εξώφυλλο: Εικόνα των κύριων χαρακτηριστικών ιδεολογικής αντιπαράθεσης Μέττερνιχ Καποδίστρια δημιουργία Δημήτριος Σχορτσανίτης με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης.

copyright © γράφει ο Δημήτριος Σχορτσανίτης

Εισαγωγή

Η ήττα του Ναπολέοντα το 1815 δεν σήμανε απλώς το τέλος μιας εποχής πολέμων που ξεκίνησε με τη γαλλική επανάσταση, αλλά μια νέα φάση αναδιοργάνωσης της Ευρώπης. Οι μάχες είχαν τελειώσει, αλλά οι ιδέες συνέχιζαν να συγκρούονται τόσο έντονα όσο και τα στρατεύματα στα πεδία των μαχών με τις μεγάλες δυνάμεις να επιδιώκουν την «παλινόρθωση» του προεπαναστατικού status quo. Η επαναστατική ιδεολογία με την κυριαρχία των εννοιών της ελευθερίας, της ισότητας και της εθνικής κυριαρχίας θεωρήθηκε η κύρια αιτία της πολιτικής αστάθειας, με τους νικητές του πολέμου να δεσμεύονται για την καταστολή οποιουδήποτε φιλελευθέρου ή εθνικού κινήματος που απειλούσε τις μοναρχίες και τα σύνορα της Παλινόρθωσης (1815 – 1830). Παρά το αυστηρό πλαίσιο οι νέες ιδέες και ο φιλελευθερισμός είχαν ήδη ριζώσει στα κράτη της Ευρώπης. Οι αστικές τάξεις και οι διανοούμενοι συνέχισαν να διεκδικούν συνταγματικές ελευθερίες και ατομικά δικαιώματα πιέζοντας για τον περιορισμό της βασιλικής και αυτοκρατορικής εξουσίας. Παράλληλα η ενίσχυση του αισθήματος της εθνικής ταυτότητας πυροδοτούσε εθνικά κινήματα ανεξαρτησίας που έρχονταν σε ευθεία σύγκρουση με τις πολυεθνικές αυτοκρατορίες και τα σύνορα που χαράχθηκαν στο Συνέδριο της Βιέννης (1814 – 1815). Στο επίκεντρο της πολιτικής διαμάχης μεταξύ της επιθυμίας για τάξη και της απαίτησης για ελευθερία βρέθηκαν δύο ισχυρές προσωπικότητες με εκ διαμέτρου αντίθετα οράματα: Κλέμενς φον Μέττερνιχ (Klemens von Metternich) και ο Ιωάννης Καποδίστριας.

Μέττερνιχ – Καποδίστριας: Δύο κόσμοι, Δύο Οράματα για την Ευρώπη

Στις αρχές του Σεπτεμβρίου του 1814 η Βιέννη βρισκόταν στο επίκεντρο των παγκόσμιων εξελίξεων. Μέλη των πέντε βασιλικών οικογενειών, ηγεμόνες και πολυπληθείς διπλωματικές αποστολές, μεταξύ των δυνάμεων που είχαν εμπλακεί στους Ναπολεόντειους πολέμους συνέρρεαν στην πόλη για την πραγματοποίηση ενός συνεδρίου με σκοπό την διαμόρφωση του γεωπολιτικού χάρτη της Ευρώπης και την επαναφορά στη σταθερότητα. Οι συνολικά 450 εκπρόσωποι καλούνταν να αποφασίσουν μεταξύ δυο διαφορετικών οραμάτων της παλινόρθωσης και του συντηρητισμού από τη μία πλευρά, και φιλελευθερισμού και εθνικής αυτοδιάθεσης από την άλλη. Η έναρξη των εργασιών του συνεδρίου κατέδειξε δύο ισχυρές προσωπικότητες τον Κλέμενς φον Μέττερνιχ και τον Ιωάννη Καποδίστριας που ξεχώρισαν για τη διπλωματική τους δεινότητα και το πάθος τους στην στήριξη των πολιτικών ρευμάτων που εκπροσωπούσαν.  

Ο Μέττερνιχ υπήρξε μία από τις πιο καθοριστικές φυσιογνωμίες της ευρωπαϊκής πολιτικής στις αρχές του 19ου αιώνα. Γεννημένος στον αυστριακό οίκο των φον Μέττερνιχ το 1773 με μακρά παράδοση στην διπλωματία, ο Κλέμενς έλαβε καλή εκπαίδευση στα πανεπιστήμια του Στρασβούργου και του Μάιντς. Λόγω του οικογενειακού περιβάλλοντος κατάφερε να ανέλθει σε σημαντικές διπλωματικές θέσεις, όπως του πρεσβευτή στο Βασίλειο της Σαξονίας, στο Βασίλειο της Πρωσίας, στην αυτοκρατορική Ρωσία, αλλά και στην αυτοκρατορική Γαλλία υπό την Ναπολέοντα. Για τον Μέττερνιχ η εμπειρία των Ναπολεόντειων πολέμων αποτέλεσε ένα τραυματικό γεγονός. Οι συνεχείς ήττες των αυστριακών δυνάμεων από το 1797 έως το 1809 είχαν ως αποτέλεσμα η αυτοκρατορία να απωλέσει περίπου το ένα τρίτο των εδαφών της (83.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα) και το 20 τοις εκατό του πληθυσμού της (3,5 εκατομμύρια υπήκοοι) μετατρεπόμενη ουσιαστικά σε μια εξαρτημένη δύναμη της Γαλλίας χωρίς πρόσβαση στη θάλασσα. Η μετατροπή της Αυστρίας σε περίκλειστο κράτος προκάλεσε την κατάρρευση του εμπορίου, η οποία σε συνδυασμό με την υποχρέωση καταβολής πολεμικών αποζημιώσεων οδήγησαν στην κρατική χρεοκοπία του 1811 με το νόμισμα να χάνει το 80 τοις εκατό της αξίας του. Ο υψηλός πληθωρισμός σε συνδυασμό με τους δυσβάσταχτους φόρους και με κακίες εσοδείες οδήγησε μεγάλο μέρος του πληθυσμού στην εξαθλίωση. Φιλελεύθερες ιδέες της γαλλικής επανάστασης που κυοφορούνταν στα κατώτερα λαϊκά στρώματα πυροδότησαν αντιδράσεις εναντίον της άρχουσας αυστριακής κοινωνικής τάξης, τις οποίες μόνο η αστυνομοκρατία και η λογοκρισία κατάφεραν να περιορίσουν.

