εξώφυλλο: Η συνέχεια της ιστορικότητας της ελληνικής επανάστασης δημιουργία Δημήτριος Σχορτσανίτης με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης.

copyright © γράφει ο Δημήτριος Σχορτσανίτης

Εισαγωγή

Η ελληνική επανάσταση του 1821 αποτέλεσε ένα ιστορικό γεγονός μιας μακρά διαδικασίας πνευματικής ζύμωσης, ιδεολογικής ανασύνταξης και εθνικής κινητοποίησης που διαμόρφωσε το έδαφος για τον αγώνα. Ο σκλαβωμένος ελληνισμός μέσα από το φιλελληνικό ρεύμα του 18^ου αιώνα γνωρίζει μια βαθιά πνευματική και εθνική αφύπνιση που επηρέασε καθοριστικά την πορεία των γεγονότων της ελληνικής επανάστασης. Το κείμενο αυτό αποσκοπεί στο να φωτίσει την πορεία των γεγονότων που διαμόρφωσαν και επηρέασαν την ελληνική επανάσταση.

Ευρωπαϊκός και Νεοελληνικός Διαφωτισμός – Φιλελληνισμός και Εθνική Συνείδηση

Στα τέλη του 17^ου αιώνα στην Ευρώπη συντελέστηκε μια μεταστροφή των στοχαστών της εποχής προς το αρχαιοελληνικό πνεύμα. Η επιστροφή στις κλασικές πηγές και η υιοθέτηση των αρχών του ορθού λόγου (της έρευνας για την αλήθεια του Πυθαγόρα), ώθησαν στην αμφισβήτηση της παράδοσης και των μορφών της απόλυτης εξουσίας. Ακολουθώντας το παράδειγμα των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων, οι διαφωτιστές υιοθέτησαν την κλασική έμφαση στον ανθρώπινο λόγο (reason), την εμπειρική παρατήρηση (με έμφαση στους προσωκρατικούς φιλοσόφους) και την ελεύθερη έρευνα αντί της τυφλής πίστης. Οι ιδέες του Σωκράτη, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη για την λογική την ηθική και τη μεταφυσική αποτέλεσαν τα θεμέλια της διανοητικής επανάστασης που οδήγησαν στην ελευθέρια των λαών από την καταπίεση.

Η φιλοσοφία της «πολιτικής και αρμονίας» σε συνδυασμό με τον πρώιμο φεμινισμό του Πυθαγόρα και της Θεανώ της Θούριας μεταφέρονται στην πολιτική ως αίτημα για κοινωνική ισορροπία, ισότητα των φύλων και δικαιοσύνη. Η αρχαιοελληνική πεποίθηση ότι «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος» (όλων των πραγμάτων το μέτρο και το κριτήριο είναι ο άνθρωπος) ενέπνευσε τον ουμανισμό θέτοντας τα ατομικά δικαιώματα και την ελευθερία στο επίκεντρο της κοινωνικής οργάνωσης. Η έννοια του «αγαθού ηγεμόνα» του Αριστοτέλη που κυβερνά με βάση το δίκαιο και το συμφέρον των υπηκόων του επηρέασε την ιδέα του «πεφωτισμένου δεσποτισμού» δίνοντας το στίγμα του σύγχρονου δημοκρατικού ηγέτη. Οι ξεχασμένες για αιώνες έννοιες της αθηναϊκής δημοκρατίας, της ισονομίας, της ελευθερίας του λόγου και κυρίως της συμμετοχής των πολιτών στα κοινά, σε συνδυασμό με την μελέτη των αρχαίων κειμένων του Αριστοτέλη για τη δομή των πολιτευμάτων αποτέλεσαν το πρότυπο για την αμφισβήτηση του απολυταρχισμού. Στοχαστές όπως ο Μοντεσκιέ και ο Ρουσώ μελετώντας τις αρχαίες πόλεις-κράτη ανέπτυξαν τις θεωρίες τους για το κοινωνικό συμβόλαιο και τον διαχωρισμό των εξουσιών.

Ο νεοκλασικισμός η επιρροή της αρχαίας ελληνικής αισθητικής (του μέτρου και αρμονίας) κυριάρχησε ως πρότυπο ομορφιάς και τάξης διδάσκοντας, μορφώνοντας και ενισχύοντας το εθνικό φρόνημα. Το «αρχαίο πνεύμ΄ αθάνατον αγνέ πατέρα του ωραίου, του μεγάλου και του αληθινού» κατεβαίνει, φανερώνεται και αστράφτει «στην δόξα της γης και του ουρανού» διώχνοντας τον σκοταδισμό και φωτίζοντας τον δρόμο του ευρωπαϊκού πολιτισμού με τα ιδεώδη της αρχαίας Ελλάδας. H ιστορική αυτή συνέχεια έδωσε ερέθισμα στους πολιτικούς και ιδιαίτερα στον Καποδίστρια να διεκδικήσουν την ελευθερία της Ελλάδας στο αυστηρό πλαίσιο της Ιεράς Συμμαχίας. Η «προσκύνηση του κάθε λαού στο ναό του αρχαίου πνεύματος» αποτέλεσε το κύριο ρεύμα του ευρωπαϊκού φιλελληνισμού, που παρέσυρε στο «διάβα του» ακόμα και τις πιο αυταρχικές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να αναγνωρίσουν και να υπογράψουν την ελευθερία της Ελλάδας.

