Γκαίτε … ραψωδία για την Φύση

στις

εικόνα εξωφύλλου: Καλλιτεχνική απόδοση του 1920 για την έρευνα του Γκαίτε σχετικά με το διαγναθικό οστό από τον Ρώσο ζωγράφο Dmitrievich Ezuchevsky (1880-1928)

απόδοση στα Ελληνικά : Πυθεύς

Ενδεχομένως το πλέον ενδεδειγμένο προοίμιο για την επίσημη πρώτη έκδοση της έντυπης επιθεώρησης Nature [4 Νοεμβρίου, 1869] στόχος της οποίας ήταν να αντικατοπτρίσει στον ανθρώπινο νου το είδωλο της μορφής που η ίδια η Φύση επιλέγει για εικόνα της  —αυτό που όλοι μας αποκαλούμε πρόοδο της επιστήμης. 

Nature-1869-II2

Ο Γκαίτε αναφέρει, ότι εκείνες τις μέρες της συγγραφής τούτης της έκθεσης για την Φύση, ήταν απασχολημένος κυρίως με εργασίες στην συγκριτική ανατομία· και το 1786 βίωνε την απίστευτη ταλαιπωρία να προσελκύσει το ενδιαφέρον στην ανακάλυψή του για την παρουσία διαγναθικού οστού στον άνθρωπο (η απουσία του οποίου είχε χαρακτηρισθεί ταξινομικό γνώρισμα των Homo). Στην συνέχεια επικεντρώθηκε στις μεταμορφώσεις των φυτών και στην σύνταξη θεωρίας για το κρανίο. Αργότερα βρέθηκε στην ευχάριστη θέση να δεί Γερμανούς φυσιοδίφες να αναλαμβάνουν το έργο του.

Πολλοί θα χαρακτήριζαν πανθεϊστικό το ύφος του δοκιμίου για την Φύση, κάτι το οποίο ο ίδιος ο Γκαίτε ουδέποτε αρνήθηκε. Σε σχετική επεξηγηματική επιστολή του προς τον Καγκελάριο von Muller στις 26 Μαΐου 1828, αναφέρει:

“Θα μπορούσα να ορίσω ως συγκριτικό, τον βαθμό της διορατικότητας που έχω αναπτύξει, προσπαθώντας συνάμα να εκφράσω την τάση του προς το υπερθετικό, αυτό που μέλλει να επιτευχθεί.”

“Είναι πρόδηλη η κλίση προς κάποιο είδος πανθεϊσμού, κατά την σύλληψη μιας απροσμέτρητης, ανεπιφύλακτης, κωμικά αυτο-αντιφατικής Οντότητας, υποκείμενης των φαινομένων της Φύσης· και μπορεί να περάσει για αστεϊσμός που φέρει μέσα του πικρή αλήθεια.”

“Αν εξετάσουμε τα μεγάλα επιτεύγματα μέσω των των οποίων όλα τα φυσικά φαινόμενα σταδιακά συνδέθηκαν με τον ανθρώπινο νου και τότε, για μια ακόμη φορά, μελετήσουμε προσεκτικά το παρακάτω δοκίμιο, μέλλει, όχι δίχως χαμόγελο, να παραβάλλουμε το συγκριτικό, όπως το αποκαλώ, με το υπερθετικό στο οποίο βρισκόμαστε τώρα και να απολαύσουμε την πρόοδο πενήντα ετών.”

Screen Shot 2017-11-12 at 20.46.15

ΦΥΣΗ! Μας περιβάλλει και μας αγκαλιάζει: αδύναμοι να διαχωρίσουμε τον εαυτό μας, ανήμποροι να την διαπεράσουμε.

Δίχως να ρωτήσει, δίχως να προειδοποιήσει, μας τραβά στον κυκλικό χορό της και μας στροβιλίζει ωσότου κουραστούμε και πέσουμε απ᾽ τα χέρια της.

Πλάθει πάντα νέες μορφές: ότι υπάρχει, δεν υπήρξε ποτέ ξανά, ότι υπήρξε δεν επανέρχεται. Όλα είναι καινούρια κι όμως τελικά τίποτα παρά παλιά. 

Ζούμε στο μέσον, τα πέρατά της δεν γνωρίζουμε.  Μας μιλάει ακατάπαυστα αλλά δεν προδίδει το μυστικό της. Διαρκώς την επηρεάζουμε και παρ᾽ όλα αυτά ουδεμία εξουσία έχουμε πάνω της. 

Το μόνο που μοιάζει στόχος της είναι η Προσωπικότητα· διόλου νοιάζεται όμως για τα πρόσωπα. Πάντα χτίζει και γκρεμίζει· αλλά το εργαστήρι της, απρόσιτο.

