη είναι ξηρή και ψυχρή. Επίσης μεταβάλλονται κατά την διάρκεια των εποχών σύμφωνα με την αντιστοιχία: χειμώνας/νερό, άνοιξη/αέρας, καλοκαίρι/ φωτιά, φθινόπωρο/γη. Συνεπώς το νερό αυξάνεται τον χειμώνα, ο αέρας την άνοιξη, η φωτιά το καλοκαίρι και η γη το φθινόπωρο. Παράλληλα, υπάρχει μια αναλογία μεταξύ των τεσσάρων εποχών και των τεσσάρων ηλικιών του ανθρώπου: παιδική ηλικία/ άνοιξη, καλοκαίρι/ώριμη ηλικία, φθινόπωρο/τρίτη ηλικία, χειμώνας/γήρας.

 

Με βάση όλα αυτά, τελικά η αναλογία των χυμών εξαρτάται από την ηλικία και την εποχή του έτους: το αίμα αυξάνεται κατά την παιδική ηλικία και την άνοιξη, η κίτρινη χολή στους ενήλικες και το θέρος, η μέλαινα χολή στην ώριμη ηλικία και το φθινόπωρο και το φλέγμα κατά το γήρας και το χειμώνα. Η θεωρία αυτή καθορίζει την επιλογή των φαρμάκων, διαιτητικών και καθαρτικών για την αποκατάσταση της ισορροπίας των τεσσάρων χυμών, αλλά και την επιλογή της διαίτας. Η θεωρία των 4 χυμών, που αποτελεί συμπίλημα των προσωκρατικών φιλοσοφικών θεωριών, επηρέασε τους μεταγενέστερους ιατρούς, όπως τον Διοσκουρίδη στην κατάταξη των απλών φαρμάκων και αποτέλεσε το θεωρητικό υπόβαθρο για τον Γαληνό στην επεξήγηση της δράσης των απλών φαρμάκων και στην επιλογή τους για την παρασκευή των συνθέτων φαρμάκων.

Οι Ιπποκρατικοί τονίζουν την σημασία της κληρονομικότητας, (πάντα τα νοσήματα άρχεται κατά γένος). Θεωρούν μεν ότι οι νοσογόνες αιτίες συνήθως βρίσκονται έξω από το ανθρώπινο σώμα, αλλά ποιά βλάβη θα προξενήσουν εξαρτάται και από την ιδιοσυστασία του οργανισμού. Ο κυριότερος θεραπευτικός παράγων είναι η φύσις. Ο ιατρός πρέπει να ενισχύει και να διορθώνει την φυσική αμυντική προσπάθεια του οργανισμού. Η συνηθέστερη μέθοδος είναι η χρησιμοποίηση των «εναντίων» (τα ενάντια τοις εναντίοις εισίν ιήματα).

Screen Shot 2018-08-28 at 12.24.30 PM

Τα έργα, που αποτελούν την Ιπποκρατική Συλλογή αναφέρονται σε όλους τους κλάδους της ιατρικής και η φυσιογνωμία τους μπορεί να διαιρεθεί στις εξής ενότητες: στην οντογονία, που είναι η μελέτη της ανάπτυξης του όντος, στην μελέτη της ανατομίας και της φυσιολογίας του και στη μελέτη των εξωτερικών επιδράσεων. Σ’ αυτό το τελευταίο μέρος αναπτύσσονται απόψεις ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες για τη φαρμακευτική, καθότι εδραιώνεται ο ρόλος των φαρμάκων. Χορηγούσε φάρμακα με φειδώ, όπως φαίνεται από την ρήση του «Ἀγαθὸν φάρμακον ἐστὶν ἐνίοτε καὶ τὸ μηδὲν προσφέρειν».

