Επιδημία…………χορού το 1518 στο Στρασβούργο

στις

The Dancing Plague of 1518

Δοκίμιο του Ned Pennant-Rea  

Screen Shot 2018-09-27 at 6.13.02 PM

Μετάφραση, επιμέλεια παρουσίασης: Πυθεύς


Εκείνον τον Ιούλιο, πεντακόσια χρόνια πριν, μια παράδοξη μάστιγα έπληξε την πόλη του Στρασβούργου. Φαινομενικά χωρίς λόγο, εκατοντάδες πολίτες βρέθηκαν να χορεύουν μανιωδώς για μέρες, μέχρι που σωριάζονταν αναίσθητοι ή σε ορισμένες περιπτώσεις, έχαναν τη ζωή τους.

443px-Hondius_brugje.jpg
πηγή

Σε μιά πρόχειρη σκηνή με φόντο την πολύβουη αγορά αλόγων του Στρασβούργου, μπουλούκια ανθρώπων λικνίζονται στους ήχους φλάουτων, τυμπάνων και χάλκινων πνευστών. Ο καλοκαιρινός ήλιος τους χτυπά αλύπητα καθώς αναπηδούν πότε στο ένα, πότε στο άλλο πόδι, στριφογυρίζουν διαγράφοντας κύκλους και φωνάζουν δυνατά. Από μακριά το θέαμα μπορεί  να θύμιζε καρναβαλιστές, αλλά με προσεκτικότερη παρατήρηση αποκαλύπτεται πιο ανησυχητικό. Τα χέρια τους κινούνται ασυντόνιστα και απότομα, τα σώματά τους σπασμωδικά. Ρούχα κουρελιασμένα, πρόσωπα ισχνά, όλα μούσκεμα στον ιδρώτα. Μάτια που γυαλίζουν, βλέμμα απόμακρο. Αίμα από τα πρησμένα πόδια τους, ποτίζει το δέρμα στις μπότες και τα ξύλινα παπούτσια τους. Αυτοί δεν είναι γλεντοκόποι αλλά χορομανείς, πέρα για πέρα κυριευμένοι απ᾽τη μανία του χορού.

Σε γενικές γραμμές αυτή είναι η δημόσια εικόνα για το απόγειο της χορομανίας που βασάνισε το Στρασβούργο καταμεσής του καλοκαιριού το 1518. Γνωστή και ως ‹επιδημία χορού›, ήταν η πιο θανάσιμη και λεπτομερέστερα καταγεγραμμένη από τις περισσότερες των δέκα λοιμωδών νόσων που εκδηλώθηκαν κατά μήκος των ποταμών Ρήνου και Μοζέλλα από το 1374. Πολυάριθμες αφηγήσεις των παράδοξων γεγονότων που εκτυλίχθηκαν εκείνο το καλοκαίρι μπορούν να βρεθούν διάσπαρτες σε ποικίλα σύγχρονα έγραφα και χρονικά γραμμένα τις δεκαετίες και τους αιώνες που ακολούθησαν. Ένα χρονογράφημα του 17ου αιώνα γραμμένο από τον νομικό και αρχαιοδίφη Johann Schilter στο Στρασβούργο, μνημονεύει ένα χειρόγραφο ποίημα το οποίο δε σώζεται σήμερα:

Στο Στρασβούργο εκατοντάδες άρχισαν να χορεύουν και ν᾽ αναπηδούν, γυναίκες, άντρες, στην λαϊκή αγορά, σε δρόμους και σοκάκια, μέρα νύχτα· πολλοί απ᾽ αυτούς δεν έτρωγαν τίποτα, μέχρι η αρρώστια να τους αφήσει τελικά. Τούτη η συμφορά ονομάστηκε χορός του Αγίου Βίτου.

Άλλο χρονικό του 1636 εξιστορεί μια λιγότερη αίσια κατάληξη:

Το έτος 1518 μ.Χ. … έπληξε τους ανθρώπους μια απίστευτη και φρικιαστική αρρώστια που λεγόταν χορός του Αγίου Βίτου … οι άνθρωποι καταλήφθηκαν από τρέλα και άρχισαν να χορεύουν μέρα-νύχτα ωσότου πέσουν κάτω λιπόθυμοι και παραδοθούν στον θάνατο.

