Χριστουγεννιάτικες κάρτες…..ιστορικό

στις

Η δημοσίευση βασίστηκε σε άρθρο του John Hanc που δημοσιεύθηκε στο  Smithsonian.com στις 9 Δεκ. 2015.

Η Χριστουγεννιάτικη κάρτα είναι ευχετήρια κάρτα που αποστέλλεται στα πλαίσια του παραδοσιακού εορτασμού των Χριστουγέννων, προκειμένου να μεταφέρει  συναισθήματα που σχετίζονται με το πνεύμα των ημερών και την εν γένει εορταστική περίοδο. Οι κάρτες ανταλλάσσονται συνήθως μερικές ημέρες πριν την ημέρα των Χριστουγέννων από πολλούς ανθρώπους (συμπεριλαμβανομένων ορισμένων μη Χριστιανών) στην δυτική κοινωνία και την Ασία. Η παραδοσιακή ευχή αναφέρει: «Εύχομαι καλά Χριστούγεννα και καλή χρονιά» αλλά υπάρχουν και παραλλαγές που εκφράζουν περισσότερο θρησκευτικό συναίσθημα ή  περιλαμβάνουν ένα ποίημα, μια προσευχή, στίχους Χριστουγεννιάτικων τραγουδιών ή βιβλικό στίχο, ενώ άλλες επικεντρώνονται στη γενική εορταστική περίοδο με ένα λακωνικό «Χρόνια Πολλά».

Σχεδιάγραμμα Ροδοσταυρικής κάρτας

Οι πρώτες καταγεγραμμένες Χριστουγεννιάτικες κάρτες εστάλησαν το 1611 από τον Μάικλ Μάγιερ στον Ιάκωβο Ι της Αγγλίας και τον γιο του Ερρίκο Φρειδερίκο, Πρίγκιπα της Ουαλίας. Οι εν λόγω κάρτες ανακαλύφθηκαν το 1979 από τον Άνταμ Μακλίν στο Γραφείο Αρχείων της Σκωτίας και ενσωμάτωναν Ροδοσταυρικές εικόνες, με τις εξής ευχές:

«Χαιρετισμούς, για τα γενέθλια του Ιερού Βασιλέα, στον πιο προσφιλή, δραστήριο και εξέχοντα άρχοντα Ιάκωβο, βασιλιά Μεγάλης Βρετανίας και Ιρλανδίας και Υπερασπιστή της αληθινής πίστης, με ευχές για χαρούμενο εορτασμό των Γενεθλίων του Κυρίου, με περισσότερη χαρά και τύχη, μπαίνοντας στο νέο ευοίωνο έτος 1612».

Το περιεχόμενο της κάρτας είχε σχεδιαστεί με τέτοιο τρόπο ώστε να σχηματίζει ένα τριαντάφυλλο. Paul Goodall,(2011). «A Rosicrucian Christmas Card».

Το έθιμο της αποστολής Χριστουγεννιάτικων καρτών ξεκίνησε στο Ηνωμένο Βασίλειο το 1843 από τον Σερ Χένρι Κόουλ, ο οποίος ήταν ανώτερος δημόσιος υπάλληλος (Κυβερνητικός υπάλληλος) που είχε συμβάλλει στη δημιουργία του νεοσύστατου τότε «Γραφείου Δημοσίων Αρχείων» (μετέπειτα Ταχυδρομείο) και διερωτήθηκε πώς το εν λόγω γραφείο θα μπορούσε να εξυπηρετεί καλύτερα τους απλούς ανθρώπους.

Διακεκριμένος εκπαιδευτικός και λάτρης των τεχνών, ο Χένρι Κόουλ ήταν μέλος των ανώτερων κοινωνικών κύκλων της πρώιμης Βικτωριανής Αγγλίας και είχε την ατυχία (sic) να αποκτήσει πολλούς γνωστούς & φίλους, οι οποίοι κατά τη διάρκεια των διακοπών του 1843 του προκάλεσαν άγχος………..