Τα πολλά και συστηματικά συγγράμματα του Ιπποκράτη ήταν αποτέλεσμα μεθοδικών και αυτοτελών ερευνών. Δείγμα των δεοντολογικών του αρχών ήταν ο Όρκος (βλ.παρακάτω). Ορισμένα από τα έργα της Ιπποκρατικής Συλλογής αποδίδονται από τους μελετητές της σε άλλους προγενέστερους και μεταγενέστερους συγγραφείς, στα παιδιά και στους μαθητές του Ιπποκράτη. Παιδιά του Ιπποκράτη ήταν οι ιατροί Θεσσαλός καί Δράκων Α’, γαμπρός του δε ο Ασκληπιάδης Πόλυβος (βλ. Δογματική σχολή). Παιδιά του Θεσσαλού ήταν οι ιατροί Γοργίας, Δράκων Β’ και Ιπποκράτης Γ’ και του Δράκοντος ο Ιπποκράτης Δ´, ιατρός της συζύγου του Μ. Αλεξάνδρου Ρωξάνης.

Ο Ιπποκράτης θεωρείται πατέρας της Ιατρικής, διότι είναι ο πρώτος Ασκληπιάδης που τόλμησε να γράψει, όσα τον δίδαξε η πείρα του και όσα έμαθε από τις αναθηματικές πλάκες των Ασκληπιείων, των οποίων τις γνώσεις έβαλε σε τάξη και σειρά. Αυθεντική βιογραφία του Ιπποκράτη δεν υπάρχει. Αλήθεια και θρύλος συγχέονται. Βέβαιο είναι ότι πίσω από όλα αυτά κρύβεται «μια ιδιοφυής προσωπικότητα, που κληρονόμησε πολλά, αλλά παρέδωσε πολύ περισσότερα».

Στην Ιπποκρατική Συλλογή αναφέρονται οι ακόλουθες φυτικές δρόγες με βάση σύγχρονη μελέτη στην οποία συμπεριλαμβάνεται και η κατωτέρω βοτανική τους απόδοση (Totelin, 2009): (☛ σσ. 41, 42 του συγγράμματος)

Τα Ιπποκρατικά φάρμακα παρουσιάζουν ασάφεια, διότι συχνά μόνο το όνομά τους αναφέρεται. Δεν υπάρχει βοτανική περιγραφή πιθανόν διότι ο Ιπποκράτης θεωρούσε ότι αυτά τα φυτά είναι γνωστά στους θεραπευτές. Ουσιαστικά η τεκμηριωμένη μορφολογική περιγραφή των φυτών γίνεται με το Θεόφραστο και το Διοσκουρίδη.

Πρέπει να σημειωθεί ότι η ταυτοποίηση των φυτών με βάση το όνομα που αναφέρεται στα έργα της αρχαιότητας, αλλά και σε μεταγενέστερα μέχρι να καθιερωθεί το σύστημα του Λινναίου είναι αρκετά δυσχερής, διότι συχνά οι αρχαίοι έχουν για το ίδιο φυτό περισσότερες από μία ονομασίες ή με το ίδιο όνομα αναφέρονται σε περισσότερα του ενός φυτά.

H Ιπποκρατική Συλλογή περιλαμβάνει περισσότερες από 1500 συνταγές συνολικά (Totelin, 2009). Είναι η πλέον εκτενής γραπτή πηγή, που αφορά τη φαρμακολογία κατά τον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ. Στην πραγματικότητα αυτές οι συνταγές αποτελούν μέρος των γραπτών συνταγών της κλασσικής περιόδου. Πριν οι Έλληνες ιατροί αρχίσουν να καταγράφουν συνταγές, η γνώση των φαρμάκων μεταδιδόταν κατά την διάρκεια της μαθητείας και σε συνδυασμό με την παρασκευή του φαρμάκου για συγκεκριμένο ασθενή. Ο δάσκαλος και οι μαθητές του συζητούσαν τα συστατικά και σε τις αναλογίες, που έπρεπε να χρησιμοποιήσουν. Μπορούσαν να προσαρμόσουν την συνταγή ανάλογα με την κατάσταση του ασθενή και τις δρόγες που διέθεταν. Η καταγραφή συνταγών οδήγησε στο συγκερασμό όλων των παραλλαγών μιας συνταγής σε μια συμπυκνωμένη μορφή, στην απαρίθμηση των δρογών και η συνταγή τελείωνε με την δράση του φαρμάκου. Όμως ενώ με την καταγραφή των συνταγών σταθεροποιείται η γνώση για τη φαρμακολογική δράση τους, εντούτοις υπάρχουν πολυάριθμα παραδείγματα από παράλληλες εκδοχές συνταγών στην Ιπποκρατική Συλλογή, αλλά είναι αξιοσημείωτο ότι δεν υπάρχει κανένα παράδειγμα αυτολεξεί επαναλήψεων συνταγών. Το κείμενο της συνταγής ήταν μεταβλητό, σώζοντας αυτό που ήταν σταθερό στη συνταγή και συγκεκριμένα τη σειρά με την οποία τα συστατικά ήταν καταχωρημένα.

