Σαλώμη Αλεξάνδρα (139 π.Χ. – 67 π.Χ.)

εξώφυλλο: Απεικόνιση της Σαλώμης σε χαρακτική του Guy Bartholomew. Rome, 1751

Η Σαλώμη Αλεξάνδρα ή Αλεξάνδρα της Ιερουσαλήμ (שלומציון) ήταν η μόνη Ιουδαία βασίλισσα των Ασμοναίων, η οποία βασίλεψε από το 75 π.Χ. μέχρι το θάνατό της το 67 π.Χ. Σύμφωνα με την Εβραϊκή παράδοση η θητεία της περιγράφεται ως η Χρυσή Εποχή της Ασμοναϊκής ιστορίας, επειδή η θρησκευτική της μεταρρύθμιση που ευνόησε τους Φαρισαίους έναντι των Σαδδουκαίων, βοήθησε να τεθούν τα θεμέλια για τη μετέπειτα εμφάνιση του Ραβινικού Ιουδαϊσμού.

Κόρη επιφανούς οικογένειας Φαρισαίων, η Αλεξάνδρα ήταν σύζυγος του βασιλιά των Ασμοναίων Αριστόβουλου Ι. Όταν πέθανε ο Αριστόβουλος (103 π.Χ.) βοήθησε να αποφυλακισθεί ο αδελφός του, Αλέξανδρος Ιανναίος, δίνοντάς του τη δυνατότητα να γίνει βασιλιάς και σύντομα τον παντρεύτηκε. Χρησιμοποίησε την επιρροή της ως βασίλισσα για να βοηθήσει τους Φαρισαίους, αλλά αργότερα αναγκάστηκε να συναινέσει καθώς ο Ιανναίος τους κατέστειλε βάναυσα υπέρ της αριστοκρατίας των Σαδδουκαίων.

Στο τέλος του βίου του, ο Ιανναίος κληροδότησε την εξουσία στην Αλεξάνδρα η οποία κατάφερε να εξασφαλίσει την υποστήριξη των Φαρισαίων για τη συνέχιση της Ασμοναϊκής μοναρχίας και της πιστώνεται ότι έθεσε τα θεμέλια της εθνικής εκπαιδευτικής και δικαστικής μεταρρύθμισης.

Αν και ο γιος της Αριστόβουλος ΙΙ αντέστρεψε την πολιτική της και τελικά έχασε τον έλεγχο του βασιλείου από τους Ρωμαίους, η Αλεξάνδρα χαίρει μεγάλης εκτίμησης στην Εβραϊκή παράδοση. Μαζί με την παλαιότερη και αποτυχημένη βασίλισσα Γοθολία, ήταν η δεύτερη βασίλισσα στην Εβραϊκή ιστορία.

**Αριστόβουλος Ι απεικόνιση σε μετάλλιο από το Promptuarium Iconum Insigniorum** Georges Reverdy, Public domain, via Wikimedia Commons

Βιογραφία

Η Σαλώμη Αλεξάνδρα πιστεύεται ότι ήταν κόρη του Σετάχ μπαρ Γιοσέϊ και αδελφή του πρώιμου ηγέτη των Φαρισαίων, ραβίνου Συμεών μπεν Σετάχ. Ο σύζυγός της, Αριστόβουλος Ι, ήταν ο μεγαλύτερος από τους πέντε γιους του Ασμοναίου ηγεμόνα Ιωάννη Υρκανού και ο πρώτος από τους Ασμοναίους πρίγκιπες που αποκαλούσε τον εαυτό του «βασιλιά».

Ο Υρκανός σχεδίαζε μετά το θάνατό του να κυβερνήσει τη χώρα η σύζυγός του και ο Αριστόβουλος να αναλάβει αρχιερέας. Δυσαρεστημένος με αυτό, ο Αριστόβουλος φυλάκισε τη μητέρα του η οποία πέθανε στη φυλακή και πήρε τον έλεγχο του θρόνου. Έπειτα από μια σύντομη βασιλεία ενός έτους, αρρώστησε βαριά και πέθανε το 103 π.Χ.