Έχοντας βιώσει τα αποτελέσματα των ναπολεόντειων πολέμων στον αυστριακό κοινωνικό ιστό, ο Μέττερνιχ απέκτησε την πεποίθηση ότι το θεμέλιο της πολιτικής σταθερότητας βρισκόταν στην νομιμότητα των βασιλικών δυναστειών. Με βάση τη θεώρηση του, οι μονάρχες δεν θεωρούνταν απλώς κυβερνήτες, αλλά φορείς μιας ιστορικής συνέχειας που εξασφάλιζε την κοινωνική ισορροπία και την τάξη σε όλη την ευρωπαϊκή ήπειρο. Κύριο μέλημα του ήταν η αποτροπή επανάληψης φαινομένων εξάπλωσης ριζοσπαστικών ιδεών περί ανατροπής των μοναρχιών και κατάρρευσης της παραδοσιακής κοινωνικής και πολιτικής τάξης σε οπουδήποτε χώρα, ώστε η Ευρώπη να μην οδηγηθεί ξανά στο χάος.

Ιδιαίτερη καχυποψία έτρεφε ο Μέττερνιχ απέναντι στα φιλελεύθερα και εθνικά κινήματα, καθώς η Αυστριακή Αυτοκρατορία, με την πολυεθνική της σύνθεση, ήταν ιδιαίτερα ευάλωτη. Τα θεωρούσε όχι απλώς πολιτικές διεκδικήσεις, αλλά δομικές απειλές για την ευρωπαϊκή τάξη. Η απαίτηση για συντάγματα, ελευθερίες και εθνική αυτοδιάθεση άνοιγε τον δρόμο στην αναρχία, στη διάλυση πολυεθνικών αυτοκρατοριών και, τελικά, στον πόλεμο. Ο Μέττερνιχ γνώριζε ότι η επιτυχία ενός εθνικού κινήματος σε ένα μέρος της Ευρώπης θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ντόμινο, ενθαρρύνοντας εξεγέρσεις σε άλλα σημεία. Γι’ αυτό και υποστήριξε σκληρά μέτρα καταστολής, λογοκρισία, αστυνομική επιτήρηση και διπλωματική απομόνωση επαναστατικών εστιών.

Ως καγκελάριος της Αυστριακής Αυτοκρατορίας ο Μέττερνιχ προσπάθησε να διαμορφώσει ένα ολόκληρο σύστημα διεθνών σχέσεων, το οποίο στόχευε στη διατήρηση της σταθερότητας, της τάξης και της μοναρχικής νομιμότητας. Η σύσταση της Ιερά Συμμαχίας αποτέλεσε το βασικό θεσμικό «όχημα» της πολιτικής του, ένας μηχανισμός συλλογικής παρέμβασης που διέθετε το δικαίωμα ένοπλης επέμβασης στο εσωτερικό οποιουδήποτε κράτους εκδηλωνόταν επανάσταση. Ο Μέττερνιχ λειτουργώντας ως ο ιδεολογικός καθοδηγητής της Ιεράς Συμμαχίας μετατράπηκε σε βασικό όργανο της ευρωπαϊκής απολυταρχίας στην διατήρηση της τάξης και την κατάπνιξη των επαναστάσεων. Η πολιτική του σκέψη, βαθιά συντηρητική και επιφυλακτική απέναντι σε κάθε μορφή αλλαγής, σφράγισε την Ευρώπη για δεκαετίες, με την ελληνική επανάσταση να αποτελεί την πρώτη σοβαρή ρωγμή στην θεώρηση του.

Ο Ιωάννης Καποδίστριας υπήρξε μια από τις πιο σύνθετες και παρεξηγημένες μορφές της ευρωπαϊκής πολιτικής σκηνής των αρχών του 19ου αιώνα. Γεννημένος στις 11 Φεβρουαρίου 1776 στην Κέρκυρα από αριστοκρατική οικογένεια με ρίζες από την Ίστρια μεγάλωσε σε μια εποχή, όπου η βενετική κυριαρχία κατέρρεε και οι ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης έφταναν στα Επτάνησα. Από μικρή ηλικία επέδειξε ένα έντονο ενδιαφέρον για την μάθηση σπουδάζοντας ιατρική, φιλοσοφία και δίκαιο στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβα της Ιταλίας. Ως φοιτητής ιατρικής το 1794 έρχεται σε επαφή με τον ευρωπαϊκό διαφωτισμό, ενώ μετά την κατάληψη της πόλης από τους Γάλλους το 1797 ενστερνίζεται τις ιδέες της γαλλικής επανάστασης. Η φιλοσοφία του μεταβάλλεται αντιλαμβανόμενος, αν και αριστοκράτης, ότι η εξουσία πρέπει να ασκείται προς όφελος του λαού και όχι των λίγων.