Η καταγραφή συνταγών οδήγησε στη δημιουργία ενός σημαντικού όγκου φαρμακολογικών γνώσεων υπό μορφή καταλόγων. Όμως και σε αυτούς παρατηρείται μεταβλητότητα. Συνταγές προστίθενται ή αφαιρούνται από τους καταλόγους. Υπάρχουν μεγάλοι κατάλογοι και μικρότεροι κατάλογοι. Παράλληλα, η συγγραφή συνταγών δεν μειώνει την αξία της προφορικής μετάδοσης γνώσεων για αυτές. Οι συνταγές της Ιπποκρατικής Συλλογής αφήνουν εκτός πολλές πληροφορίες, που αφορούν τις ποσότητες των συστατικών, τα φαρμακευτικά σκεύη, αλλά και κάποια ιδιαίτερα συστατικά. Οι ιπποκρατικές συνταγές είναι ένα είδος βοηθήματος μνήμης, χωρίς να υποκαθιστούν τη μεταδιδόμενη προφορικά πλήρη γνώση της συνταγής. Οι σύγχρονοι μελετητές θεωρούν ότι οι αρχαίοι θεραπευτές άρχισαν να γράφουν τις συνταγές για πρακτικούς λόγους, αφενός για την διδασκαλία και αφετέρου για συμβολικούς λόγους, προκειμένου να προσδόσουν κύρος στο έργο τους. Τελικά καταγράφοντας τις συνταγές οι υπάρχουσες φαρμακολογικές γνώσεις έγιναν πιο συγκεκριμένες. Ήδη από τον 6ο αιώνα π.Χ. οι Έλληνες άρχισαν να χρησιμοποιούν τον γραπτό λόγο για τις συνταγές. Επιπλέον καταγράφοντας τις συνταγές οι θεραπευτές είχαν την δυνατότητα να επιλέξουν συνταγές κατά το δοκούν διαμορφώνοντας το δικό τους ρεύμα στη θεραπευτική. Στις συνταγές υπήρχαν κυρίως δρόγες της ανατολικής Μεσογείου και σπανίως της δυτικής. Δεν είναι εφικτό μετά βεβαιότητας να διαπιστωθεί κατά πόσον γειτονικοί πολιτισμοί χρησιμοποιούσαν τις ίδιες φαρμακολογικές μεθόδους και τα ίδια συστατικά, διότι οι παράλληλες μελέτες των γραπτών κειμένων δεν το επιβεβαιώνουν, όμως πρέπει να λάβουμε υπόψιν μας ότι μικρό μέρος των ιατρικών κειμένων έχει διασωθεί. Πολλές από τις δρόγες των συνταγών της Ιπποκρατικής Συλλογής Δεν ήταν εισαγόμενες, αλλά υπήρχαν στη χλωρίδα της Ελλάδας. Το εμπόριο, η δημιουργία ελληνικών αποικιών και στη δυτική Μεσόγειο και τα προσωπικά ταξίδια των θεραπευτών, όπως έκανε και ο ίδιος ο Ιπποκράτης, αύξησε τον αριθμό των δρογών που καταγράφονταν στις συνταγές.