Την πνευματική αφύπνιση του έθνους την καθοδηγούν δύο προσωπικότητες:

Α:       Ο Ρήγας Φεραίος (1757 – 1798) ο οραματιστής επαναστάτης βαθιά εμπνευσμένος από την έννοια της ηθικής και πολιτικής αρετής του Πλάτωνα «της ανώτερης αξίας της ελευθερίας έναντι της υλικής ασφάλειας» συνέγραψε το επαναστατικό του άσμα τον «Θούριο». Καλώντας τους Έλληνες «Καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή….» θέτει την ελευθερία όχι ως απλό πολιτικό γεγονός, αλλά ως ηθική υποχρέωση όλου του έθνους να αγωνιστεί για αυτή. Στο επαναστατικό του Σύνταγμα «Νέα Πολιτική Διοίκηση» θέτει τον άνθρωπο ως «πολιτικό ον» συλλογικά υπεύθυνο για την εφαρμογή της ισονομίας και της ισότητας απέναντι στο νόμο και την ελευθερία. Στη «Χάρτα της Ελλάδας» ο Ρήγας απευθύνει κάλεσμα σε όλους τους λαούς των Βαλκανίων να ενωθούν και να αγωνιστούν έναντι του κατακτητή. Ο Μέγας Αλέξανδρος προβάλλεται ως σύμβολο δύναμης και ενότητας. Η καταγραφή των πόλεων με τα αρχαία τους ονόματα συνέδεε το παρόν με το αρχαίο παρελθόν. Η επίκληση της αρχαιότητας λειτουργεί ως μέσο εθνικής αφύπνισης και ιστορικής συνέχειας στη ψυχή των σκλαβωμένων Ελλήνων. Το «Επαναστατικό Μανιφέστο» και η «Προκήρυξη» διαδόθηκαν στα πέρατα του ελληνισμού, αφυπνίζοντας το εθνικό αίσθημα, αποτελώντας παράλληλα το «κύκνειο άσμα» του. Ο ίδιος ο Ρήγας μετά την έκδοση αυτών των δύο προκηρύξεων θα συλληφθεί. Με την θυσία του και τον μαρτυρικό του θάνατο από τους Οθωμανούς το 1798 ξεπερνάει το έργο του και ανάγεται στο σύμβολο της εθνικής αφύπνισης του έθνους.

Β.       Ο Αδαμάντιος Κοραής (1748 – 1833) η κορυφαία πνευματική μορφή του Νεοελληνικού Διαφωτισμού ζώντας κυρίως στο Παρίσι επηρεάστηκε βαθιά από τη Γαλλική Επανάσταση και το ευρωπαϊκό πνεύμα του 18^ου αιώνα. Στο έργο του, η αρχαία ελληνική φιλοσοφία δεν ήταν απλώς αντικείμενο θαυμασμού, αλλά ζωντανή πηγή έμπνευσης και ηθικού προτύπου. Όπως ο Σωκράτης, έτσι και ο Κοραής πίστευε ότι η αληθινή ελευθερία αρχίζει από την πνευματική καλλιέργεια και την κριτική σκέψη, χωρίς τις οποίες δεν μπορεί να υπάρξει δίκαιο κράτος. Ο Κοραής πίστευε ότι το ελληνικό έθνος έπρεπε να προετοιμαστεί θεσμικά και μορφωτικά πριν αποκτήσει πολιτική ανεξαρτησία. Η ιδέα ότι η ελευθερία δεν είναι μόνο πολιτική αλλά και πνευματική καθοδηγεί την ανάγκη επιμόρφωσης του ελληνικού λαού και απόκτησης εθνικής συνείδησης. Ο Κοραής δεν αρκέστηκε στη θεωρητική επίκληση των αρχαίων, εξέδωσε έργα όπως «Ισοκράτης», «Πλούταρχος», «Αριστοτέλης» συνδέοντας τα αρχαία διδάγματα με τα σύγχρονα προβλήματα του ελληνισμού, νουθετώντας τους Έλληνες της εποχής του να επιδιώξουν την ελευθερία. Μέσα από τα έργα του η αρχαιότητα δεν αποτελούσε μουσειακό παρελθόν, αλλά οδηγό για το μέλλον φωτίζοντας το όραμα της εθνικής αναγέννησης.

Η Επτάνησος Πολιτεία (1800 – 1807)

Με την έκρηξη της γαλλικής επανάστασης τα Επτάνησα απέκτησαν στρατηγική αξία για τον έλεγχο των θαλάσσιων εμπορικών οδών της Αδριατικής Θάλασσας (συνδέοντας τις χερσαίες οδούς που ένωναν την Αυστριακή Αυτοκρατορία με τα Γερμανικά Βασίλεια και την Ρωσική Αυτοκρατορία). Η γαλλική κατάληψη των Επτανήσων το 1797 με τη συνθήκη του Κάμπο Φόρμιο επέτρεψαν στις ιδέες της γαλλικής επανάστασης να διαδοθούν στα νησιά και στην συνέχεια στην ηπειρωτική Ελλάδα. Η ήττα όμως του γαλλικού ναυτικού στη ναυμαχία του Νείλου (στο Αμπουκίρ της Αιγύπτου) και η αποτυχία της εκστρατείας του Μέγα Ναπολέοντα στην Αίγυπτο μετέβαλε το καθεστώς των νήσων. Με τη συνθήκη της Κωνσταντινούπολης ιδρύεται η Επτάνησος Πολιτεία το πρώτο αυτόνομο κρατίδιο σε ελληνικά εδάφη υπό την επικυριαρχία της Υψηλής Πύλης και την προστασία της Ρωσίας. Η Επτάνησος Πολιτεία παρά τον βραχύβιο βίο της, μόλις εφτά έτη, υπήρξε ο πολιτικός στίβος ανάδειξης της κορυφαίας πολιτικής προσωπικότητας του νεοελληνικού κράτους του Ιωάννη Καποδίστρια.

Ως μέλος της Γερουσίας, γραμματέας της Γερουσίας και σύμβουλος του κράτους ο Ιωάννης Καποδίστριας διαδραμάτισε ενεργό ρόλο στη κατάρτιση ενός πρότυπου συντάγματος με εξαιρετικά φιλελεύθερες για την εποχή του διατάξεις. Στο νέο σύνταγμα κυριαρχούσαν οι διατάξεις:

Α.       Της κατάργησης του διαδοχικού δικαιώματος ευγενείας δίνοντας τη δυνατότητα σε κάθε άτομο που διακρινόταν για την αρετή του, τη μόρφωση και που παρουσίαζε τα εχέγγυα ικανού πολίτη, να μπορεί να εκλέγεται σε ηγετικές θέσεις και να μετέχει στη Γερουσία.