Η επιστροφή του στην Κέρκυρα συνδέθηκε άρρηκτα με την ίδρυση της Επτάνησου Πολιτείας (1800 – 1807) του πρώτου αυτόνομου ελληνικού κράτους υποτελούς υπό τον Σουλτάνο υπό την εγγύηση της Ρωσίας. Ο Καποδίστριας κλήθηκε ως Γραμματέας της Επικράτειας να εφαρμόσει το «Βυζαντινό Σύνταγμα», μια νομοθεσία με αριστοκρατικό χαρακτήρα που διατήρησε την εξουσία στους ευγενείς («Libro d’Oro»), γεγονός που προκάλεσε μεγάλες λαϊκές αντιδράσεις και εξεγέρσεις στα Επτάνησα, ιδίως στην Κεφαλονιά και στην Ιθάκη. Οι βίαιες συγκρούσεις μεταξύ των ευγενών που ήθελαν να διατηρήσουν τα προνόμιά τους, της αστικής τάξης και του λαού που ζητούσαν δικαιώματα, έκανε τον νεαρό Καποδίστρια να συνειδητοποιήσει ότι ένα σύνταγμα δεν αρκεί για την σταθερότητα αν δεν συνοδεύεται από κοινωνική ομόνοια. Η Γερουσία της Κέρκυρας μη διαθέτοντας ισχυρά ένοπλα τμήματα αναγκάστηκε να διαπραγματευτεί με τους επαναστάτες σε μια προσπάθεια διατήρησης της ενότητας. Ο Καποδίστριας αποτέλεσε τον «κατάλληλο άνθρωπο στην κατάλληλη θέση» περιοδεύοντας τις νήσους κατάφερε να καταστείλει τις εξεγέρσεις, όχι με τα όπλα, αλλά με την πειθώ και τη δέσμευση για ένα δικαιότερο σύνταγμα.

Ο Καποδίστρια με την εργατικότητα που τον διέκρινε κατάφερε σε σύντομο χρονικό διάστημα να παρουσιάσει το 1803 ένα νέο φιλελεύθερο σύνταγμα που περιόριζε τα κληρονομικά προνόμια των ευγενών. Η στροφή από την κληρονομική αριστοκρατία στα προσόντα και στη της ανερχόμενης αστικής τάξης των Επτανήσων (εμπόρους, νομικούς, διανοούμενους) επέτρεψε την εφαρμογή καινοτόμων μεταρρυθμίσεων μεταξύ των οποίων:

α.  Διατάξεις που κατοχύρωναν ατομικά δικαιώματα και ελευθερίες, όπως το απαραβίαστο της κατοικίας.

β.  Διάκριση και διαχωρισμό των εξουσιών (νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική) με παράλληλη ύπαρξη ενός συστήματος ελέγχων και ισορροπιών (checks and balances) μεταξύ των οργάνων της πολιτείας.

γ.   Εφαρμογή αξιοκρατικών κριτηρίων με έμφαση στα προσόντα, την εκπαίδευση και την ιδιοκτησία, επιτρέποντας στους ευπορότερους αστούς να αναλάβουν πολιτικά αξιώματα.

δ.    Εκχώρηση σημαντικής αυτοδιοίκησης σε κάθε νησί, ενισχύοντας τον ομοσπονδιακό χαρακτήρα της Επτανήσου Πολιτείας.

Σε αντίθεση με τον Μέττερνιχ. η πολιτική σκέψη του Καποδίστρια διαμορφώθηκε μέσα από την πράξη. Η ελληνική καταγωγή του δεν ήταν απλώς βιογραφικό στοιχείο, αλλά επηρέασε καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν το εθνικό ζήτημα. Γνώριζε εκ των έσω τι σήμαινε να ανήκεις σε έναν λαό χωρίς κρατική υπόσταση, ενταγμένο σε μια αυτοκρατορία που αγνοούσε τις ιδιαίτερες ταυτότητές του. Ο Καποδίστριας δεν υπήρξε επαναστάτης με τη στενή έννοια, καθώς δεν πίστευε στην αιφνίδια ανατροπή της τάξης ούτε στη βίαιη ρήξη με το παρελθόν. Ωστόσο ως ρεαλιστής της εποχής του, κατανοούσε κάτι που πολλοί σύγχρονοί του αρνούνταν να αποδεχθούν: «ότι η Ευρώπη είχε εισέλθει σε μια νέα εποχή». Η έννοια του έθνους, η πολιτική συμμετοχή και οι συνταγματικές ελευθερίες αποκτούσαν ολοένα και μεγαλύτερη σημασία, ενώ παράλληλα τα εθνικά κινήματα και οι συνταγματικές διεκδικήσεις δεν ήταν προσωρινές εκτροπές, αλλά προϊόντα βαθιών κοινωνικών και ιστορικών διεργασιών. Το ερώτημα, κατά τη δική του αντίληψη, δεν ήταν αν αυτές οι αλλαγές θα συμβούν, αλλά πώς θα ενσωματωθούν χωρίς να οδηγήσουν σε γενικευμένο χάος.

Μέτερνιχ – Καποδίστριας μια Αμοιβαία Καχυποψία

Από πολύ νωρίς, ο Μέττερνιχ αντιμετώπισε τον Καποδίστρια με καχυποψία, που είχε τόσο ιδεολογικές όσο και βαθιά ψυχολογικές ρίζες. Για τον Μέττερνιχ, η πολιτική σταθερότητα ήταν συνώνυμη της προβλεψιμότητας. Το ευρωπαϊκό σύστημα που οραματιζόταν βασιζόταν σε κανόνες, ιεραρχίες και καθιερωμένες συμπεριφορές. Ο Καποδίστρια δεν ταίριαζε σε αυτό το πλαίσιο, καθώς δεν ανήκε οργανικά στη δυτικοευρωπαϊκή αριστοκρατία, ούτε εκπροσωπούσε αποκλειστικά στενά εθνικά συμφέροντα. Η ελληνική καταγωγή του Καποδίστρια ενίσχυσε αυτή την καχυποψία, καθώς κάθε εθνικό ζήτημα αντιμετωπιζόταν από τις αυτοκρατορίες ως υπαρξιακή απειλή. Ένας Έλληνας διπλωμάτης, σε υψηλή θέση, που έδειχνε κατανόηση προς τα εθνικά κινήματα, φαινόταν στα μάτια του Μέττερνιχ ως εν δυνάμει φορέας αποσταθεροποίησης.