Η πλέον πρώιμη συλλογή ελληνικών συνταγών που διασώθηκε φέρει το όνομα του Ιπποκράτη. Εντούτοις οριμένες συνταγές πρέπει ήδη να υπήρχαν με το όνομα κάποιου άλλου ιατρού, όπως για παράδειγμα του Ευρύφονα. Οι σύγχρονοι μελετητές έχουν επιχειρήσει να αποδώσουν συνταγές της Ιπποκρατικής Συλλογής σε γνωστούς ιατρούς της αρχαιότητας, αλλά το εγχείρημα είναι εξαιρετικά δύσκολο δεδομένου ότι έχουν χαθεί τα έργα τους. Είναι όμως γενικά αποδεκτό ότι οι συνταγές δεν είναι ένα αυτόματο επινόημα ενός ανθρώπου, αλλά το αποτέλεσμα συσσωρευμένης γνώσης. Μέχρι τη ρωμαϊκή εποχή, πολλές συνταγές ήταν ανώνυμες, σε αντίθεση τα ιατρικά κείμενα της ρωμαϊκής εποχής μαζί με την συνταγή στην αρχή της συμπεριλαμβάνουν και το όνομα του εφευρέτη της. Η πρακτική αυτή συνεχίστηκε και στα μεταχριστιανικά χρόνια και βλέπουμε στα έργα των βυζαντινών ιατρών να αναφέρεται το όνομα αυτού που επινόησε ή παρέδωσε την συνταγή.

Ήδη οι ιατροί της εποχής της ελληνιστικής περιόδου δυσκολευόταν να αναγνωρίσουν τις αυθεντικές συνταγές του Ιπποκράτη. Το βέβαιον είναι ότι ο Ιπποκράτης είναι υπεύθυνος για τη συλλογή, τη διατήρηση και τη διάδοση των συνταγών μέσω των γραπτών του κειμένων, οι οποίες πιθανότατα να είχαν χαθεί χωρίς αυτά. Ο Ιπποκράτης αποτέλεσε για την ιατροφαρμακευτική τη γέφυρα μεταξύ της αρχαϊκής και της κλασσικής περιόδου (Totelin, 2009).

Φαρμακοτεχνικές μορφές εξωτερικής χρήσης ήταν: επιθέματα, λουτρά, εντριβές, γαργαρίσματα, καταπλάσματα και κηρωτές, κολλύρια, ενώ εσωτερικής χρήσης ήταν: αφεψήματα, εγχύματα, τα δι’ οίνου εμβρέγματα φυτών, οξυμέλιτα, μίγματα από κόνεις, τροχίσκοι, καταπότια, εκλείγματα, επιμήκεις μάζες (πεσσοί) ανάλογες προς τα σημερινά υπόθετα κ.ά. (Εμμανουήλ, 1948).

Έργα συμπεριλαμβανόμενα στην Ιπποκρατική Συλλογή:

Α. Γενικά: Όρκος, Νόμος, Περί αρχαίας ιητρικής, Περί ιητρού, Περί τέχνης, Περί ευσχημοσύνης, Παραγγελίαι, Αφορισμοί

Screen Shot 2018-08-28 at 12.31.18 PM

Β. Ανατομία – Φυσιολογία: Περί ανατομής, Περί καρδίας, Περί σαρκών, Περί αδένων, Περί οστέων φύσιος, Περί φύσιος ανθρώπου, Περί γονής, Περί φύσιος παιδιού

Γ. Διαιτητική: Περί τροφής, Περί διαίτης, Περί διαίτης υγιεινής

Δ. Γενική παθολογία: Περί αέρων, υδάτων και τόπων, Περί χυμών, Περί κρίσεων, Περί κρισίμων ημερών, Περί εβδομάδων, Περί φυσών