B.       Της προστασίας, της ανάπτυξης και της προόδου της παιδείας, των τεχνών, του εμπορίου, της βιομηχανίας. Ιδιαίτερο σημαντικό έργο προς την κατεύθυνση αυτή υπήρξε η ίδρυση της δημοσίας σχολής της Δημοκρατίας, ενός πρότυπου διδακτηρίου, στο οποίο διδάσκονταν στους Έλληνες κατοίκους των νησιών οι διδαχές των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων και η αγάπη για την πατρίδα.

Γ.        Της ακεραιότητας της ιδιοκτησίας, του σεβασμού του οικογενειακού ασύλου και της ισονομίας.

Δ.       Της θεμελίωσης και της ανεξαρτησίας των τριών μεγάλων εξουσιών του κράτους της νομοθετικής, της εκτελεστικής και δικαστικής.

H επιτυχία του συντάγματος του Καποδίστρια και ιδιαίτερα η υιοθέτηση του από την Ελβετία τον έκαναν γνωστό στους φιλελευθέρους κύκλους της εποχής ενισχύοντας την δράση του για την αναγνώριση του δικαίου αιτήματος των Ελλήνων για αυτοδιάθεση.

Παράλληλα η άριστη διακυβέρνηση και η ομαλότητα του πολιτεύματος στην Επτάνησο Πολιτεία ενθάρρυνε πλήθος Ελλήνων αγωνιστών, διαφεύγοντας από της διώξεις του Αλή Πασά, αλλά και των Οθωμανών στην Πελοπόννησο να καταφύγουν σε αυτήν. Το 1807 υπό τις απειλές του Αλή Πασά για εισβολή στη Λευκάδα η Γερουσία διόρισε τον Καποδίστρια έκτακτο επίτροπο στην Αγία Μαύρα με ουσιαστικό σκοπό την άμυνα της νήσου. Διαθέτοντας μόλις 300 στρατιώτες για την άμυνα αυτής, σε συνεργασία του μητροπολίτη Άρτας Ιγνάτιο, ο Καποδίστριας οργάνωσε την περίφημη μυστική συνέλευση των κλεφτοαρματολών όπου συμμετείχαν όλοι οι οπλαρχηγοί που είχαν καταφύγει στη Λευκάδα (Βαρνακιώτης, Μπουκουβάλας, Μπότσαρης). Η συνέλευση αυτή το πρώτο πολεμικό συμβούλιο της Ελλάδας αναγνώρισε τον Αντώνη Κατσαντώνη γενικό αρχηγό των κλεφτών στη Δυτική Ελλάδα και του ανέθεσε τον αγώνα εναντίον των δυνάμεων του Αλή Πασά διατηρώντας και ενισχύοντας το εθνικό φρόνημα στην περιοχή.

Στην Λευκάδα αναπτύσσεται παράλληλα η «Εταιρεία των Ελευθέρων Κτιστών» της Αγίας Μαύρας, μια φιλοσοφική στοά που προωθούσε την πλήρη ανεξαρτησία της Επτάνησου Πολιτείας και την μετατροπή της σε κυρίαρχο κράτος. Ο Εμμανουήλ Ξάνθος μέσω της μύησης του στη εταιρεία αυτή οραματίστηκε τη δημιουργία της Φιλικής Εταιρείας δανειζόμενος στοιχεία από τη δομή, τη μυστικότητα και τη διαδικασία μύησης των μελών προετοιμάζοντας την μεγάλη της επιτυχία μερικά χρόνια αργότερα.

Τα Πρώτα Τακτικά Ελληνικά Σώματα

Οι ήττες των Ρώσων στο πεδίο της μάχης επανάφεραν την γαλλική κυριαρχία στις νήσους, επισημοποιώντας την αλλαγή με την παράδοση του σημαντικού φρουρίου της Αγίας Μαύρας. Ο Καποδίστριας αρνούμενος τα γαλλικά αξιώματα αποσύρθηκε από τα Επτάνησα εντασσόμενος στους κόλπους της ρωσικής διπλωματίας. Παράλληλα όμως μια άλλη μορφή του αγώνα αυτή την φορά στην Ζάκυνθο καλείται να προσφέρει τις υπηρεσίες του. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης με την φήμη που διαθέτει στις τάξεις των κλεφτών πείθεται από τον Richard Church να καταταχθεί με τον βαθμό του Λοχαγού στο πρώτο τακτικό ελληνικό σώμα το «Σώμα Ελληνικού Ελαφρού Πεζικού (Greek Light Infantry Corps)» που δημιουργήθηκε υπό τους Βρετανούς το 1809.

Η συμμετοχή του ελληνικού σώματος στην κατάληψη της Λευκάδας και ιδιαίτερα στην πολιορκία της Αγίας Μαύρας υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική. Ο Κολοκοτρώνης χρησιμοποίησε την ικανότητα των ανδρών του να ελίσσονται σε δύσβατα εδάφη και να στήνουν ενέδρες, εμποδίζοντας κάθε προσπάθεια ανεφοδιασμού ή εξόδου της γαλλικής φρουράς. Παράλληλα, υπό την ενίσχυση και την κάλυψη των πυρών του βρετανικού στόλου, οι Έλληνες πραγματοποιούσαν αιφνιδιαστικές επιθέσεις και νυχτερινές παρενοχλήσεις, προκαλώντας φθορά και ψυχολογική πίεση στους αμυνόμενους. Η δράση των ελληνικών τμημάτων κατά τις επιθέσεις αυτές ήταν καταιγιστική, καθώς κατόρθωσαν να καταλάβουν το σύνολο των γαλλικών χαρακωμάτων έξω από το φρούριο.