Το ξέσπασμα της νόσου γοήτευσε τον ιατρό και αλχημιστή Παράκελσο, ο οποίος επισκέφθηκε το Στρασβούργο οκτώ χρόνια μετά την επιδημία. Σύμφωνα με το έργο του, Opus Paramirum σχετικά με τις αιτίες και την προέλευση των ασθενειών από τις τρείς ουσίες] και διάφορα χρονικά συμφωνούν, όλα άρχισαν με μια γυναίκα. Η κυρία Troffea έσυρε το χορό στις 14 Ιουλίου στο στενό λιθόστρωτο σοκάκι έξω από το μισο-ξύλινο σπίτι της. Απ᾽ όσο γνωρίζουμε δεν είχε μουσική συνοδεία· έτσι απλά άρχισε να χορεύει. Αδιαφορώντας για τις αγωνιώδεις εκκλήσεις του συζύγου της να σταματήσει, συνέχισε για ώρες μέχρι που ο ουρανός σκοτείνιασε και εκείνη κατέρρευσε απότομα κι έμεινε κουλουριασμένη κατάχαμα τρέμοντας από την εξάντληση. Το επόμενο πρωί στηρίχθηκε ξανά στα πρησμένα της πόδια κι άρχισε να χορεύει πριν την εμποδίσουν η δίψα και η πείνα. Η τρίτη μέρα βρήκε ανθρώπους μεγάλης και διαρκώς αυξανόμενης ποικιλίας —πραματευτάδες, αχθοφόρους, ζητιάνους, προσκυνητές, ιερωμένους, καλόγριες— να χαζεύουν με ακόρεστη ασέβεια το θέαμα. Η μανία διαφέντευε την κυρία Troffea για διάστημα τεσσάρων έως έξι ημερών όταν παρενέβησαν τρομοκρατημένες οι αρχές και την έστειλαν με κάρο τριάντα μίλια μακριά στην πόλη Σαβέρν. Εκεί θα μπορούσε να θεραπευτεί στο ιερό του Βίτου, του αγίου που πίστευαν ότι την είχε καταραστεί. Κάποιοι όμως από τους μάρτυρες της παράξενης παράστασής της είχαν αρχίσει να την μιμούνται και σε λίγες μέρες, πάνω από τριάντα χορομανιακοί βρίσκονταν σε δράση, ορισμένοι τόσο ξέφρενη που μόνον ο θάνατος θα μπορούσε να την σταματήσει.

Dancingplague2.jpg
πηγή

Όσο περισσότερα γίνονταν τα θύματα της ασυνήθιστης αυτής επιδημίας, τόσο γιγαντωνόταν η απελπισία των αρχών που προσπαθούσαν να την ελέγξουν. Ο κλήρος το χαρακτήριζε εκδικητικό έργο του αγίου Βίτου, όμως οι δημοτικοί σύμβουλοι εμπιστεύτηκαν την ανακοίνωση της ιατρικής κοινότητας ότι ο χορός ήταν ‹φυσική ασθένεια προερχόμενη από υπερθέρμανση του αίματος›. Σύμφωνα με την θεωρία των χυμών του σώματος (humoral theory) οι πάσχοντες θα έπρεπε να μεταγγίζονται. Οι γιατροί ωστόσο συνέστηναν τη θεραπεία που είχε δοθεί σε προηγούμενα θύματα της παράξενης αρρώστιας: μόνο χορεύοντας θα μπορούσαν να απαλλαχτούν.

Σε χρονικό του 16ου αιώνα καταγράφονται οι επόμενες κινήσεις του συμβουλίου από τον αρχιτέκτονα Daniel Specklin. Ξυλουργοί και δερματουργοί διατάχθηκαν να μετατρέψουν προσωρινά τις αίθουσες των εργαστηρίων τους σε πίστες κατάλληλες για χορό και να κατασκευάσουν ανάλογες πλατφόρμες στις αγορές αλόγων και σιτηρών, σε δημόσια θέα. Για να διατηρούν σε κίνηση τους αρρώστους και να επιταχύνουν τη γιατρειά τους, σύμφωνα με την ιατρική οδηγία, δεκάδες μουσικοί θα αμείβονταν για να παίζουν τύμπανα, βιολιά, φλάουτα και χάλκινα συνοδευόμενοι από υγιείς χορευτές που θα συγκεντρώνονταν για να τους ενθαρρύνουν. Οι αρχές ήλπιζαν στη δημιουργία ιδανικών συνθηκών για να ξεθυμάνει ο χορός από μόνος του.