Ε. Προγνωστικά: προγνωστικόν, προνοητικόν, Κωακαί προγνώσεις

Στ. Ειδική νοσολογία: επιδημιών (βιβλία επτά), Περί παθών, Περί νούσων, Περί των εντός παθών, Περί ιερής νούσου, Περί τόπων των κατ’ άνθρωπον

Ζ. Θεραπευτική: Περί διαίτης οξέων, Περί υγρών χρήσιος

Η. Χειρουργική: Κατ’ ιητρεΐον, Περί ελκών, Περί αιμορροΐδων, Περί συρίγγων, Περί των εν κεφαλή τραυμάτων, Περί αγμών, Περί άρθρων (εμβολής), Μοχλικός

Θ. Οφθαλμολογία: Περί όψιος

Ι. Μαιευτική-Γυναικολογία: Περί παρθενίων, Περί γυναικείας φύσιος, Περί γυναικείων α’ και β’, Περί αφόρων, Περί επικυήσεως, Περί επταμήνου, Περί οκταμήνου, Περί εγκατατομής εμβρύου

ΙΑ. Παιδιατρική: Περί οδοντοφυίης

ΙΒ. Ποικίλα: επιστολαί, λόγοι, δόγμα, επιβώμιος, πρεσβευτικός

Τα Ιπποκρατικά δόγματα προσέλκυσαν την προσοχή πλείστων ερευνητών με την πάροδο των αιώνων. Η πρώτη έκδοση της Ιπποκρατικής Συλλογής έγινε στα λατινικά από τον Calvus (Ρώμη, 1525) και ακολούθησε στην πρωτότυπη Ελληνική γλώσσα από τον Άλδο Μανούτιο (Βενετία, 1526). Ακολούθησαν πολλές εκδόσεις και μια από τις πλέον αξιόλογες είναι του Γάλλου ιστορικού Émile Littré (Παρίσι, 1839-1861).

Screen Shot 2018-08-28 at 12.26.45 PM

 

Όρκος του Ιπποκράτη (σσ. 85, 86 του συγγράμματος)

(Hippocrates in Loeb Classical Library Vol. I, 1984, Λυπουρλής, 1983, 1998)

O Iπποκράτης καθιέρωσε τους κανόνες ηθικής που αφορούν την εξάσκηση του ιατρικού επαγγέλματος. Ο όρκος αποτελεί το πλέον συμπυκνωμένο κείμενο, που αφορά τον κώδικα της επαγγελματικής δεοντολογίας. Ανεξάρτητα από την πληθώρα μελετών και συζητήσεων περί της πατρότητάς του και για το γλωσσικό και συντακτικό ύφος αποτελεί ένα μνημειώδες κείμενο, το οποίο άντεξε στη δοκιμασία του χρόνου, στις ποικίλες ειδωλολατρικές και άλλες θρησκευτικές δοξασίες και στην άνοδο του Χριστιανισμού. Άλλα σημαντικά κείμενα της Iπποκρατικής Συλλογής που αναφέρονται στην ιατρική ηθική και δεοντολογία είναι 412 Aφορισμοί και πραγματείες Περί ιητρού, Παραγγελίαι, Nόμος και Περί ευσχημοσύνης (Μαρκέτος, 1997, 2008).

Ὄμνυμι Ἀπόλλωνα ἰητρὸν, καὶ Ἀσκληπιὸν, καὶ Ὑγείαν, καὶ Πανάκειαν, καὶ θεοὺς πάντας τε καὶ πάσας, ἵστορας ποιεύμενος, ἐπιτελέα ποιήσειν κατὰ δύναμιν καὶ κρίσιν ἐμὴν ὅρκον τόνδε καὶ ξυγγραφὴν τήνδε.

Ορκίζομαι στο θεό Απόλλωνα τον ιατρό και στο θεό Ασκληπιό και στην Υγεία και στην Πανάκεια και επικαλούμενος τη μαρτυρία όλων των θεών ότι θα εκτελέσω κατά τη δύναμη και την κρίση μου τον όρκο αυτόν και τη συμφωνία αυτή.