Η συνεργασία του Κολοκοτρώνη με τους Βρετανούς του προσέφερε πολύτιμες εμπειρίες, καθώς εξοικειώθηκε με τη χρήση του πυροβολικού, τον συντονισμό μεταξύ τακτικού και άτακτου στρατού, ενώ κατανόησε την στρατηγική της φθοράς, την αξία της οργάνωσης της εφοδιαστικής αλυσίδας και της σημασίας των οχυρώσεων. Τα στοιχεία αυτά αποδείχθηκαν κρίσιμα κατά την Επανάσταση του 1821, καθώς στην πολιορκία της Τριπολιτσάς, εφάρμοσε αντίστοιχες μεθόδους που είχε δει στη Λευκάδα. Επιπλέον η αναγνώριση της αξίας του Κολοκοτρώνη με την προαγωγή του σε Ταγματάρχη, τον οποίο και έφερε μέχρι τη διάλυση του σώματος το 1816, από μια παγκόσμια δύναμη όπως η Βρετανία του προσέδωσε τεράστιο κύρος ανάμεσα στους υπόλοιπους οπλαρχηγούς.

Ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης διατήρησε τα εμβλήματα της στολής του καθ’ όλη την διάρκεια της ζωής του ως επίσημη ενδυμασία του. Η περικεφαλαία του με την προσθήκη του ασημένιου σταυρού συμβόλιζε στα μάτια των αγωνιστών που υπηρετούσαν υπό τις διαταγές του την συνέχεια του Βασιλεία Λεωνίδα, του Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Παλαιολόγου με τον Αρχιστράτηγο της Επανάστασης γεμίζοντας τους θάρρος και υπερηφάνεια. Το «μολών λαβέ» ταυτίστηκε με τον αρχηγό, αρκούσε μόνο η φράση «βαστάτε έρχεται ο Κολοκοτρώνης» για να εξυψωθεί το θάρρος των αγωνιστών, να μην παραδώσουν τα άρματα και να κατακρημνιστεί το ηθικό των Τούρκων στις πρώτες μάχες του αγώνα.

Μυστικές Ελληνικές Εταιρείες Προετοιμάζοντας την Επανάσταση του 1821

Η ελληνική διασπορά δεν θα μπορούσε να απουσιάζει από την κορυφαία στιγμή του έθνους. Ήδη με την πτώση της Κωνσταντινούπολης το 1453 οι Έλληνες της διασποράς συναθροίζονταν έχοντας ως φάρο την παράδοση και την πίστη στους ορθόδοξους ναούς του Αγίου Γεωργίου στα πέρατα της οικουμένης. Το πολεμικό λάβαρο του Αγίου και η παράδοση του δρακοκτόνου χαλυβδώνει, ενισχύει τις ψυχές και κρατάει σταθερή την πίστη στα ήθη και τα έθιμα του τόπου, ενώ διατηρεί άσβεστη την προσμονή για την ελευθερία. Με τη βοήθεια του νεοελληνικού διαφωτισμού και των διδαχών της γαλλικής επανάστασης, από τα σπλάχνα των συναθροίσεων αυτών ιδρύονται οι πρώτες μυστικές εταιρείες που λειτουργούσαν ως «εργαστήρια» πνευματικής αφύπνισης, πολιτικής οργάνωσης και στρατηγικού σχεδιασμού των Ελλήνων για την αποκήρυξη του οθωμανικού ζυγού.

Το 1809 ιδρύεται στο Παρίσι από τον Γρηγόριο Ζαλύκη το Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο. Στα ιδρυτικά του μέλη εντάσσεται Αθανάσιος Τσακάλωφ, αρχίζοντας από την χρονιά εκείνη την επαναστατική του δράση. Επίσημος σκοπός της οργάνωσης ήταν:

Α.       Η προστασία των πτωχών Ελλήνων που για κάποιο λόγο ήταν αναγκασμένοι να ταξιδεύουν ή και να περιπλανώνται στην Ευρώπη

Β.       Η μελέτη του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού, ο φωτισμός της ελληνικής νεολαίας και η παροχή υποτροφιών σε Έλληνες σπουδαστές στο Παρίσι

Γ.        Η πνευματική αναγέννηση και η διαφώτιση των υπόδουλων Ελλήνων.

Στην πραγματικότητα, όμως, κύριο μέλημά της ήταν:

Α.       Η προετοιμασία και η οργάνωση του απελευθερωτικού κινήματος

Β.       Η συγκέντρωση χρημάτων και όπλων για να προωθηθούν στην Ελλάδα με σκοπό την ένοπλη δράση,

Γ.        Η στρατολόγηση Ελλήνων και ξένων, ώστε να σχηματισθεί μια λεγεώνα που θα πολεμούσε στο πλευρό των επαναστατημένων Ελλήνων.

Η ηγεσία της οργάνωσης υπό τον πρίγκιπα Δημήτριου Κομνηνού (απόγονου της οικογένειας του αυτοκράτορα της Τραπεζούντας Δαβίδ Κομνηνού που είχε καταφύγει στην Κορσική) αντιλαμβανόμενη το 1810 την πρόθεση του Μέγα Ναπολέοντα να εκστρατεύσει εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας απέστειλε 40.000 τουφέκια προς τους Έλληνες κατοίκους των ορεινών περιοχών της Ηπείρου, της Μακεδονίας και της Πελοποννήσου, με τους οποίους βρίσκονταν σε συνεχή διαρκή συνεννόηση (όπως υποστηρίζει και ο Κ.Μ. Σάθας στο έργο του «Τουρκοκρατούμενη Ελλάς»). Μετά την πτώση του Ναπολέοντα το «Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο», άρχισε να παρακμάζει, καθώς στερήθηκε την υψηλή προστασία που είχε προηγουμένως, ενώ οι Βουρβόνοι, που επανήλθαν στην εξουσία, δεν διέκειντο ευνοϊκά απέναντι στις μυστικές Εταιρείες, τις οποίες άλλωστε καταδίωκε η «Ιερή Συμμαχία». Παρά την απώλεια του επαναστατικού χαρακτήρα η οργάνωση συνέχισε να προωθεί το φιλελληνικό κίνημα βοηθώντας τους εθελοντές να μεταβούν στην Ελλάδα και πιέζοντας την γαλλική κυβέρνηση για λήψη δράσης υπέρ των Ελλήνων.