Η στάση του Καποδίστρια απέναντι στα φιλελεύθερα και εθνικά κινήματα, ιδίως σε μια εποχή όπου η μνήμη της Γαλλικής Επανάστασης ήταν ακόμη νωπή, εκλαμβανόταν ως υπονόμευση της τάξης. Ο Μέττερνιχ πίστευε ότι τα κινήματα αυτά έπρεπε να κατασταλούν στην αρχή τους, πριν αποκτήσουν δυναμική. Ο Καποδίστριας, αντίθετα, δεν τα αντιμετώπιζε ως παροδική παθολογία, αλλά ως σύμπτωμα βαθύτερων κοινωνικών αλλαγών. Αυτή η στάση, στα μάτια του Μέττερνιχ, δεν ήταν απλώς αφελής·ήταν επικίνδυνη. Η ανεκτικότητα του Καποδίστρια ερμηνευόταν ως αδυναμία και, εν τέλει, ως απειλή για τη συνοχή του συστήματος της Βιέννης. Η ανεξαρτησία της σκέψης του Καποδίστρια και η ικανότητά του να κινείται πέρα από προκαθορισμένες γραμμές τον καθιστούσαν, στα μάτια του Μέττερνιχ, απρόβλεπτο. Σε ένα σύστημα που βασίζεται στον έλεγχο, ο Καποδίστριας ισοδυναμούσε με απειλή. Ο Μέττερνιχ δεν φοβόταν τόσο τις ιδέες του Καποδίστρια όσο το γεγονός ότι αυτές οι ιδέες δεν μπορούσαν εύκολα να ενταχθούν ή να ελεγχθούν.

Αντίστοιχα, ο Καποδίστριας δεν έκρυβε τη δυσπιστία του απέναντι στον Μέττερνιχ. Τον αναγνώριζε ως χαρισματικό και ικανό διπλωμάτη, αλλά θεωρούσε ότι η πολιτική του καθοριζόταν πρωτίστως από τον φόβο της αλλαγής. Ο Μέττερνιχ, για τον Καποδίστρια, δεν ήταν απλώς συντηρητικός ήταν δέσμιος της ανάγκης να ελέγχει τα πάντα. Η εμμονή του Μέττερνιχ στην καταστολή και στη λογοκρισία φαινόταν στον Καποδίστρια κοντόφθαλμη. Η πολιτική του Μέττερνιχ, κατά τη δική του εκτίμηση, μπορούσε να επιβάλει σιωπή, αλλά όχι συναίνεση. Αντίστοιχα η  καταστολή μπορούσε να αναβάλει τις εξελίξεις, αλλά όχι να τις αποτρέψει. Αυτή η διάγνωση έκανε τον Καποδίστρια να θεωρεί την πολιτική του Μέττερνιχ ιστορικά αδιέξοδη, ακόμη κι αν φαινόταν αποτελεσματική βραχυπρόθεσμα.

Το συνέδριο της Βιέννης (1814 – 1815)

---

Το Συνέδριο της Βιέννης αποτέλεσε την κορυφαία στιγμή της ευρωπαϊκής διπλωματίας μετά την πτώση του Ναπολέοντα. Για να γίνει κατανοητή η διπλωματική σύγκρουση Καποδίστρια – Μέττερνιχ, πρέπει πρώτα να γίνει αντιληπτό το ψυχολογικό και πολιτικό κλίμα της εποχής. Οι ευρωπαϊκές ελίτ είχαν βιώσει την κατάρρευση παλαιών καθεστώτων, την άνοδο των λαϊκών κινημάτων και την εμφάνιση ενός ανθρώπου – του Ναπολέοντα – που ανέτρεψε την ισορροπία δυνάμεων σε ολόκληρη την ήπειρο απειλώντας να αντικαταστήσει πλήρως το ισχύον status quo των προνομίων των μεγάλων ευρωπαϊκών οικογενειών. Για τους περισσότερους μονάρχες το βασικό ζητούμενο του συνεδρίου ήταν η ασφάλεια, μέσω της αποκατάστασης της ειρήνης και της σταθερότητας στην ήπειρο. Ανεπίσημα όμως το συνέδριο αποτέλεσε την «χρυσή ευκαιρία» των νικητών του πολέμου για την αποκατάσταση των παλαιών μοναρχιών, την επαναχάραξη των συνόρων με βάση τη δυναστική νομιμότητα και τη δημιουργία ενός μηχανισμού συλλογικού ελέγχου και καταστολής κάθε εμφανιζόμενου εθνικού ή κοινωνικού κινήματος.

Από την αρχή του συνεδρίου διαφάνηκε ότι το κυριότερο «αγκάθι» μεταξύ των συνέδρων υπήρξε ο τρόπος αντιμετώπισης των εθνικών κινημάτων για την επίτευξη της σταθερότητας. Στο συνέδριο καταγράφηκαν δύο αντίθετοι πόλοι, ο συντηρητισμός που πίστευε στη σταθερότητα μέσω της καταστολής και ο φιλελευθερισμός χωρίς όμως τη ριζοσπαστικοποίηση που πρέσβευε τη σταθερότητα μέσω της συνετής κοινωνικής προσαρμογής. Ο σκληρός πυρήνας υπό τον Μέττερνιχ επιδίωκε να «παγώσει» την ιστορία και να επαναφέρει την Ευρώπη τρεις δεκαετίες πίσω. Αντιθέτως ο διαλλακτικός πυρήνας υπό τον Καποδίστρια, έχοντας αντιληφθεί την δυναμική των εθνικών και κοινωνικών κινημάτων, επιδίωκε να τη διοχετεύσει σε ελεγχόμενα κανάλια λαμβάνοντας υπόψη το επίπεδο πολιτικής ωριμότητας, τις κοινωνικές δομές και τις ιστορικές εμπειρίες κάθε λαού. Στις συζητήσεις του συνεδρίου η ιδεολογική αντιπαράθεση μεταξύ Μέττερνιχ και Καποδίστρια δεν εκφράστηκε πάντα με ανοιχτή ρήξη, αλλά διαπέρασε το σύνολο των ζητήσεων και των αποφάσεων του συνεδρίου. Παράλληλα τα αποτελέσματα του Συνεδρίου επηρέασαν βαθιά και τους δύο, αλλά με εντελώς διαφορετικό τρόπο.