Ο Αριστόβουλος ήταν ιδιαίτερα εχθρικός προς τους Φαρισαίους, οι οποίοι είχαν αντιταχθεί σε αυτό που θεωρούσαν ως Ασμοναϊκή διαφθορά του ιερατείου που προέκυπτε από τη συγχώνευση της βασιλικής και της ιερατικής εξουσίας. Η Σαλώμη Αλεξάνδρα, ωστόσο, δεν συμμεριζόταν τη θρησκευτική στάση του συζύγου της. Λίγο μετά το θάνατο του Αριστόβουλου, με τη βοήθεια άλλων μελών της οικογένειάς της, απoφυλάκισε τον μεγαλύτερο αδελφό του, Αλέξανδρο Ιανναίο και τον παντρεύτηκε. Ο γάμος θεωρήθηκε σύμφωνος με τον Εβραϊκό νόμο, αφού είχε μείνει άτεκνη από τον Αριστόβουλο.

**Αλέξανδρος Ιανναίος απεικόνιση σε μετάλλιο από το Promptuarium Iconum Insigniorum** Georges Reverdy, Public domain, via Wikimedia Commons

Ο Ιανναίος στην αρχή ασχολήθηκε με στρατιωτικά ζητήματα και ανέθεσε στη βασίλισσά του σημαντικό ρόλο στις εσωτερικές υποθέσεις του έθνους, ειδικά όσον αφορά στη θρησκεία. Οπαδός των Φαρισαίων, απομάκρυνε τους Σαδδουκαίους από ηγετικές θέσεις στο Σανχεντρίν (κεντρικό θρησκευτικό συμβούλιο) και εγκατέστησε στη θέση τους Φαρισαίους λόγιους, κυρίως τον αδελφό της, Σιμόν μπεν Σετάχ στη θέση του νάσι, δηλαδή του προέδρου. Μαζί με αυτόν και τον Γιεχοσούα μπεν Γκάμλα, λέγεται ότι έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ενθάρρυνση της καθιέρωσης σχολείων συναγωγής σε πολλές πόλεις για να διδάξουν στα μικρά παιδιά την Τορά (Εβραϊκός νόμος).

Ωστόσο, όταν ο Ιανναίος ολοκλήρωσε με επιτυχία τις στρατιωτικές του εκστρατείες, άρχισε να υπονομεύει την υποστήριξη της Αλεξάνδρας προς το κόμμα των Φαρισαίων, μεταφέροντας την υποστήριξή του στους θρησκευτικούς ευγενείς, οι οποίοι ήταν κυρίως Σαδδουκαίοι. Όπως και άλλοι Ασμοναίοι ηγεμόνες, κατέχοντας τη θέση του αρχιερέα και του βασιλιά, κατέστειλε βάναυσα μια Φαρισαϊκή εξέγερση ενάντια στη θρησκευτική του πολιτική. Περίπου 800 Φαρισαίοι δάσκαλοι θανατώθηκαν μαζί με τις οικογένειές τους και ο αδελφός της Σαλώμης, Σιμεών μπεν Σετάχ, αναγκάστηκε να φύγει για να σωθεί.

Ωστόσο, ο γάμος της Σαλώμης με τον Ιανναίο φαίνεται ότι άντεξε την κρίση, αφού ο δεύτερος στις τελευταίες στιγμές του όντας τραυματισμένος κατά τη διάρκεια μιας στρατιωτικής πολιορκίας, πιστεύεται ότι μετανόησε για τα λάθη του και αναγνώρισε τη σοφία της. Σε κάθε περίπτωση, εμπιστεύτηκε την κυβέρνηση σε αυτήν και όχι στους γιους του.