Ἡγήσασθαι μὲν τὸν διδάξαντά με τὴν τέχνην ταύτην ἴσα γενέτῃσιν ἐμοῖσι, καὶ βίου κοινώσασθαι, καὶ χρεῶν χρηίζοντι μετάδοσιν ποιήσασθαι, καὶ γένος τὸ ἐξ ωὐτέου ἀδελφοῖς ἴσον ἐπικρινέειν ἄῤῥεσι, διδάξειν την τέχνην ταύτην, ην χρηίζωσι μανθάνειν, άνευ μισθού και συγγραφής, παραγγελίης τε και ακροήσιος και της λοιπής απάσης μαθήσιος μετάδοσιν ποιήσεσθαι υοίς τε εμοίς και τοις του εμέ διδάξαντος, και μαθητήσι συγγεγραμμένοις τε και ωρκισμένοις νόμω ιητρικώ, άλλω δε ουδενί.

Να θεωρώ τον διδάσκαλό μου της ιατρικής τέχνης ίσο με τους γονείς μου. Και όταν χρειάζεται χρήματα να μοιράζομαι μαζί του τα δικά μου. Να θεωρώ την οικογένειά του αδέλφια μου και να τους διδάσκω αυτήν την τέχνη αν θέλουν να την μάθουν χωρίς δίδακτρα ή άλλη συμφωνία.

Να μεταδίδω τους κανόνες ηθικής, την προφορική διδασκαλία και όλες τις άλλες ιατρικές γνώσεις στους υιούς μου, στους υιούς του δασκάλου μου και στους εγγεγραμμένους μαθητές που πήραν τον ιατρικό όρκο, αλλά σε κανέναν άλλο.

Διαιτήμασί τε χρήσομαι ἐπ’ ὠφελείῃ καμνόντων κατὰ δύναμιν καὶ κρίσιν ἐμὴν, ἐπὶ δηλήσει δὲ καὶ ἀδικίῃ εἴρξειν. Ου δώσω δε ουδέ φάρμακον ουδενί αιτηθείς θανάσιμον, ουδέ υφηγήσομαι συμβουλίην τοιήνδε. Ομοίως δε ουδέ γυναικί πεσσόν φθόριον δώσω. Αγνώς δε και οσίως διατηρήρω βίον τον εμόν και τέχνην την εμήν, ου τεμέω δε ουδέ μην λιθιώντας.

Θα χρησιμοποιώ τη θεραπεία για να βοηθήσω τους ασθενείς κατά τη δύναμη και την κρίση μου, αλλά ποτέ για να βλάψω ή να αδικήσω. Ούτε θα δίνω θανατηφόρο φάρμακο σε κάποιον που θα μου το ζητήσει, ούτε θα του κάνω μια τέτοια υπόδειξη. Ομοίως, δεν θα εμπιστευτώ σε έγκυο μέσο που προκαλεί έκτρωση. Θα διατηρώ αγνή και άσπιλη και τη ζωή και την τέχνη μου. Δεν θα χρησιμοποιώ νυστέρι ούτε σε αυτούς που πάσχουν από λιθίαση, αλλά θα παραχωρώ την εργασία αυτή στους ειδικούς της τέχνης.

Γνωρίζουμε ότι πολύ συχνά στην αρχαιότητα ο άρρωστος κατέφευγε στην αυτοκτονία συνήθως με δηλητήριο, όταν η ασθένειά του ήταν ανίατη ή όταν πλέον οι πόνοι του ήταν αβάσταχτοι. Οι αρχαίοι ́Ελληνες δεν καταδίκαζαν έναν τέτοιο εκούσιο θάνατο. Ο ιατρός είχε τις γνώσεις για τα δηλητήρια και ήταν ο πλέον αρμόδιος να υποδείξει το θανατηφόρο δηλητήριο με τους λιγότερους πόνους, οπότε ο ασθενής απευθυνόταν σ’ αυτόν. Ο ιατρός αν ήταν βέβαιος ότι η κατάσταση του αρρώστου ήταν απελπιστική δεν δίσταζε να δώσει στον άρρωστο -άμεσα ή έμμεσα- την αιτούμενη συμβουλή. Το πρόβλημα της ευθανασίας δεν υπήρχε στην αρχαιότητα. Μόνον οι Πυθαγόρειοι απαγόρευαν την αυτοκτονία. Επομένως η απαγόρευση που διαβάζουμε στον Όρκο ήταν υπαγορευμένη από μιαν ορισμένη φιλοσοφική διδασκαλία.