Για τον Μέττερνιχ, η αποκατάσταση των παλαιών μοναρχιών ήταν προσωπική και πολιτική δικαίωση, καθώς επιβεβαίωσε τη βασική του πεποίθηση, ότι η Ευρώπη μπορούσε να κυβερνηθεί μόνο μέσω της δυναστικής νομιμότητας. Η παλινόρθωση του οίκου των Βουρβόνων στη Γαλλία και η επαναφορά της παραδοσιακής εξουσίας στην Ιταλία και τη Γερμανία αποτέλεσαν τον θρίαμβο του οράματός του έναντι φιλελευθερισμού. Ο Καποδίστριας αποδέχθηκε την παλινόρθωση ως αναγκαίο μεταβατικό στάδιο, αλλά όχι ως μόνιμη λύση. Η μεγαλύτερη επιτυχία του αποτέλεσε η ουδετερότητα της Ελβετίας, μέσω της επιμονής του να διατηρηθεί η Ελβετία ενιαία και ουδέτερη δημιουργώντας μια νησίδα φιλελευθερισμού στην Ευρώπη του Μέτερνιχ. Σύντομα όμως αντιλήφθηκε ότι η ευρωπαϊκή πολιτική σκήνη επέλεγε να αγνοήσει τις κοινωνικές αλλαγές. Το γεγονός αυτό ενίσχυσε τη δυσπιστία του απέναντι στο σύστημα συγκεντρωτικό της Βιέννης και τον οδήγησε να αναζητήσει εναλλακτικές πολιτικές διαδρομές.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της σκέψης του Μέττερνιχ ήταν η εμμονή του στην ισορροπία δυνάμεων. Η Ευρώπη, κατά τη γνώμη του, δεν έπρεπε να κυριαρχείται από καμία υπερδύναμη, όπως είχε συμβεί με τη Γαλλία του Ναπολέοντα. Αντιθέτως, ένα σύστημα αμοιβαίου ελέγχου μεταξύ των μεγάλων κρατών θα απέτρεπε τη μονοκρατορία και, κατ’ επέκταση, τον πόλεμο. Η ισορροπία δυνάμεων υπήρξε ο θεμέλιος λίθος της πολιτικής του Μέττερνιχ, καθώς προσέδωσε τη δυνατότητα να εδραιώσει την Αυστρία ως ρυθμιστή της Κεντρικής Ευρώπης. Η ισορροπία αυτή δεν ήταν στατική απαιτούσε συνεχή διπλωματική εγρήγορση, διαπραγματεύσεις και, αν χρειαζόταν, παρεμβάσεις. Ο Μέττερνιχ αντιλαμβανόταν την ευρωπαϊκή πολιτική ως ένα εύθραυστο οικοδόμημα, όπου κάθε αλλαγή έπρεπε να γίνεται με μεγάλη προσοχή. Η ειρήνη δεν ήταν αποτέλεσμα ιδεολογικής συναίνεσης, αλλά προϊόν προσεκτικά υπολογισμένων συμβιβασμών. Ο Καποδίστριας αντίθετα αντιλαμβανόταν την ισορροπία δυνάμεων ως χρήσιμο εργαλείο, αλλά όχι αυτοσκοπό. Γνώριζε ότι μακροπρόθεσμα η ισορροπία αυτή λειτουργούσε συχνά εις βάρος των λαών, αποκλείοντας κάθε μορφή εθνικής ή πολιτικής χειραφέτησης. Κατάφερε όμως να χρησιμοποιήσει την επιθυμία «για ισορροπία δυνάμεων» στο συνέδριο για να αποτρέψει τον ακρωτηριασμό της Γαλλίας από την Πρωσία και την Αυστρία προκρίνοντας τη μετριοπάθεια έναντι της εκδίκησης.

Το βασικό θεσμικό όχημα της πολιτικής του Μέττερνιχ ήταν η Ιερά Συμμαχία, που συγκρότησαν οι μοναρχίες της Ρωσίας, της Αυστρίας και της Πρωσίας. Παρότι επίσημα παρουσιαζόταν ως μια ένωση χριστιανικών αξιών και ειρηνικής συνεργασίας, στην πράξη λειτούργησε ως μηχανισμός συλλογικής παρέμβασης. Η Ιερά Συμμαχία υπήρξε το πιο αποτελεσματικό όπλο του Μέττερχνιχ, δίνοντας του διεθνή νομιμοποίηση για την πολιτική της καταστολή. Μέσω της χειραφέτησης της πολιτικής των μελών της Ιεράς Συμμαχίας, ο Μέττερνιχ κατάφερε να δικαιολογήσει παρεμβάσεις ενάντια σε επαναστάσεις και φιλελεύθερα κινήματα. Για τον Καποδίστρια, η Ιερά Συμμαχία αποτέλεσε πηγή απογοήτευσης. Παρότι συμμετείχε στη διαμόρφωσή της, σύντομα διαπίστωσε ότι μετατρεπόταν σε όργανο ανελαστικής πολιτικής επιταχύνοντας τη ρήξη του με το σύστημα της Βιέννης.

Συνέδριο του Άαχεν (1818)

Το Συνέδριο του Αάχεν (Congress of Aix – la – Chapelle) συγκλήθηκε από τις 30 Σεπτεμβρίου έως τις 3 Νοεμβρίου του 1818 στην ομώνυμη γερμανική πόλη με σκοπό τον καθορισμό του ρόλου της Ιεράς Συμμαχίας στη διατήρηση της ευρωπαϊκής σταθερότητας και την τελική αποκατάσταση της Γαλλίας στο ευρωπαϊκό σύστημα μετά την οριστική αποχώρηση των συμμαχικών στρατευμάτων από τη χώρα. Στο συνέδριο ο εκφραστής του συντηρητισμού Μέττερνιχ υποστήριξε τον ρόλο της Ιεράς Συμμαχίας ως μόνιμου μηχανισμού επιτήρησης και επέμβασης στην προσπάθεια κατάπνιξης κάθε απόπειρας αλλαγής έναντι της απολυταρχίας. Απέναντι του ο Καποδίστριας αποτέλεσε τον μόνο πυλώνας αντίρρησης αμφισβητώντας ανοιχτά τη λογική της τυφλής καταστολής. Ο Καποδίστριας προειδοποίησε τους συνέδρους ότι μια Ευρώπη που θα στηρίζεται αποκλειστικά στη βία δεν θα γνωρίσει αληθινή ειρήνη, αλλά διαρκή αναβρασμό. Αντί για την ωμή βία πρότεινε τη διπλωματία, τις μεταρρυθμίσεις και τον σεβασμό στις ιδιαιτερότητες των λαών για την αντιμετώπιση της αδικίας, της έλλειψης δικαιωμάτων και της κακοδιαχείρισης.