Απέτυχαν οικτρά. Τείνοντας να πιστεύουν περισσότερο την μεταφυσική, αντί της επιστημονικής ερμηνείας, η πλειονότητα των θεατών αντιλήφθηκε τις φρενήρεις χορευτικές κινήσεις σαν επίδειξη του μεγέθους της οργής του αγίου Βίτου. Με κανέναν αναμάρτητο, πολλοί παρασύρθηκαν από τη μανία. Στο χρονικό της οικογένειας Imlin καταγράφηκε ότι μέσα σ᾽ ένα μήνα η επιδημία εξαπλώθηκε σε τετρακόσιους κατοίκους.

Hondius_processie.jpg
πηγή

Το δημοτικό συμβούλιο διέταξε την διάλυση των πρόχειρων χορευτικών σκηνών. Εφόσον οι χορομανιακοί αισθάνονταν αναγκασμένοι να συνεχίσουν τις ενοχλητικές τους κινήσεις, θα έπρεπε να το κάνουν μακριά από τα βλέμματα του κοινού. Το συμβούλιο προχώρησε παραπέρα, απαγορεύοντας σχεδόν κάθε μουσικοχορευτική εκδήλωση στην πόλη μέχρι τον Σεπτέμβριο. Αυτό δεν ήταν αμελητέο αν αναλογιστεί κανείς ότι τα δημόσια χορευτικά δρώμενα κατείχαν κεντρική θέση στον πολιτισμό τους —από τα ντελικάτα βήματα της αποκαλούμενης bassadanza, που χόρευαν οι ευυπόληπτοι πολίτες, μέχρι το χοροπηδητό που ανακούφιζε τους εθισμένους στη μπύρα, ανοιχτόκαρδους αγρότες.

Ο Sebastian Brant, καγκελάριος του Στρασβούργου και συγγραφέας του The Ship of Fools (1494), αναφέρεται λεπτομερώς στην εξαίρεση από την απαγόρευση: «εφόσον αξιοπρεπείς πολίτες επιθυμούν να χορεύουν σε γάμους ή Λειτουργίες Ευχαριστιών στα σπίτια τους, θα μπορούσαν να το κάνουν με συνοδεία εγχόρδων, εναπόκειται όμως στη συνείδησή τους η χρήση κρουστών και τυμπάνων». Μάλλον θεωρήθηκε ότι σε σχέση με τα κρουστά, τα έγχορδα ήταν λιγότερο πιθανό να προκαλέσουν τη μανία.

Επιπρόσθετα, το συμβούλιο ζήτησε την μεταφορά των βαρειά πασχόντων ασθενών στο ιερό του αγίου Βίτου, τρεις ημέρες διαδρομή με κάρο, όπου είχε αποθεραπευτεί η κυρία Troffea. Εκεί, οι ιερείς τοποθετούσαν τους χορομανιακούς, οι οποίοι πιθανότατα έτρεμαν ακόμα σαν ψάρια έξω απ᾽ το νερό, κάτω από ένα ξυλόγλυπτο του Βίτου. Τους φορούσαν μικρούς σταυρούς στα χέρια και κόκκινα παπούτσια στα πόδια. Ράντιζαν τις σόλες και το πάνω μέρος των παπουτσιών αυτών με αγιασμό και ζωγράφιζαν σταυρούς με αγιασμένο λάδι. Αυτό το τελετουργικό, εκτελεσμένο μέσα σε βαριά ατμόσφαιρα θυμιατισμένη με λιβάνι και ξόρκια στα λατινικά, απέφερε το επιθυμητό αποτέλεσμα.

Το νέο έφτασε γρήγορα στο Στρασβούργο και ακόμα περισσότεροι στάλθηκαν στη Σαβέρν για να συγχωρεθούν από τον Βίτο. Σε διάστημα περίπου μιας εβδομάδας, η βροχή των ταλαιπωρημένων προσκυνητών είχε μειωθεί σε ψιχάλες. Η μάστιγα του χορού είχε διαρκέσει περισσότερο από ένα μήνα, από τα μέσα Ιουλίου έως τα τέλη Αυγούστου ή τις αρχές του Σεπτέμβρη. Στις εξάρσεις της, πέθαιναν περίπου δεκαπέντε άνθρωποι κάθε ημέρα. Ο τελικός απολογισμός είναι άγνωστος αλλά, αν αληθεύει ένας τέτοιος ημερήσιος ρυθμός, θα μπορούσε να μετριέται σε εκατοντάδες.