Το πρόβλημα ήταν οι επιστολές τους, αφού στην Αγγλία, η επιστολή των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς ήταν ένα παλαιό έθιμο το οποίο ήταν ευρέως διαδεδομένο, ειδικά μετά την επέκταση του Βρετανικού ταχυδρομικού συστήματος και την εισαγωγή του «Πένι Ποστ», το οποίο επέτρεπε στον αποστολέα να στείλει επιστολή ή κάρτα οπουδήποτε στη χώρα, επικολλώντας απλώς ένα γραμματόσημο μιας πέννας στην αλληλογραφία.

Πλέον, όλοι έστελναν επιστολές. Ο Κόουλ – που είναι γνωστός ως ο ιδρυτής του μουσείου Βικτόρια & Άλμπερτ στο Λονδίνο – όντας ενθουσιώδης υποστηρικτής του νέου ταχυδρομικού συστήματος, βλέποντας να συσσωρεύονται στοίβες της αναπάντητης αλληλογραφίας, προβληματιζόταν για το τι έπρεπε να κάνει. Όπως αναφέρει σχετικά ο Έις Κόλλινς, συγγραφέας του Ιστορίες πίσω από την μεγάλη παράδοση των Χριστουγέννων: «Στη Βικτωριανή Αγγλία, θεωρείτο αγένεια να μην απαντάς στην αλληλογραφία. Έπρεπε λοιπόν να βρει τρόπο να απαντήσει σε όλους αυτούς τους ανθρώπους».

Ευχετήρια κάρτα του Τζον Κάλκοτ Χόρσλεϊ, 1843, Αγγλία. MSL.3293-1987. © Victoria and Albert Museum, Λονδίνο. https://www.vam.ac.uk/articles/the-first-christmas-card

Ο Κόουλ είχε μια έμπνευση….πλησίασε έναν φίλο καλλιτέχνη, τον Τζον Χόρσλεϊ και του ζήτησε να σχεδιάσει μια ιδέα που είχε στο μυαλό του. Κατόπιν πήρε την εικόνα του Χόρσλεϊ – ένα τρίπτυχο που απεικόνιζε μια οικογένεια στο γιορτινό τραπέζι, πλαισιωμένη με εικόνες ανθρώπων που βοηθούν τους φτωχούς – και έβγαλε χίλια αντίγραφα σε ένα τυπογραφείο του Λονδίνου. Η εικόνα εκτυπώθηκε σε σκληρό χαρτόνι μεγέθους 13×8 εκατοστών, στην κορυφή των οποίων ήταν τυπωμένη η ένδειξη «ΠΡΟΣ:_____» που επέτρεπε στον Κόουλ να εξατομικεύσει τις απαντήσεις του και περιελάμβανε τον γενικό χαιρετισμό «Καλά Χριστούγεννα και Ευτυχισμένο το νέο έτος σε εσάς». Αυτή ήταν η πρώτη Χριστουγεννιάτικη κάρτα.

Σε αντίθεση με το ιστορικό άλλων παραδόσεων υπάρχει συμφωνία όσον αφορά στο όνομα και την ημερομηνία του συγκεκριμένου εθίμου. Αρχικά όμως υπήρξαν αντιδράσεις, αφού στην εικόνα της οικογένειας που γιορτάζει, ο Κόουλ και ο Χόρσλι είχαν απεικονίσει μικρά παιδιά να απολαμβάνουν ποτήρια με κρασί, μαζί με τα μεγαλύτερα αδέλφια και τους γονείς τους. «Εκείνη την εποχή στην Αγγλία υπήρχε πνεύμα συντηρητισμού», λέει ο Κόλλινς. «Υπήρχαν λοιπόν κάποιοι που πίστευαν ότι ενθάρρυνε την κατανάλωση αλκοόλ από ανήλικους».

Η κριτική δεν ήταν αρκετή για να αμβλύνει αυτό που κάποιοι στον κύκλο του Κόουλ αμέσως αναγνώρισαν ως έναν καλό τρόπο να εξοικονομηθεί χρόνος. Μέσα σε λίγα χρόνια, αρκετοί εξέχοντες Βικτοριανοί αντέγραψαν την κάρτα και τα Χριστούγεννα την έστελναν αντί ευχετήριας επιστολής.