**Το Ασμοναϊκό βασίλειο στη μεγαλύτερη του έκταση, υπό τη Σαλώμη Αλεξάνδρα** File:1stMithritadicwar89BC-pt.svg: Renato de carvalho ferreiraderivative work: Homo lupus, CC BY-SA 4.0 via Wikimedia Commons

Περίοδος βασιλείας

Μία από τις πρώτες πράξεις της Σαλώμης Αλεξάνδρας ως βασίλισσας ήταν να ξεκινήσει διαπραγματεύσεις με τους ηγέτες των Φαρισαίων, γνωρίζοντας πού βρίσκονταν παρά το γεγονός ότι είχαν κρυφτεί. Έχοντας λάβει διαβεβαιώσεις για τη μελλοντική της πολιτική, συμφώνησαν να δώσουν στα λείψανα του Ιανναίου την ταφή που προβλεπόταν σε έναν μονάρχη, παρά την πικρία των διωγμών του εναντίον τους. Με αυτή την ενέργεια η Σαλώμη απέφυγε οποιαδήποτε δημόσια προσβολή προς τον νεκρό βασιλιά, η οποία σίγουρα θα εκφραζόταν στην κηδεία του αν δεν υπήρχε η υποστήριξη των Φαρισαίων.

Οι Φαρισαίοι, οι οποίοι είχαν υποστεί πολλά δεινά από τον Αλέξανδρο, έγιναν τώρα όχι μόνο τμήμα της κοινότητας, αλλά στην πραγματικότητα η άρχουσα τάξη. Η Αλεξάνδρα διόρισε ως αρχιερέα τον μεγαλύτερο γιο της, Υρκανό ΙΙ, ο οποίος διέκειτο ευμενώς προς τους Φαρισαίους. Σταδιακά αυτή και ο Υρκανός έδιωξαν τους Σαδδουκαίους από κάθε σημαντικό αξίωμα και επανέφεραν Φαρισαίους στις σημαντικές θέσεις εξουσίας. Ο Σιμόν μπεν Σετάχ ανέλαβε και πάλι επικεφαλής του Σανχεντρίν το οποίο μέχρι τότε ήταν ένα αριστοκρατικό σώμα αφοσιωμένο στα δικά του συμφέροντα και επί Αλεξάνδρας, έγινε ανώτατο δικαστήριο για την απονομή δικαιοσύνης και αρμόδιο επί θρησκευτικών θεμάτων.

Η εκπαίδευση ανατέθηκε επίσης σε Φαρισαίους δασκάλους. Ένα σημαντικό αποτέλεσμα αυτής της μεταρρύθμισης δεν ήταν μόνο η αύξηση του αλφαβητισμού και της θρησκευτικής γνώσης μεταξύ των νέων, αλλά και η διεύρυνση της Εβραϊκής αίσθησης της βιβλικής αυθεντίας. Οι Σαδδουκαίοι είχαν δεχτεί μόνο την Τορά, δηλαδή πέντε βιβλία του Μωυσή, ως έγκυρα. Επί Φαρισαίων, διδάσκονταν επίσης οι Προφήτες και τα Γραπτά, καθώς και η πεποίθηση ότι ο Προφορικός Νόμος του Θεού μπορούσε να εκφραστεί απευθείας από τους ζώντες σοφούς κάθε γενιάς. Η Εβραϊκή παράδοση υποστηρίζει ότι επί βασιλείας της Σαλώμης Αλεξάνδρας, ο Σιμόν μπεν Σετάχ, μαζί με τον ραβίνο Ιούδα μπεν Ταμπάι, φρόντισαν για τις ανάγκες των πολλών χηρών και ορφανών που είχαν προκύψει από τους πολέμους του Αλέξανδρου Ιανναίου.