Το 1813 ιδρύθηκε στην Αθήνα από τους πρόκριτους της πόλης Ιωάννη Μαρμαροτούρη, Πέτρο Ρεβελάκη, και Αλέξανδρο Χωματιανό πρόξενου της Αγγλίας στην πόλη η Φιλόμουσος Εταιρεία των Αθηνών. Ο τίτλος «Φιλόμουσος» δήλωνε την αγάπη για τις Μούσες, δηλαδή για τις τέχνες και τα γράμματα. Σκοπός των ιδρυτών ήταν «νά ίδωσι τάς επιστήμας να επιστρέψωσι πάλιν εις το Λύκειον και την αρχαίαν Ακαδημίαν των», να υψώσουν το πνευματικό επίπεδο των συμπατριωτών τους με την ίδρυση σχολείων, την περισυλλογή, διαφύλαξη και μελέτη των μνημείων, που με πόνο έβλεπαν να καταστρέφονται περισσότερο από την αμάθεια των κατοίκων, ή και να λεηλατούνται από τους διάφορους Ευρωπαίους.

Η εταιρεία δεν αποτελούσε επαναστατική οργάνωση με στρατιωτικό πρόγραμμα, διέθετε μορφωτικό και πολιτιστικό χαρακτήρα. Με την ίδρυση πλήθους σχολείων η εταιρεία ενίσχυσε την παιδεία, καλλιέργησε την εθνική ταυτότητα και προετοίμασε πνευματικά το έδαφος της επανάστασης στην Στερεά Ελλάδα. Υπό την αγγλική υποστήριξη η εταιρεία σε σύντομο χρονικό διάστημα απέκτησε πλήθος συνδρομητών Ελλήνων, ξένων αλλά και ευγενών, όπως ο λόρδος Γκίλφορντ και η Πριγκίπισσα της Ουαλίας Καρολίνα μεταφέροντας το δίκαιο αίτημα των Ελλήνων για ελευθερία στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Επιπρόσθετα τα χρήματα που συλλέχθηκαν από τις συνδρομές των μελών της (3 ισπανικά χρυσά τάληρα το έτος) δόθηκαν στο σύνολο τους για τις ανάγκες του αγώνα.

Ένα χρόνο αργότερα ο επίτροπος της φιλόμουσος εταιρείας Αθηνών Άνθιμος Γαζής πλησίασε τον Ιωάννη Καποδίστρια που βρισκόταν στη Βιέννη ως υπουργός εξωτερικών της Ρωσίας για τις εργασίες του Συνεδρίου των Ηγεμόνων, που συνήλθε στην πόλη μετά την πτώση του Ναπολέοντα, ενημερώνοντας τον για την ίδρυση και τους σκοπούς της εταιρείας. Ο Καποδίστριας λαμβάνοντας υπόψη, ότι η εταιρεία τελούσε υπό την προστασία της Βρετανία, έπεισε τον Τσάρο ως αντιστάθμιση της αγγλικής επιρροής στον ελληνικό χώρο να του επιτρέψει να ιδρύσει ο ίδιος ομώνυμη εταιρεία με έδρα τη Βιέννη. Το καταστατικό της που εκτυπώθηκε στα γαλλικά και στα αγγλικά απέκτησε ευρεία απήχηση μεταξύ των συνέδρων δημιουργώντας ένα έντονο φιλελληνικό ρεύμα ενισχύοντας την διαπραγματευτική θέση του Καποδίστρια στο συνέδριο της Βιέννης θέτοντας με έντονο τρόπο το ελληνικό ζήτημα.

Η φιλόμουσος εταιρεία υπό την ηγεσία του Καποδίστρια συγκέντρωσε αξιόλογα πόσα για τη ενίσχυση της εθνικής ταυτότητας των Ελλήνων και την στήριξη του αγώνα. Μεταξύ των συνδρομητών εντάσσονται ο Τσάρος και η Τσαρίνα, που προσέφερα 200 και 100 χρυσά ολλανδικά δουκάτα αντίστοιχα, ο αρχιεπίσκοπος της Ρωσίας Ιγνάτιος καθώς και οι περισσότεροι παραδουνάβιοι ηγεμόνες. Οι κινήσεις της εταιρείας και ιδίως η δραστήρια συμμετοχή του Καποδίστρια έγιναν γνωστές στην αυστριακή αστυνομία και στον καγκελάριο Κλέμενς φον Μέττερνιχ, ο όποιος έσπευσε να διαβάλει τον Καποδίστρια για επαναστατική στάση. Συνέπεια αυτού του γεγονότος σε συνδυασμό με τη θαρραλέα απόφαση του Καποδίστρια να μην προβεί και στηρίξει οποιαδήποτε πράξη εναντιωνόταν στα ελληνικά εθνικά ζητήματα οδήγησαν στην παραίτηση του από την ρωσική αυλή και στην οικειοθελή εξορία του στην Ελβετία.

Στην Οδησσό της Ρωσίας στις 14 Σεπτεμβρίου του 1814 οργανώνεται η σημαντικότερη επαναστατική οργάνωση του αγώνα η Φιλική Εταιρεία. Οι ιδρυτές της, ο Νικόλαος Σκουφάς, ο Εμμανουήλ Ξάνθος και ο Αθανάσιος Τσακάλωφ επηρεασμένοι από αντίστοιχες οργανώσεις της Ευρώπης (όπως οι Καρμπονάροι στην Ιταλία) δημιούργησαν ένα δίκτυο με αυστηρή μυστικότητα και ιεραρχία. Η φιλική εταιρεία αφήνοντας να εννοηθεί ότι πίσω από την οργάνωση βρισκόταν μια ισχυρή προσωπικότητα (η ανώτατη αρχή) που υποστηρίζονταν από μια ισχυρή δύναμη (υπονοώντας κυρίως τη Ρωσία) απέκτησαν κύρος και την εμπιστοσύνη του ελληνικού λαού. Η εφαρμογή αυστηρών κανόνων μυστικότητας, όπως η ιεραρχική δομή της (πυραμιδοειδής) με βαθμούς μύησης, η κρυπτογραφημένη αλληλογραφία (με τη χρήστη των «γραμμάτων των ιερέων»), η διαδικασία μύησης και ο όρκος πίστης και απόλυτης εχεμύθειας («Ορκίζομαι εις το όνομα της αληθείας και της δικαιοσύνης, ενώπιον του Υπερτάτου Όντος, να φυλάξω, θυσιάζων και την ιδίαν μου ζωήν, υποφέρων και τα πλέον σκληρά βάσανα το μυστήριον, το οποίον θα μου εξηγηθεί και ότι θα αποκριθώ την αλήθειαν εις ό,τι ερωτηθώ».) επέτρεψαν στην εταιρεία να εξαπλωθεί στο σύνολο των ελληνικών κοινοτήτων των Βαλκανίων.