Αν όχι ένας εξαγριωμένος άγιος ή το υπέρθερμο αίμα, τότε τι προκάλεσε την χορευτική μανία; Σύμφωνα με την άποψη του Παράκελσου, ο μαραθώνιος χορός της κυρίας Troffea ήταν ένα τερτίπι για να φέρει σε δύσκολη θέση τον σύζυγό της: «Προκειμένου η απάτη να είναι όσο πιο αληθοφανής γινόταν και να δίνει πράγματι την εντύπωση ασθένειας, χοροπηδούσε και τραγουδούσε, κάτι που ο άντρας της έβρισκε ιδιαίτερα κακόγουστο και προσβλητικό». Βλέποντας την επιτυχία του κόλπου ακόμα περισσότερες γυναίκες άρχισαν να χορεύουν, ώστε να ενοχλήσουν κι εκείνες τους συζύγους τους, παρακινημένες από «ελεύθερες, έκφυλες και ασεβείς σκέψεις».

Το είδος αυτής της χορευτικής μανίας καταχωρήθηκε από τον Παράκελσο με τους όρους Chorea (χορεία) lasciva (που προκαλείται από ηδονικές επιθυμίες, «δίχως φόβο ή σεβασμό») παραπλεύρως της Chorea imaginativa (που προκαλείται από την φαντασία «από οργή και βωμολοχία») και της Chrorea naturalis (μιας πολύ πιό ήπιας μορφής, που έχει σωματικά αίτια) σαν τρεις κύριες εκφάνσεις της χορείας.

Ενώ ο διάσημος εικονοκλάστης Παράκελσος αξίζει τα εύσημα για τον εντοπισμό των αιτίων της ασθένειας στον εγκέφαλο των χορομανιακών παρά στους ουρανούς, ήταν επίσης ένας μισογύνης του οποίου οι διαγνώσεις τώρα φαίνονται κάπως γελοίες.

Paracelsus.jpg
πηγή

Αρκετοί σύγχρονοι ιστορικοί υποστήριξαν ότι οι κινησιακές επιδημίες της μεσαιωνικής Ευρώπης προκλήθηκαν από την ερυσίβη (της οποίας δραστική αλκαλοειδής ουσία είναι η εργοταμίνη) μύκητα στα βλαστάρια της υγρής σίκαλης, η οποία μπορεί να προκαλέσει σπασμούς, τραντάγματα και παραισθήσεις —σύνδρομο γνωστό με την ονομασία ‹φωτιά του αγίου Αντωνίου› [περισσότερα για την πάθηση: «Χορεία του SydenhamΓνωσιακή Βάση Νευρολογίας, Μάρτιος 18, 2015]. Ωστόσο, ο ιστορικός John Waller κατέρριψε την υπόθεση της ερυσίβης στο εξαιρετικό βιβλίο του για την επιδημία του χορού, A Time to Dance, a Time to Die (2009). Ναι, η εργοταμίνη μπορεί να προκαλέσει σπασμούς και παραισθήσεις, αλλά ταυτόχρονα περιορίζει την κυκλοφορία του αίματος στα άκρα. Κάποιος δηλητηριασμένος από αυτή, απλά δεν μπορεί να χορεύει για μέρες συνεχόμενες.

Η ερμηνεία του Waller για την επιδημία προκύπτει από την βαθιά του γνώση για το υλικό, πολιτισμικό και πνευματικό περιβάλλον του Στρασβούργου της εποχής εκείνης. Η αυλαία του βιβλίου του ανοίγει με αναφορά στον H. C. Erik Midelfort και το έργο του A History of Madness in Sixteenth-Century Germany (1999):

Οι νευρικές διαταραχές του παρελθόντος δεν είναι απολιθωμένες οντότητες οι οποίες μπορούν ανασυρθούν από τη θέση τους και να τοποθετηθούν απαράλλαχτες κάτω από τα σύγχρονα μικροσκόπιά μας. Φαίνονται, ίσως, πιο πολύ σαν μέδουσες που συμπτύσσονται και στεγνώνουν όταν απομακρυνθούν από το περιβάλλον του θαλασσινού νερού.