Η αντιπαράθεση στο Άαχεν δεν ήταν θεαματική και δεν κατέληξε σε άμεση ρήξη των δύο ανδρών, καθώς τα συμφέροντα της Ρωσίας και της Αυστρίας ταυτίζονταν σε μεγάλο βαθμό, ενώ παράλληλα ευθυγραμμίζονταν με την πολιτική και των δύο ανδρών. Η αποχώρηση των συμμαχικών στρατευμάτων από τη Γαλλία και η επανένταξη της στο σύστημα των Μεγάλων Δυνάμεων ανέδειξε την πολιτική του Μέττερνιχ για την παγίωση των μοναρχικών καθεστώτων και την αποκατάσταση της ισορροπίας ισχύος στην Ευρώπη. Παράλληλα όμως η ισότιμη ένταξη της Γαλλίας αποτελούσε πυλώνα της λογικής του Καποδίστρια για την επίτευξη της σταθερότητας μέσω της συμφιλίωσης και ότι της τιμωρίας. Επιπρόσθετα αν και η ιδέα της συλλογικής επέμβασης των δυνάμεων της Ιεράς Συμμαχίας καθιερώθηκε στο συνέδριο, κατόπιν επιμονής του Μέττερνιχ, η μη υιοθέτηση επισήμου δόγματος στρατιωτικής επέμβασης αποτέλεσε μια επιπρόσθετη διπλωματική νίκη του Καποδίστρια.

Στο Συνέδριο του Άαχεν δεν υπήρξε απόλυτος νικητής, αν και η γενικότερη τάση διαμορφώθηκε υπέρ του Μέττερνιχ, καθώς αποτέλεσε την βάση για τη μετέπειτα αυστηρή πολιτική καταστολής στα μετέπειτα συνέδρια. Ο Καποδίστριας αντιθέτως κατάφερε έμμεσες επιτυχίες επιτυγχάνοντας να αναβάλει την άμεση αντίδραση έναντι των φιλελεύθερων ιδεών διασώζοντας τον διπλωματικό διάλογο σε μια Ευρώπη που εθνικά και πολιτικά ζητήματά εξελίσσονταν ραγδαία.

Διάσκεψη του Κάρλσμπαντ (1819)

Η Διάσκεψη του Κάρλσμπαντ (Carlsbad Conference) συγκλήθηκε, από τις 6 έως τις 31 Αυγούστου 1819, με αφορμή τη δολοφονία του Γερμανού συγγραφέα Κότσεμπουε από έναν φοιτητή, γεγονός που ο Μέτττερνιχ χρησιμοποίησε ως επιχείρημα για να αποδείξει ότι οι φιλελεύθερες και εθνικές ιδέες αποτελούσαν σοβαρή απειλή για την ευρωπαϊκή τάξη. Στόχος της διάσκεψης ήταν η εφαρμογή του αυστριακού πολιτικού ελέγχου και η διατήρηση της αυστριακής πρωτοκαθεδρίας στον γερμανικό χώρο αποτρέποντας κάθε ενδεχόμενο πολιτικής αφύπνισης. Στη διάσκεψη αυτή, ο Μέττερνιχ κέρδισε καθαρά σε θεσμικό και πολιτικό επίπεδο, μέσω της ψήφισης και επιβολής των Διαταγμάτων του Κάρλσμπαντ. Αποτελώντας μέσω ελέγχου της φιλελεύθερης σκέψης τα διατάγματα αυτά, καθιέρωσαν την αυστηρή λογοκρισία του τύπου, τη επιτήρηση των πανεπιστημίων, την διάλυση των φοιτητικών ενώσεων και την ενίσχυση της αστυνομικής καταστολής.

Ο Μέττερνιχ πέτυχε τον άμεσο στόχο του, καθώς ο γερμανικός χώρος μετατράπηκε σε ένα καθεστώς ελέγχου και φόβου με τη φίμωση των φιλελεύθερων ιδεών και την αναστολή κάθε πολιτικής μεταρρύθμισης, ενώ η Ιερά Συμμαχία επιβεβαιώθηκε ως μηχανισμός διατήρησης της απολυταρχίας. Αντίθετα, ο Ιωάννης Καποδίστριας δεν κέρδισε σε πρακτικό επίπεδο. Οι μετριοπαθείς του απόψεις για διάλογο, μεταρρυθμίσεις και σταδιακή πολιτική εξέλιξη δεν εισακούστηκαν. Επιπρόσθετα καθώς η επίσημη ρωσική εξωτερική πολιτική είχε αναγνωρίσει τα αυστριακά συμφέροντας στον γερμανικό χώρο δεν μπόρεσε να αποτρέψει την αυστριακή πολιτική για τη επιβολή του καθεστώτος καταστολής στα γερμανικά κρατίδια.

Αν και ο Μέττερνιχ κατάφερε να επικρατήσει η πολιτική του απέδειξε τα όρια της, καθώς δεν μπόρεσε να εξαφανίσει τα εθνικά και φιλελεύθερα κινήματα. Οι ιδέες περί ελευθερίας που φιμώθηκαν στο Κάρλσμπαντ ωθήθηκαν στην παρανομία και ριζοσπαστικοποιήθηκαν. Οι επαναστάσεις που εμφανίστηκαν δυναμικότερα τα επόμενα χρόνια ιδίως στον ιταλικό και ελληνικό χώρο κατέδειξαν τη μακροπρόθεσμη ανάγκη κοινωνικών μεταρρυθμίσεων δικαιώνοντας σιωπηλά τον Καποδίστρια.