Το 1959, ο Σαλβαδόρ Νταλί συμφώνησε να σχεδιάσει δέκα χριστουγεννιάτικες κάρτες για την Hallmark. Το επόμενο έτος, η Παναγία και το Βρέφος και η Θεία Γέννηση, πουλήθηκαν σε καταστήματα που εμπορεύονταν κάρτες Hallmark. (Αρχεία, Hallmark Cards, Inc., Kansas City, Mo.) πηγή

Ενώ οι Κόουλ και Χόρσλεϊ πήραν τα εύσημα για την πρώτη κάρτα, χρειάστηκαν αρκετές δεκαετίες για να υιοθετηθεί η Χριστουγεννιάτικη κάρτα, στην Μεγάλη Βρετανία όσο και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Όταν έγινε, αποτέλεσε αναπόσπαστο μέρος των εορτασμών – ακόμα και όταν ο ορισμός των «εορτών» επεκτάθηκε περιλαμβάνοντας την Πρωτοχρονιά, και άλλες εορτές όπως το Χάνουκα (Εβραϊκή γιορτή από τέλη Νοεμβρίου έως τέλη Δεκεμβρίου) την Κουάνζα (εορτασμός της Αφρικανικής διασποράς στην Αμερική από 26/12 έως 1/1) και το Χειμερινό Ηλιοστάσιο.

Το 1875 ο Λούις Πράγκ, Ρώσος μετανάστης με τυπογραφείο κοντά στη Βοστόνη, δημιούργησε την πρώτη Χριστουγεννιάτικη κάρτα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ήταν πολύ διαφορετική απ’ αυτήν του Κόουλ πριν 30 χρόνια, καθώς δεν περιείχε καν Χριστουγεννιάτικη ή εορταστική εικόνα. Η κάρτα απεικόνιζε ένα λουλούδι και έγραφε «Καλά Χριστούγεννα». Αυτή η πιο καλλιτεχνική προσέγγιση θα κατηγοριοποιούσε την πρώτη γενιά Αμερικανικών Χριστουγεννιάτικων καρτών. «Ήταν ζωντανές, όμορφες αναπαραστάσεις», λέει ο Collins. «Υπήρχαν πολύ λίγες παραστάσεις της Θείας Γέννησης ή εορταστικών εκδηλώσεων. Συνήθως απεικόνιζαν ζώα, φύση, ακόμα και εικόνες από τον Οκτώβριο ή τον Φεβρουάριο».

Η εκτίμηση της ποιότητας και της καλλιτεχνικής αξίας των καρτών ανέβηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1800 και ενθαρρύνθηκε περαιτέρω από διαγωνισμούς που διοργανώθηκαν από εκδότες καρτών, ενώ προσφέρθηκαν χρηματικά βραβεία για τα καλύτερα σχέδια. Οι πολίτες άρχισαν να συλλέγουν Χριστουγεννιάτικες κάρτες και κάθε σεζόν οι νέες κυκλοφορίες προβάλλονταν στις εφημερίδες, όπως προβάλλονται σήμερα τα βιβλία ή οι ταινίες.

Το 1894, ο διακεκριμένος Βρετανός συγγραφέας τεχνών Γκλίζον Γουάιτ αφιέρωσε ένα ολόκληρο τεύχος του διάσημου περιοδικού, The Studio, στην μελέτη των Χριστουγεννιάτικων καρτών, στην οποία αναφέρει ότι παρόλο που βρήκε τα σχέδια ενδιαφέροντα, δεν εντυπωσιάστηκε από τις αναγραφόμενες ευχές: «Είναι προφανές ότι ως λογοτεχνική αξία δεν αξίζει να γίνει συλλογή». (Τα σχόλια του Γουάιτ περιλαμβάνονται ως τμήμα διαδικτυακής έκθεσης Βικτοριανών Χριστουγεννιάτικων καρτών από τη βιβλιοθήκη Lilly του Πανεπιστημίου της Ιντιάνα).