**Υρκανός ΙΙ απεικόνιση σε μετάλλιο από το Promptuarium Iconum Insigniorum** Georges Reverdy, Public domain, via Wikimedia Commons

Οι Φαρισαίοι, όμως, δεν συμπεριφέρθηκαν πολύ ευγενικά στους Σαδδουκαίους. Ο Διογένης ο Ιουδαίος, με τη συμβουλή του οποίου ο Αλέξανδρος Ιανναίος είχε προχωρήσει σε μαζική εκτέλεση των Φαρισαίων και των οικογενειών τους, εκτελέστηκε. Φοβούμενοι μαζικά αντίποινα, οι Σαδδουκαίοι ζήτησαν από τη βασίλισσα προστασία από το κυβερνών πλέον κόμμα. Η Αλεξάνδρα, που ήθελε να αποφύγει κάθε κομματική σύγκρουση, απομάκρυνε τους Σαδδουκαίους από την Ιερουσαλήμ, παραχωρώντας τους αρκετές οχυρωμένες πόλεις.

Η Αλεξάνδρα ενίσχυσε επίσης το μέγεθος του στρατού και οργάνωσε – εξόπλισε τις πολυάριθμες οχυρωμένες θέσεις, έτσι ώστε οι γειτονικοί μονάρχες να εντυπωσιαστούν από τον αριθμό των προστατευόμενων πόλεων με τις οποίες συνόρευαν. Επιπλέον δεν απείχε από ένοπλες συγκρούσεις αφού έστειλε τον γιο της Αριστόβουλο ΙΙ με στρατό για να πολιορκήσει τη Δαμασκό, που πολιορκούνταν από τον Πτολεμαίο Μενναίο χωρίς αποτέλεσμα.

Οι τελευταίες μέρες της βασιλείας της, ήταν ταραχώδεις, καθώς ο Αριστόβουλος ΙΙ, σε συμμαχία με τους Σαδδουκαίους, προσπάθησε να καταλάβει την κυβέρνηση. Τελικά ο θάνατός της την έσωσε από την ντροπή να εκθρονιστεί από το ίδιο της το παιδί.

Κληρονομιά και θρύλος

Οι πολιτικές της Σαλώμης Αλεξάνδρας δεν κράτησαν πολύ μετά τον θάνατό της, αφού ο Αριστόβουλος ΙΙ άρπαξε τον θρόνο από τον μεγαλύτερο αδελφό του, Υρκανό ΙΙ. Σύντομα ακολούθησε εμφύλιος πόλεμος και τελικά η Ρώμη επιβλήθηκε με αποτέλεσμα την κατάρρευση του Εβραϊκού κράτους και την εγκαθίδρυση της Ρωμαϊκής κυριαρχίας. Στη συνέχεια, αδίστακτοι βασιλείς όπως ο Ηρώδης ο Μέγας και κυβερνήτες όπως ο Πόντιος Πιλάτος ήρθαν να διοικήσουν τους Εβραίους.

Η Ραβινική παράδοση, η οποία προέκυψε στον απόηχο του τελικού θριάμβου του Φαρισαϊσμού επί των Σαδδουκαίων, αποδίδει μεγάλη εκτίμηση στη Σαλώμη Αλεξάνδρα. Ένας θρύλος αναφέρει ότι κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησής της, ο Θεός ευλόγησε τη βροχή να πέφτει μόνο τα Σάββατα, έτσι ώστε η εργατική τάξη να μην υφίσταται απώλεια μισθού τις εργάσιμες ημέρες. Η γονιμότητα του εδάφους ήταν τόσο μεγάλη που οι κόκκοι του σιταριού μεγάλωναν σαν φασόλια, η βρόμη ήταν μεγάλη όσο οι ελιές και οι φακές όσο τα χρυσά δηνάρια (Ταανίτ, 23a, Σίφρα, Χούκατ, i. 110).

Οι επόμενες γενεές τίμησαν τη μνήμη της Σαλώμης Αλεξάνδρας δίνοντας το όνομά της στις κόρες τους, μία από τις οποίες παρακολούθησε τον Ιησού στον Σταυρό και στον ενταφιασμό του σύμφωνα με το Ευαγγέλιο του Μάρκου. Στην Εβραϊκή παράδοση, είναι επίσης γνωστή ως Σελάμζιον ή Σλόμζιον, που σημαίνει «Ειρήνη της Σιών» και αποτέλεσε το όνομα ενός βραχύβιου Ισραηλινού πολιτικού κόμματος.