Η έκτρωση δεν ήταν στην αρχαία Ελλάδα κάτι που καταδικαζόταν ηθικά, μόνο σε ορισμένες πόλεις φαίνεται ότι η έκτρωση ήταν κάτι που επέσυρε την τιμωρία του νόμου. Η στάση αυτή εξηγείται ασφαλώς από το γεγονός ότι η αρχαιότητα πολέμησε πάντοτε -για λόγους πολιτικούς και οικονομικούς- την υπερβολική αύξηση του πληθυσμού. Ο Αριστοτέλης δέχεται και αυτός την έκτρωση, με τον όρο όμως αυτή να γίνεται πρὶν αἴσθησιν ἐγγενέσθαι καὶ ζωήν· τὸ γαρ ὅσιον καὶ τὸ μὴ διωρισμένον τῇ αἰσθήσει καὶ τῷ ζῇν ἔσται. Κατ᾽ αυτόν το κύημα έχει αἴσθησιν ύστερα από την 40ή ημέρα της ζωής του. Μόνο οι Πυθαγόρειοι θεωρούσαν την έκτρωση πράξη αξιοκατάκριτη.

Η λιθίαση που αναφέρεται στον όρκο σημαίνει πέτρες των νεφρών και της ουροδόχου κύστης, η αφαίρεση των οποίων γινόταν μόνο από χειρουργούς. Η χειρουργική δεν είχε αναγνωρισθεί ως ειδικότητα εκείνη την εποχή. Αυτή η πρόταση δείχνει την ιστορική διαφορά μεταξύ των χειρουργών και των ιατρών. Η ακριβής έννοια του κειμένου αποτέλεσε αντικείμενο πολλών ερμηνειών από τους μελετητές του ́Ορκου. Ορισμένοι θεώρησαν την συγκεκριμένη απογόρευση μεταγενέστερη προσθήκη. Άλλοι θεωρούν ότι η απαγόρευση οφείλεται στην άποψη που είχαν οι αρχαίοι για την συγκεκριμένη εγχείρηση ότι οδηγεί σε στείρωση, επομένως ο ιατρός δεν έπρεπε να στρέφεται εναντίον της ζωής ή ότι η αφαίρεση του λίθου από την κύστη είναι μια εγχείρηση που δεν ταιριάζει στο κύρος του ιατρού ή μια τόσο δύσκολη εγχείρηση δεν είναι έργο του κάθε ιατρού, αλλά μόνο του ειδικευμένου σε τέτοιες εγχειρίσεις (αυτού που αργότερα ονομάστηκε λιθοτόμος. Τέλος ορισμένοι μελετητές αποδίδουν την απαγόρευση στην αποστροφή που αισθάνονταν οι Πυθαγόρειοι για το ρέον αίμα.

Ες οικίας δε οκόσας αν εσίω, εισελεύσομαι επ’ ωφελείη καμνόντων, εκτός εών πάσης αδικίης εκουσίης και φθορίης, της τε άλλης και αφροδισίων έργων επί τε γυναικείων σωμάτων και ανδρώων, ελευθέρων τε και δούλων, ά δ’ αν εν θεραπείη ή ίδω ή ακούσω ή και άνευ θεραπείης κατά βίον ανθρώπων, ά μη χρη ποτε εκλαλείσθαι έξω, σιγήσομαι, άρρητα ηγεύμενος είναι τα τοιαύτα.