Μεταξύ 1948 και 1957, ο Νόρμαν Ρόκγουελ δημιούργησε για την Hallmark 32 σχέδια Χριστουγεννιάτικων καρτών, συμπεριλαμβανομένου του Άη Βασίλη που κοιτά δύο παιδιά που κοιμούνται (1952) . ( Αρχεία, Hallmark Cards, Inc., Kansas City, Mo.) πηγή

Ο Τζορτζ Μπουντάι το 1968 στο βιβλίο του, Η Ιστορία της Χριστουγεννιάτικης Κάρτας, γράφει: «Στην κατασκευή Βικτοριανών Χριστουγεννιάτικων καρτών, γινόμαστε μάρτυρες της εμφάνισης μιας μορφής λαϊκής τέχνης, η οποία θα είναι προσαρμοσμένη στις μεταβατικές συνθήκες της κοινωνίας και τις μεθόδους παραγωγής της».

Η σύγχρονη βιομηχανία Χριστουγεννιάτικων καρτών ξεκίνησε το 1915, όταν ο Τζόις Χολ, μαζί με τα αδέλφια του Ρόλι και Γουίλιαμ, οι οποίοι είχαν μια εταιρεία εκτύπωσης καρτών με έδρα το Κάνσας, δημοσίευσαν την πρώτη κάρτα. Η εταιρεία Hall Brothers (η οποία μια δεκαετία μετά άλλαξε το όνομά της σε Hallmark) υιοθέτησε νέα μορφή για τις κάρτες διαστάσεων 10 εκ. πλάτος, 15 εκ. ύψος, διπλωμένη μία φορά και τοποθετημένη σε φάκελο.

Ο Στιβ Ντόιλ, αντιπρόεδρος της Χόλμαρκ/Hallmark λέει: «Διαπίστωσαν ότι σε μια ταχυδρομική κάρτα οι άνθρωποι δεν είχαν αρκετό χώρο για να γράψουν όλα όσα ήθελαν να πουν, αλλά δεν ήθελαν να γράψουν ολόκληρη επιστολή».

Σε αυτή την νέα μορφή «τύπου βιβλίου» – που παραμένει το πρότυπο του κλάδου – πολύχρωμες Χριστουγεννιάτικες κάρτες με κοκκινοφορεμένους Αι Βασίληδες και λαμπρά αστέρια της Βηθλεέμ, που περιείχαν χαρούμενα, αν και σύντομα στερεότυπα μηνύματα, έγιναν εξαιρετικά δημοφιλείς τη δεκαετία του 1930-1950. Καθώς αυξανόταν η ζήτηση, η Hallmark και οι ανταγωνιστές της αναζήτησαν νέες ιδέες, αναθέτοντας τον σχεδιασμό σε διάσημους καλλιτέχνες με αποτέλεσμα την δημιουργία καρτών από τον Σαλβαδόρ Νταλί, την Γιαγιά Μόουσες (=Anna Mary Robertson Moses καλλιτέχνις παραδοσιακής τέχνης) και τον Νόρμαν Ρόκγουελ, ο οποίος σχεδίασε μια σειρά Χριστουγεννιάτικων καρτών για την Hallmark (οι κάρτες Ρόκγουελ εξακολουθούν να εκτυπώνονται).

Η καλύτερη σε πωλήσεις χριστουγεννιάτικη κάρτα της Hallmark, «Τρείς μικροί άγγελοι», παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1977. Αυτή η χαριτωμένη, θρησκευτική κάρτα περιλαμβάνει τρεις αγγέλους που προσεύχονται και τις λέξεις, «Ο Θεός να σας ευλογεί, να σας αγαπά, να σας βοηθά……τα Χριστούγεννα και για πάντα.» ( Hallmark Archives, Hallmark Cards, Inc., Kansas City).

Ωστόσο, η δημοφιλέστερη Χριστουγεννιάτικη κάρτα όλων των εποχών είναι απλή. Περιλαμβάνει την εικόνα τριών αγγέλων Χερουβείμ, δύο εκ των οποίων προσεύχονται με μάτια κλειστά και ο τρίτος με ανοικτά μεγάλα, μπλέ μάτια και το φωτοστέφανο ελαφρώς κυρτό. Το κείμενο αναφέρει: «Ο Θεός να σας ευλογεί, να σας βοηθά και να σας αγαπά……τα Χριστούγεννα και για πάντα». Η κάρτα αυτή, που δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1977 και αποτελεί μέρος της συλλογής της Hallmark, έχει πουλήσει 34 εκατομμύρια αντίτυπα.