Η εταιρεία σε σύντομο χρονικό διάστημα κατάφερε να στρατολογήσει ένα πλήθος εμπόρων, προκρίτων, κληρικών και οπλαρχηγών δημιουργώντας ένα πανελλήνιο επαναστατικό δίκτυο έτοιμο να διεκδικήσει την ελευθερία του έθνους. Μέσω του εμπορίου και της εκκλησίας το δίκτυο απέκτησε ιδιαίτερη απήχηση σε όλες τις μεγάλες ελληνικές κοινότητες της διασποράς. Οι ορθόδοξοι ναοί του Αγίου Γεώργιου, τόποι συνάθροισης των απανταχού Ελλήνων και οι ελληνικές φιλοσοφικές στοές κυκλοφορούσαν τις επαναστατικές ιδέες στις ευρωπαϊκές αυλές και στα ευρωπαϊκά κέντρα. Στη Τεργέστη, στη Βενετία, στο Λιβόρνο, στη Λειψία, στο Αμστερνταμ, στο Βουκουρέστι και στο Ιάσιο οι ελληνικές παροικίες αποτέλεσαν οικονομικούς, ιδεολογικούς και οργανωτικούς πυλώνες της Φιλική Εταιρείας:

Α.       Παρέχοντας τα κεφάλαια για την αγορά των όπλων και των πολεμοφοδίων, καθώς και των εμπορικών πλοίων για την μεταφορά των υλικών.

Β.       Εκδίδοντας και τυπώνοντας ελληνικά βιβλία για την διάδοση της εθνικής αφύπνισης.

Γ.        Φέρνοντας σε επαφή κύκλους που στήριξαν τον φιλελληνισμό και διευκολύνοντας φιλέλληνες να έρθουν και να αγωνιστούν στην Ελλάδα.

Δ.       Στηρίζοντας φιλελεύθερα ιδεολογικά ρεύματα και πολιτικές που οδήγησαν στην αναγνώριση του «δίκαιου» του ελληνικού αγώνα από τις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής.

Η Ανάληψη της Αρχηγίας από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη

Το 1818 η έδρα της Φιλικής Εταιρείας μεταφέρεται στην Κωνσταντινούπολη γεγονός που φανερώνει την αυτοπεποίθηση των Φιλικών στις συνωμοτικές ικανότητες της εταιρείας. Το ίδιο έτος οι Φιλικοί προτείνουν την ανάληψη της ηγεσίας στον Ιωάννη Καποδίστρια, ο οποίος αρνήθηκε καθώς θεώρησε ότι ως υπουργός εξωτερικών της Ρωσίας μπορούσε να προσφέρει περισσότερα στον αγώνα. Τελικά μετά από μεσολάβηση του υπαλλήλου του Καποδίστρια φιλικού Κωνσταντίνου Καστανιώτη την ηγεσία της οργάνωσης ανέλαβε στις 11 Απριλίου 1820 ο Αλέξανδρος Υψηλάντης. Ο αρχηγός θα θέσει ως τη σημαία του τα τρία χρώματα της σημαίας του Ρήγα το κόκκινο (την αυτοκρατορική πορφύρα), το λευκό (την αθωότητα της δίκαιης αφορμής εναντίον της τυραννίας) και το μαύρο (τον θάνατο υπέρ της πατρίδας), ενώ στο μέσο της ο μυθικός φοίνικας μέσα σε φλόγες με την επιγραφή «εκ της κόνεως μου αναγεννώμαι» θα αποτελεί το σύμβολο για την αναγέννηση και την ανάσταση του έθνους.

Υπό την ηγεσία του αρχηγού ξεκινάνε να καταστρώνονται τα πολεμικά σχέδια και να οργανώνεται σχολαστικά το επαναστατικό κίνημα. Στην Πελοπόννησο ο Αρχιεπίσκοπός Παλαιών Πατρών Γερμανός κατόπιν αιτήματος στον αρχηγό (στο κρυπτογραφήμενο κείμενο με τον τίτλο «Στοχασμοί των Πελοποννησίων περί του καλού συστήματος») και έγκρισης του οργανώνει την Εφορία της Πελοποννήσου ή της Πάτρας για τον συντονισμό των ενεργειών των φιλικών και της προετοιμασίας της επανάστασης. Με ενέργειες των φιλικών στις 3 Ιανουαρίου του 1821 με απόλυτη μυστικότητα ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης αναχωρεί από τη Ζάκυνθο και φτάνει στις 6 Ιανουαρίου στη Μάνη για να αναλάβει την αρχηγία του αγώνα στην Πελοπόννησο.

Στο Αίγιο από τις 26 έως τις 30 Ιανουαρίου του 1821 στο σπίτι του οπλαρχηγού Ανδρέα Λόντου πραγματοποιήθηκε η Μυστική Συνέλευση της Βοστίτσας με την συμμετοχή σημαντικών προκρίτων, οπλαρχηγών και ιεραρχών για τον συντονισμό όλων των απαραίτητων υψηλού ρίσκου και συνωμοτικότητας ενεργειών (μετακινήσεων, συγκεντρώσεων πολεμικού υλικού) για την έναρξη της επανάστασης. Η συνέλευση ενίσχυσε την επικοινωνία μεταξύ των τοπικών ηγετών, επιβεβαίωσε παρά τους φόβους και τις επιφυλάξεις, ότι η επανάσταση πλησίαζε.