Το Συνέδριο του Τροππάου (1820)

Το Συνέδριο του Τροππάου πραγματοποιήθηκε το 1820 στην πόλη Τροππάου (σημερινή Opava, Τσεχία), αφορμή του συνεδρίου αποτέλεσαν οι φιλελεύθερες εξεγέρσεις στη Νάπολη, στον ιταλικό και στον ισπανικό χώρο, οι οποίες θεωρήθηκαν απειλή για τη νομιμότητα και την ισορροπία της Ευρώπης. Η σύγκρουση ανάμεσα στον Ιωάννη Καποδίστρια και τον Κλέμενς φον Μέτερνιχ στο Συνέδριο του Τροππάου το 1820 αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της ιδεολογικής αντιπαράθεσης τους.

Ο Μέτερνιχ υποστηρίζοντας ότι κάθε επανάσταση, ανεξαρτήτως αιτίων, αποτελούσε κίνδυνο για τη σταθερότητα, προώθησε το λεγόμενο «Πρωτόκολλο του Τροππάου. Στο κείμενο κυριαρχεί η φιλοσοφία του Μέτερνιχ, ότι η διατήρηση της τάξης και του status quo υπερείχε κάθε έννοιας πολιτικής ελευθερίας ή εθνικής αυτοδιάθεσης, ενώ κάθε επανάσταση ανεξαρτήτως αιτιών ήταν παράνομη οδηγόντας στο χάος και στην αναρχία. Σύμφωνα με τους όρους του πρωτόκολλου τα κράτη που υφίστανται οποιασδήποτε μορφή επανάστασης χάνουν τη διεθνή τους νομιμότητα και οι Μεγάλες Δυνάμεις αποκτούν δικαίωμα να επέμβουν στρατιωτικά για την αποκατάσταση της μοναρχικής τάξης.

Αντίθετα, ο Ιωάννης Καποδίστριας, υιοθέτησε μια πιο μετριοπαθή και ρεαλιστική στάση, χωρίς να υποστηρίζει ανοιχτά τους Ιταλούς επαναστάτες. Δεν τους χαρακτήρισε εγκληματίες ή αναρχικούς τονίζοντας ότι οι Ιταλοί επαναστάτες δεν επιδίωκαν την ανατροπή της κοινωνικής τάξης, αλλά ζητούσαν συνταγματικές ελευθερίες και περιορισμό της αυθαιρεσίας της εξουσίας. Υποστήριξε ότι οι εξεγέρσεις ήταν αποτέλεσμα κακοδιοίκησης και απολυταρχίας και όχι προϊόν συνωμοσιών ή επαναστατικής προπαγάνδας. Αντιτάχθηκε στην άμεση στρατιωτική επέμβαση, θεωρώντας ότι η βίαιη καταστολή θα όξυνε τα προβλήματα αντί να τα λύσει και θα οδηγούσε σε διαρκή αναταραχή, προτείνοντας ως λύση τις μεταρρυθμίσεις, τον διάλογο μεταξύ ηγεμόνων και λαών και τον σεβασμό των τοπικών ιδιαιτεροτήτων.

Στο Συνέδριο του Τροππάου, η διαφωνία των δύο ανδρών δεν εξελίχθηκε σε ανοιχτή ρήξη, αλλά ανέδειξε τα διαφορετικά τους οράματα για την Ευρώπη. Τελικά επικράτησε η γραμμή του Μέτερνιχ, γεγονός που οδήγησε σε στρατιωτική επέμβαση στη Νάπολη και στη γενίκευση της πολιτικής καταστολής στα επόμενα συνέδρια. Η σύγκρουση αυτή είχε μακροπρόθεσμες συνέπειες, καθώς προανήγγειλε και τη δυσμενή στάση της Ιεράς Συμμαχίας απέναντι στην Ελληνική Επανάσταση του 1821.

Το Συνέδριο του Λάϊμπαχ (1821)

Το Συνέδριο του Λαίμπαχ υπήρξε ένα από τα πιο καθοριστικά συνέδρια της Ιεράς Συμμαχίας και το σημείο όπου η αντιπαράθεση ανάμεσα στον Κλέμενς φον Μέτερνιχ και τον Ιωάννη Καποδίστρια έφτασε στο αποκορύφωμα της. Το συνέδριο συγκλήθηκε στη σημερινή Λιουμπλιάνα της Σλοβενίας από τις 26 Ιανουαρίου έως τις 12 Μαΐου 1821 με σκοπό να αντιμετωπιστούν οι επαναστάσεις στον ιταλικό χώρο, αλλά διεξήχθη ταυτόχρονα με την έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης, γεγονός που φόρτισε ακόμη περισσότερο το πολιτικό κλίμα. Ο Μέτερνιχ εμφανίστηκε αποφασισμένος να επιβάλει τη λογική της απόλυτης καταστολής, ενώ ο Καποδίστριας ως Έλληνας βρέθηκε στη δύσκολη θέση να υπερασπιστεί μια πιο σύνθετη και ανθρώπινη αντίληψη για την ευρωπαϊκή σταθερότητα.

Σε πολιτικό και πρακτικό επίπεδο, ο Μέτερνιχ κέρδισε ξεκάθαρα. Οι αποφάσεις του Λάιμπαχ επιβεβαίωσαν πλήρως το δόγμα του Τροππάου με την καταδίκη και τον χαρακτηρισμό των φιλελεύθερων και εθνικών κινημάτων ως απειλή. Η Ιερά Συμμαχία λειτουργώντας, ως μηχανισμός επιβολής της απολυταρχικής τάξης, αναγνώρισε το το δικαίωμα της Αυστρίας να επέμβει στρατιωτικά και να καταστείλει τις επαναστάσεις στη Νάπολη και στο Πεδεμόντιο. Παράλληλα η επίσημη στάση των Μεγάλων Δυνάμεων και η καταδίκη της Ελληνικής Επανάστασης αντανακλά την κυριαρχία της πολιτικής του Μέτερνιχ, καθώς οι Έλληνες αγωνιστές απομονώθηκαν διπλωματικά.