Η παρουσίαση, πριν από 57 χρόνια, του πρώτου Χριστουγεννιάτικου γραμματόσημου από τα Ταχυδρομεία των Η.Π.Α καταδεικνύει την δημοτικότητα της Χριστουγεννιάτικης κάρτας. Απεικόνιζε ένα στεφάνι, δύο κεριά και είχε τις λέξεις «Χριστούγεννα, 1962». Σύμφωνα με το Ταχυδρομείο, το τμήμα παρήγγειλε την εκτύπωση 350 εκατομμυρίων γραμματοσήμων αξίας 4 σέντς και χρώματος πράσινου – λευκού. Ωστόσο, όπως λέει ο Ντανιέλ Πιάτσα, επιμελητής φιλοτελισμού για το Εθνικό Ταχυδρομικό Μουσείο του Σμιθσόνιαν, «υποτίμησαν την ζήτηση και κατέληξαν να κάνουν ειδική εκτύπωση».

Υπήρχε όμως ένα πρόβλημα:

«Δεν είχαν αρκετό χαρτί στο σωστό μέγεθος». Ως εκ τούτου, η πρώτη εκτύπωση των νέων Χριστουγεννιάτικων γραμματοσήμων έγινε σε φύλλα των 100, ενώ η δεύτερη ήταν σε φύλλα των 90. (Αν και δεν είναι σπάνια, τα δεύτερα φύλλα εκτύπωσης αυτών των γραμματοσήμων σήμερα έχουν συλλεκτική αξία).

Ωστόσο, χάρη στις άοκνες προσπάθειες του Γραφείου Χάραξης και Εκτύπωσης, εκτυπώθηκαν και διανεμήθηκαν μέχρι το τέλος του έτους συνολικά ένα δισεκατομμύριο αντίτυπα Χριστουγεννιάτικων γραμματοσήμων του 1962.

Απεικόνιση του πρώτου Χριστουγεννιάτικου γραμματοσήμου των Η.Π.Α 1962

Σήμερα, μεγάλο μέρος της επιχειρηματικότητας στις Χριστουγεννιάτικες κάρτες βρίσκεται σε μικρότερους, εξειδικευμένους εκδότες, το έργο των οποίων διατίθεται σε καταστήματα δώρων και σε χαρτοπωλεία. «Αυτοί οι μικρότεροι εκδότες φέρνουν πολλές νέες ιδέες» αναφέρει ο Πήτερ Ντόερτι, εκτελεστικός διευθυντής της Ένωσης Ευχετήριων Καρτών, μιας εμπορικής ομάδα που εδρεύει στην Ουάσινγκτον και η οποία εκπροσωπεί τους εκδότες καρτών. «Υπάρχουν αναδυόμενες κάρτες, κάρτες βίντεο, κάρτες ήχου, κάρτες που καλύπτουν όλα τα γούστα».

Τα αισθήματα που εκφράζουν οι ευχές, είναι διαφορετικά από τις ευχές του παρελθόντος. «Δεν είναι του τύπου – σε σένα και τους δικούς σου γι’ αυτό το εορταστικό, γεγονός – εν είδει πρόζας» όπως λέει ο Ντόερτι. «Αυτές οι κάρτες υπάρχουν ακόμα, αλλά οι νεότεροι εκδότες γράφουν σε μια γλώσσα που απευθύνεται σε μια νεότερη γενιά».

Η πρώτη κάρτα του Χένρι Κόουλ ήταν ένας βολικός τρόπος για να επικοινωνήσει με τους πολλούς φίλους και συνεργάτες του χωρίς να χρειάζεται να συντάξει μακροσκελείς, εξατομικευμένες απαντήσεις για τον καθένα. Ωστόσο, υπάρχουν ακόμη αναφορές ότι κάρτες του Κόουλ πωλούνται για ένα σελίνι η καθεμία στην γκαλερί του στο Λονδίνο, πιθανότατα για λόγους φιλανθρωπίας. Τελικά ο Σερ Κόουλ ίσως να μην ήταν μόνο πρωτοπόρος της Χριστουγεννιάτικης κάρτας, αλλά και προφήτης μιας άλλης πτυχής του εορτασμού των Χριστουγέννων.

Πηγή