Σε όσα σπίτια πηγαίνω, θα μπαίνω για να βοηθήσω τους ασθενείς και θα απέχω από οποιαδήποτε εσκεμμένη βλάβη και φθορά και ιδίως από γενετήσιες πράξεις με άνδρες και γυναίκες, ελεύθερους και δούλους. Και όσα τυχόν βλέπω ή ακούω κατά τη διάρκεια της θεραπείας ή και πέρα από τις επαγγελματικές μου ασχολίες στην καθημερινή μου ζωή, αυτά που δεν πρέπει να μαθευτούν παραέξω δεν θα τα κοινοποιώ, θεωρώντας τα θέματα αυτά μυστικά.

Ὅρκον μὲν οὖν μοι τόνδε ἐπιτελέα ποιέοντι, καὶ μὴ ξυγχέοντι, εἴη ἐπαύρασθαι καὶ βίου καὶ τέχνης δοξαζομένῳ παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις ἐς τὸν αἰεὶ χρόνον, παραβαίνοντι δὲ καὶ ἐπιορκοῦντι, τἀναντία τουτέων.

Αν τηρώ τον όρκο αυτό και δεν τον παραβώ, ας χαίρω πάντοτε υπολήψεως ανάμεσα στους ανθρώπους για τη ζωή και για την τέχνη μου. Αν όμως τον παραβώ και επιορκήσω, ας πάθω τα αντίθετα.

Ο όρκος χωρίζεται σε δύο μέρη:

Στο πρώτο μέρος, ο ορκιζόμενος απαριθμεί για τον εαυτό του μια σειρά από συγκεκριμένες υποχρεώσεις, που σχετίζονται με τη θέση του ως ιατρός. Στην πραγματικότητα οι υποχρεώσεις αυτές καθορίζονται από τη διπλή του ιδιότητα: α) ο ορκιζόμενος ήταν ως χτες ακόμη μαθητής, υπόσχεται λοιπόν ότι θα τιμά τον δάσκαλο του β) σύντομα όμως θα γίνει και αυτός δάσκαλος της τέχνης που διδάχτηκε, άρα δέχεται ως υποχρέωση το δικαίωμα να γίνουν μαθητές του οι υιοι του και οι υιοι του δασκάλου του (αν το επιθυμούν να διδαχθούν αυτήν την τέχνη) και όσοι δέχονται να δεθούν μαζί του με όρκο.

Στο δεύτερο μέρος, που είναι το σπουδαιότερο τμήμα του Όρκου, αναφέρεται στα καθήκοντά του απέναντι στους αρρώστους του: να ασκήσει την τέχνη του ἁγνῶς καὶ ὁσίως και ο ίδιος είναι βέβαιος ότι για να γίνει πραγματικότητα αυτή η επιθυμία του ένας μόνο τρόπος υπάρχει, να είναι και η ζωή του αγνή και οσία. Είναι εντυπωσιακό ότι αυτό δεν λέγεται με τη μορφή ευχής, αλλά χρησιμοποιεί το ρήμα διατηρήσω, που δείχνει έντονη και θεληματική προσπάθεια του ορκιζόμενου για να υπάρξει το επιθυμητό αποτέλεσμα. Ένα βαθύτατο αίσθημα ευθύνης του ιατρού διακρίνεται στο κείμενο του Όρκου.

Υπάρχουν πολλές διιστάμενες ερμηνείες από πολλούς μελετητές στους όρους που χρησιμοποιούνται στον Όρκο και μερικές ερμηνείες έχουν και αντιφατική έννοια προς την γενικά αποδεκτή μετάφραση του κειμένου. Πιθανόν τα πρότυπα και οι όροι που χρησιμοποιούνται στον Όρκο να πρέπει να αναζητηθούν στην Πυθαγόρεια φιλοσοφία.

Screen Shot 2018-08-28 at 12.16.42 PM

Advertisements