Σύμφωνα με τον Waller, οι φτωχοί στο Στρασβούργο συνιστούσαν ομάδα υψηλού κινδύνου. Πρώτα απ᾽όλα, υπήρχε προηγούμενο. Κάθε τέτοια επιδημία στην Ευρώπη μεταξύ των ετών 1374 και 1518 είχε σημειωθεί κοντά στο Στρασβούργο, κατά μήκος του δυτικού ορίου της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Έπειτα, υπήρχαν οι κατάλληλες προϋποθέσεις. Το 1518, σωρεία από κακές συγκομιδές, πολιτική αστάθεια και η εμφάνιση της σύφιλης, είχαν προκαλέσει ανησυχία στο έπακρο ακόμα και με τα κριτήρια της πρώιμης νεότερης περιόδου. Το μαρτύριο αυτό εκδηλώθηκε σαν υστερικός χορός επειδή οι πολίτες πίστευαν ότι κάτι τέτοιο ήταν δυνατόν να συμβεί. Οι άνθρωποι μπορεί να γίνουν εξαιρετικά ευεπηρέαστοι και μια δυνατή πίστη στην εκδικητικότητα του Αγίου Βίτου αρκούσε για να τους επισκεφτεί η κατάρα του. «Ο νους των χορομανιακών αποτραβήχτηκε στα ενδότερά του» γράφει ο Waller «περιορισμένος από τις φουρτουνιασμένες θάλασσες των βαθύτερων φόβων τους».

800px-Navolger_Bruegel.png
πηγή

Ένας τρόπος να διαλευκανθεί η υπόθεση της χορομανίας είναι να αναλογιστούμε τα επίπεδα έκστασης που αγγίζουν οι σημερινοί άνθρωποι. Σε πολιτισμούς ανά τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων αυτών της Βραζιλίας της Μαδαγασκάρης και της Κένυας, οι λαοί υποβάλλονται αυτόβουλα σε καταστάσεις ύπνωσης κατά την διάρκεια τελετών ή ακούσια σε περιόδους ακραίας ψυχοσωματικής πίεσης. Αφότου υπνωτιστούν η αντίληψή τους για τον πόνο και την εξάντληση περιθωριοποιείται. Ο Waller περιγράφει την διασπορά της μανίας του χορού σαν παράδειγμα ψυχικής μόλυνσης και την παραλληλίζει με την επιδημία νευρικού γέλιου που καταπλάκωσε ολόκληρη περιοχή στην Τανγκανίκα (Tanganyika:σημερινή Τανζανία) το 1963, χρονιά κατάφορτη από μετεποικισμούς. Όταν δυο τρία κορίτσια σε τοπικό ιεραποστολικό σχολείο άρχισαν τα χαχανητά οι φίλες τους τις ακολούθησαν μέχρι που τα δύο τρίτα των μαθητριών βρέθηκαν να γελούν και να ξεφωνίζουν ανεξέλεγκτα. Το γεγονός ανάγκασε τους ιθύνοντες να κλείσουν το σχολείο. Επιστρέφοντας σπίτι, οι μαθήτριες μόλυναν τις οικογένειές τους και σύντομα ολόκληρα χωριά γέμισαν υστερικούς. Οι γιατροί κατέγραψαν αρκετές εκατοντάδες περιπτώσεις διάρκειας μιας εβδομάδας κατά μέσο όρο.

Φυσικά, οι επιδημιολογικές χορείες επιδέχονται έναν ακόμα παραλληλισμό με τον σύγχρονο πολιτισμό του παραληρήματος. Παρότι συνήθως χωρίς τα ματωμένα πόδια και τις εκκλήσεις οίκτου των χορομανιακών του 16ου αιώνα και συχνά με λίγη χημική βοήθεια, δεν είναι σπάνιο για τους καλεσμένους των πάρτυ να χορεύουν για μέρες με μικρο διαλείμματα, απέχοντας από ύπνο και φαγητό, κάποιες φορές κινώντας τα πόδια τους με χάρη και αρμονία και άλλοτε χωρίς. Αν κάποιος τέτοιος χορευτής, επηρεασμένος ίσως από κάποιο ισχυρό χορευτικό φίλτρο, μεταφερόταν στην πίστα της αγοράς αλόγων του Στρασβούργου της πρώιμης νεότερης εποχής μισή χιλιετία πριν, ίσως να μην φαινόταν εντελώς ξένος.

Ned Pennant-Rea

Screen Shot 2018-09-27 at 6.13.02 PM


Εικόνα εξωφύλλου

commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Dance_epidemic_in_Meulebeeck.jpg

Για την χορομανία γενικότερα σαν φυσιοκοινωνιολογικό φαινόμενο το οποίο παρατηρήθηκε στην βόρεια και κεντρική Ευρώπη κυρίως μεταξύ του 14ου και του 17ου αιώνα, μπορείτε να διαβάσετε σχετικό λήμμα στη wikiwand

Advertisements