Η Σπίθα Ανάβει

Στις 24 Φεβρουαρίου 1821 ο Αλέξανδρος Υψηλάντης διασχίζει τον ποταμό Προύθο και κηρύσσει την επανάσταση στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες (Μολδαβία και Βλαχία), εκδίδοντας στο Ιάσιο την προκήρυξη «Μαχού υπέρ Πίστεως και Πατρίδος» καλώντας σε εξέγερση τους Βαλκάνιους λαούς. Τα νέα σύντομα διαδίδονται προκαλώντας κύμα ενθουσιασμού στις τάξεις του απλού λάου, παρά την αποτυχία, η σπίθα διαδίδεται σε όλη τον ελληνικό χώρο. Ο πολεμικός παιάνας των αρχαίων προγόνων αντιλαλεί και προστάζει ακόμα μια φορά «ὦ παῖδες Ἑλλήνων, ἴτε,ἐλευθεροῦτε πατρίδ᾽, ἐλευθεροῦτε δὲ παῖδας, γυναῖκας, θεῶν τε πατρῴων ἕδη, θήκας τε προγόνων· νῦν ὑπὲρ πάντων ἀγών «Εμπρός, των Ελλήνων γενναία παιδιά! να ελευθερώσετε πατρίδα, τέκνα, γυναίκες και των πατρικών θεών σας να ελευθερώσετε τα ιερά και των προγόνων τους τάφους τώρα για όλα ᾽ναι που πολεμάτε.» Τα λάβαρα ξεδιπλώνονται και ο σταυρός του Αγίου Γεωργίου πλαισιωμένος με τις δάφνες της νίκης και με το σύνθημα «Ή ελευθερία ή θάνατος» ανεμίζει αγέρωχα. Ο Άγιος Γεώργιος πιστός προστάτης από την εποχή των Βυζαντινών των στρατιωτικών των κλεφτών και των αρματολών γεμίζει με θάρρος τους αγωνιστές. Ο δρακοκτόνος τίθεται άλλη μια φορά επικεφαλής να συντρίψει το θερίο της οθωμανικής σκλαβιάς. Οι επαναστάτες ξεκινούν από τη Μάνη στις 17 Μαρτίου 1821 απελευθερώνουν την Καλαμάτα στις 23 Μαρτίου 1821 και συγκεντρώνονται στις 25 Μαρτίου στη μονή της Αγίας Λαύρας. Υπό το λάβαρο της «υπερμάχου στρατηγού» της κοιμήσεως της Θεοτόκου ο Παλαιών Πατρών Γερμανός με το φωνάζοντας το σύνθημα της Επανάστασης «Ελευθερία ή Θάνατος» ευλόγησε τους αγωνιστές και τα όπλα. Η Παναγία τίθεται προστάτης στρατηγός των στρατευμάτων το λάβαρο της γίνεται πολεμική σημαία δεχόμενο τουρκικό βόλι κατά την πολιορκία και την κατάληψη των Καλαβρύτων (21 – 26 Μαρτίου 1821).

Στη θάλασσα τα νησιά επαναστατούν διαδοχικά τον Απρίλιο του 1821 ο ελληνικός στόλος με τα μικρά και ελαφρά οπλισμένα πλοία στρέφεται στο ελληνικό δαιμόνιο για να αντιμετωπίσει την τουρκική υπεροπλία. Η προσταγή του Θεμιστοκλή κατά την ναυμαχία της Σαλαμίνας «Ὦ δαιμόνιοι, μέχρι τίνος τὰς πρύμνας ἀντικρούοντες;» δίνει το σύνθημα στους Έλληνες πυρπολητές να πλεύσουν «μεθ’ ὁρμῆς ἀκαθέκτου» εμβολίζοντας και ανατινάζοντας τα τουρκικά πλοία. Ο φόβος στοιχειώνει τους Τούρκους, για να ανυψώσουν το ηθικό τους επανδρώνουν την ισχυρότερη φρεγάτα τους, βάζουν τους καλύτερους πυροβολητές και πλήρωμα τους της δίνουν την ονομασία «Μπουρλοτ – Κορκμαζ (αυτής που δεν φοβάται τα πυρπολικά)» και την θέτουν επικεφαλής του στόλου τους στο Αιγαίο. Στην επαναστατημένη όμως Σάμο ο Κανάρης κάνοντας την προσευχή και τον σταυρό του οδηγεί το πυρπολικό του, τινάζει την «Μπουρλοτ – Κορκμαζ» και στέλνει ρίγη ενθουσιασμού στα ελληνικά πληρώματα. Στο Ναβαρίνο στις 26 Απριλίου 1825 το μπρίκι με το χαρακτηριστικό όνομα του θεού πολέμου «Άρης» πλέει μόνο του τελευταίο εναντίον του τουρκοαιγυπτιακού στόλου. Οι ναύτες του πλοίου έφεραν την εικόνα της Παναγιάς στο κατάστρωμα και μια άγρια μάχη ξεσπάει. Το «Άρης» με τα δεκαέξι του μικρά κανόνια βάλει ακατάπαυστα εναντίον του εχθρού, βυθίζει ένα εχθρικό μπρίκι καίει μια γολέτα και θέτει εκτός μάχης άλλα πέντε πλοία. Μετά από πέντε ώρες μάχης με κουρελιασμένα τα πανιά το πλοίο ενώθηκε ξανά με τον ελληνικό στόλο. Ένα πλοίο που εξέρχεται νικηφόρο εναντίον ενός στόλου, ένας «Αβέρωφ» της εποχής του, σύμβολο της ελληνικής ναυτοσύνης που εγγυάται ότι το Αιγαίο ήταν, είναι και θα παραμείνει ελληνικό στους επόμενους 2 αιώνες.