Ο Καποδίστριας, αντίθετα, δεν κέρδισε σε άμεσο διπλωματικό επίπεδο. Οι προειδοποιήσεις του ότι η βίαιη καταστολή των κινημάτων στην Ιταλία θα οδηγούσε σε βαθύτερη πολιτική και επαναστατική κρίση αγνοήθηκαν. Επιπλέον με την υποστήριξη της Ελληνικής Επανάστασης η θέση του αποδυναμώθηκε, ενώ η επιρροή του στη ρωσική πολιτική μειώθηκε, γεγονός που θα οδηγήσει λίγο αργότερα στην αποχώρησή του από τη ρωσική διπλωματική υπηρεσία. Ωστόσο, σε βαθύτερο επίπεδο, ο Καποδίστριας κέρδισε πολιτικά και ιστορικά. Η επιβολή της καταστολής που αποφασίστηκε στο Λάιμπαχ δεν έφερε σταθερότητα στην Ευρώπη, αλλά μια προσωρινή σιωπή μέχρι οι συνθήκες να ωριμάσουν πολιτικά. Τα εθνικά κινήματα συνέχισαν να αναπτύσσονται, ενώ η Ελληνική Επανάσταση, παρά την αρχική απομόνωση οδήγησε τελικά στη δημιουργία ανεξάρτητου κράτους. Η εξέλιξη αυτή απέδειξε ότι η πολιτική του Μέττερνιχ δεν μπορούσε να αναχαιτίσει μόνιμα την ιστορική δυναμική για την ελευθερία των ιδεών και των λαών.

Κληρονομία – Αποτίμηση

Παρά τις αντιφάσεις και τις αποτυχίες του, ο Μέττερνιχ παραμένει κεντρική μορφή στην ιστορία της ευρωπαϊκής διπλωματίας. Η σκέψη του φωτίζει τον φόβο της αλλαγής και την προσπάθεια των παραδοσιακών δυνάμεων να διατηρήσουν την εξουσία τους σε έναν κόσμο που μεταβαλλόταν ραγδαία. Μέσα από τον συντηρητισμό και την εμμονή του στην τάξη, αποτυπώνεται με καθαρό τρόπο το δίλημμα της Ευρώπης του 19ου αιώνα: ασφάλεια μέσω σταθερότητας ή πρόοδος μέσω αλλαγής. Βραχυπρόθεσμα, η πολιτική του Μέττερνιχ πέτυχε. Η Ευρώπη γνώρισε μια περίοδο σχετικής ειρήνης μετά το 1815, χωρίς γενικευμένο πόλεμο. Ωστόσο, μακροπρόθεσμα, η προσπάθεια να ανακοπεί η ιστορική δυναμική του φιλελευθερισμού και του εθνικισμού αποδείχθηκε ανεπαρκής. Οι επαναστάσεις του 1821 στην Ελλάδα, του 1830 στην Γαλλία (Ιουλιανή Επανάσταση) και του 1848 στα ευρωπαϊκά κράτη (Άνοιξη των Λαών) έδειξαν τα όρια του συστήματος που ο ίδιος είχε οικοδομήσει.

Η ιστορία έδειξε ότι, παρά την προσωρινή επιτυχία του συστήματος της παλινόρθωσης, οι εξελίξεις δικαίωσαν σε μεγάλο βαθμό τη διάγνωση του Καποδίστρια. Οι επαναστάσεις του 1830 και του 1848 επιβεβαίωσαν ότι τα εθνικά και φιλελεύθερα αιτήματα δεν μπορούσαν να αγνοηθούν επ’ αόριστον. Ο Καποδίστριας άφησε πίσω του μια πολιτική παρακαταθήκη που ξεπερνά την ελληνική ιστορία. Εκπροσώπησε μια εναλλακτική ευρωπαϊκή σκέψη: ούτε άκαμπτο συντηρητισμό ούτε άκριτο ριζοσπαστισμό. Η πολιτική του φιλοσοφία υπενθυμίζει ότι η πραγματική σταθερότητα δεν επιτυγχάνεται με την άρνηση της αλλαγής, αλλά με τη συνειδητή διαχείρισή της. Σε έναν αιώνα όπου η Ευρώπη αναζητούσε την ισορροπία ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον, ο Καποδίστριας υπήρξε η φωνή της ιστορικής λογικής: ότι οι κοινωνίες προχωρούν, είτε το θέλουν οι κυβερνήτες τους είτε όχι. Το ζητούμενο δεν είναι να σταματήσεις την κίνηση της ιστορίας, αλλά να την καθοδηγήσεις.

Βιβλιογραφία – Πηγές

Adam Zamoyski. Rites of Peace: The Fall of Napoleon and the Congress of Vienna. London: HarperCollins, 2007.

Brian Vick. The Congress of Vienna: Power and Politics after Napoleon. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2014.

Capodistrias, Ioannis. Correspondance diplomatique. Paris: Plon, 1839.

Mark Jarrett. The Congress of Vienna 1814–1815. London: Longman, 1994.

Metternich, Klemens von. Memoirs of Prince Metternich, 1773–1815. Translated by Mrs. Alexander Napier. London: Richard Bentley, 1880.

Paul Schroeder. The Transformation of European Politics 1763–1848. Oxford: Oxford University Press, 1994.

Το έργο με τίτλο «Η Iδεολογική και Πολιτική Αντιπαράθεση Καποδίστρια – Μέττερνιχ που Καθόρισε το Μέλλον της Ευρώπης» από τον δημιουργό Δημήτρη Σχορτσανίτη διατίθεται με άδεια Creative Commons Αναφορά Δημιουργού – Μη Εμπορική Χρήση – Παρόμοια Διανομή 4.0 Διεθνές.