Στην Στερεά Ελλάδα το φρούριο σύμβολο του αγώνα το ηρωικό Μεσολόγγι στέκεται απόρθητο τέσσερα ολόκληρα χρόνια. Ο «φράχτης» του Μιχαήλ Κοκκίνη με προμαχώνες που φέρουν ονόματα Ελλήνων και ξένων ηρώων, του Μπότσαρη, του Μιαούλη, του Ρήγα, του Κοραή, του Φραγκλίνου και του Βύρωνα κατακεραυνώνουν με τα πυρά τους τον εχθρό που προσπαθεί να πάρει την πόλη. Ο ήχος και ο κρότος των κανονιών το σύννεφο των εκρήξεων και η αντοχή των «ελεύθερων πολιορκημένων» εμπνέει τον εθνικό ποιητή Διονύσιο Σολωμό. Ως άλλος τραγικός Αισχύλος της εποχής του ζητάει από τους αρχαίους προγόνους να εγερθούν από τους συλημένους τάφους «Ω τριακόσιοι σηκωθείτε και ξανάλθετε σε μας». Μια στρατιά ηρώων «από τα κόκαλα βγαλμένη των Ελλήνων τα ιερά» καλείται από τον ποιητή να οδηγήσει τα στρατεύματα στη δόξα και στην ελευθερία. Ο αρχαιοπρεπής πανηγυρικός χαιρετισμός «χαῖρε, ὦ χαῖρε ελευθερία» αποτελεί έκφραση τιμής και θαυμασμού, συνδέοντας τον βυζαντινό πολιτισμό με τον νεοελληνισμό, τον ακάθιστο ύμνο με τον ύμνο στην ελευθέρια, συμβολίζοντας την συνέχεια του ελληνισμού στους αιώνες.

Οι νίκες είναι πολλές, αλλά και οι ήττες μεγάλες. Ο εχθρός προσπαθεί με σφαγές και λεηλασίες να καταστρέψει το ηθικό να διαλύσει το πνεύμα αλλά αποτυγχάνει. Οι ήττες χαλυβδώνουν τους μαχητές, οι σφαγές γίνονται πηγή έμπνευσης ποιητών και καλλιτεχνών «Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη περπατώντας η Δόξα μονάχη» συγκινεί το ελληνικό γίγνεσθαι και την ευρωπαϊκή πολιτική σκήνη δείχνοντας το δίκαιο του αγώνα έναντι στον σκληρό κατακτητή. Η «Έξοδος του Μεσολογγίου» δεν αποτέλεσε μια νίκη αλλά το σημαντικότερο για τον ελληνισμό μια ακόμα χρυσή σελίδας δόξας που συνοδεύει το πανθέων των ηρώων.

Επίλογος

Η ελληνική επανάσταση δεν αποτελεί ένα απλό ιστορικό γεγονός. Η πνευματική και εθνική προετοιμασία του έθνους διασυνδέει άρρηκτα το παρελθόν των αρχαίων Ελλήνων, των Βυζαντινών με το παρόν των αγωνιστών με το μέλλον. Το παράδειγμα των ηρώων του 1821, οι θυσίες του έθνους και η πίστη του λάου για την νίκη ενέπνευσε και συνεχίζει τις μεταγενέστερες γενιές. Έναν αιώνα αργότερα ο Παύλος Κουντουριώτης καταδιώκοντας τον τουρκικό στόλο στα ιστορικά νερά του Ελλησπόντου σηκώνει τη σημαία με το σήμα «Ζ» και «πλέει μεθ’ ορμής ακαθέκτου και με πλήρη αυτοπεποίθηση περί της νίκης εναντίον του εχθρού του Γένους» βλέποντας κατά την πορεία του «τον παππού και τον Μιαούλη να του γνέφουν για την νίκη». Στον ελληνοιταλικό πόλεμο ο Πρωθυπουργός Ιωάννη Μεταξάς στο διάγγελμα του προς τον ελληνικό λαό σημειώνει «Θα νικήσωμεν! Αλλά δια τους Έλληνας, υπέρ την νίκην η δόξα». Στις μέρες μας που εξ ανατολών κίνδυνος επιθυμεί να καταπατήσει τα κυριαρχικά μας δικαιώματα καλούμαστε να υπερασπιστούμε και να τιμήσουμε την επιτυχία της ελληνικής επανάστασης, όπως συνοψίζεται στα λόγια του Κολοκοτρώνη «Ο Θεός έβαλε την υπογραφή Του για τη λευτεριά της Ελλάδας και δεν την παίρνει πίσω».

Βιβλιογραφία – Πηγές

Clogg, Richard. A Concise History of Greece. 2nd ed. Cambridge: Cambridge University Press, 2002.

Dakin, Douglas. The Greek Struggle for Independence 1821–1833. Berkeley: University of California Press, 1973.

Hering, Gunnar. The Greek Revolution and the Formation of the Modern Greek State. Athens: MIET, 2004.

Jelavich, Barbara. History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries. Vol. 1. Cambridge: Cambridge University Press, 1983.

Kitromilides, Paschalis M. Enlightenment and Revolution: The Making of Modern Greece. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2013.

Koliopoulos, John S., and Thanos M. Veremis. Modern Greece: A History since 1821. Oxford: Wiley-Blackwell, 2010.

Petropulos, John A. Politics and Statecraft in the Kingdom of Greece, 1833–1843. Princeton: Princeton University Press, 1968.

Σβολόπουλος, Κωνσταντίνος. Η Ελληνική Επανάσταση 1821. Αθήνα: Εκδόσεις Εστία, 2008.

Κρεμμυδάς, Βασίλης. Η Ελληνική Επανάσταση του 1821: Τεκμήρια και Ερμηνείες. Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg, 2010.

Βακαλόπουλος, Απόστολος Ε. Ιστορία του Νέου Ελληνισμού. Θεσσαλονίκη: Βάνιας, 1974.

Το έργο με τίτλο: «Η Προετοιμασία της Ελληνικής Επανάστασης και τα Γεγονότα που την Επηρέασαν» από τον δημιουργό Δημήτρη Σχορτσανίτη διατίθεται με άδεια Creative Commons Αναφορά Δημιουργού – Μη Εμπορική Χρήση – Παρόμοια Διανομή 4.0 Διεθνές.