Ζεί μέσα στα παιδιά της· αλλά, πού βρίσκεται η μητέρα; Είναι η μόνη καλλιτέχνιδα· χρησιμοποιεί το πιό ομοιογενές υλικό για τα εντελώς αντίθετα· φθάνοντας, δίχως ίχνος προσπάθειας, στην τελειότητα, με απόλυτη ακρίβεια, μολονότι πάντα καλύπτεται από κάποιο πέπλο τρυφερότητας. 

Καθένα από τα έργα της έχει ουσία δική του· κάθε φαινόμενο, ειδικό χαρακτηρισμό: κι όμως η ποικιλία τους βρίσκεται στην ενότητα.

Δίνει παράσταση· δεν γνωρίζουμε αν έτσι το καταλαβαίνει ή ίδια κι όμως παίζει για ᾽μας, τους παρατηρητές.

Ζωή ατελεύτητη, δημιουργία και κίνηση βρίσκονται μέσα της, αλλά εκείνη ούτε που κουνιέται. Αιώνια αλλάζει και στιγμή δεν ξαποσταίνει. Η γαλήνη, είναι γι αυτήν αδιανότητη· την κατάρα της απλώνει πάνω στην ηρεμία. Σταθερή. Βήματα μετρημένα, σπάνιες οι εξαιρέσεις, νόμοι αμετάβλητοι. 

Έχει πάντα γνώμη και πάντα σκέφτεται· αν και όχι σαν άνθρωπος, αλλά σαν Φύση. Επωάζει μιά ιδέα, όλοι το αντιλαμβάνονται, αλλά καμμία έρευνα δεν μπορεί ν᾽ αποκαλύψει. 

Το ανθρώπινο είδος ζει μέσα της κι εκείνη μέσα του. Παιχνίδι αγάπης παίζει με όλους τους ανθρώπους και χαίρεται όσο περισσότερο κερδίζουν. Με πολλούς, οι κινήσεις της είναι τόσο κρυμμένες, που το παιχνίδι τελειώνει πριν το καταλάβουν.

Αυτό που θα χαρακτήριζες πιο αφύσικο, είναι η ίδια η Φύση· ο πιο ανόητος φιλισταϊσμός, περιέχει ίχνη της αυθεντίας της. Όποιος δεν μπορεί να την διακρίνει στο κάθε τι, ορθά δεν την αντιλαμβάνεται πουθενά. 

Αγαπά τον εαυτό της και όλα τ᾽ αμέτρητα μάτια, όλη η στοργή, είναι προσηλωμένα πάνω της. Έχει μοιραστεί όπως ίσως την ευχαριστεί. Χαρίζει ατέρμονη διαδοχή στις ευκαιρίες που δίνει στην ευχαρίστηση να φυτρώσει, έτσι ώστε η άπειρη συμπόνοια της ίσως ικανοποιηθεί. 

Παίρνει χαρά από τις λαθεμένες εντυπώσεις. Εκείνος ο οποίος την εξοντώνει στον εαυτό του και τους άλλους, τιμωρείται τυραννικά. Κρατά σαν παιδί στα στήθη της, όποιον την ακολουθεί πιστά.

Τα παιδιά της, αναρίθμητα. Για κανένα δεν είναι στα πάντα φειδωλή· αλλά έχει τις προτιμήσεις της, σε ποιούς ξοδεύει πολλά και για ποιούς κάνει μεγάλες θυσίες. Για όλους, μεγαλοπρεπώς προτείνει την ασπίδα της.

Ανασύρει τα δημιουργήματά της από την ανυπαρξία, δίχως να τους πει από πού προήλθαν, ούτε προς τα πού βαδίζουν. Δική τους ευθύνη είναι να προχωρήσουν, εκείνη γνωρίζει τον δρόμο.

Τα υλικά της, μετρημένα, αλλά ουδέποτε φθείρονται, πάντα δραστήρια και πολυπρόσωπα.

Το θέαμα της Φύσης είναι πάντοτε νέο, γιατί διαρκώς αντικαθιστά τους θεατές.  Η ζωή, το πιό όμορφο επινόημά της· κι ο θάνατος το άριστο τέχνασμα που παρέχει αφθονία στη ζωή. 

Τυλίγει τον άνθρωπο στο σκοτάδι, άχρονη κάνει την αναζήτησή του για το φως. Τον πλάθει να εξαρτάται από τη γη, αδιάφορο και στενάχωρο· κι όμως δεν παύει να τον ξεκουνά ωσότου προσπαθήσει να πετάξει πάνω της. 

Δημιουργεί ανάγκες γιατί αγαπά τη δράση. Τι υπέροχο να παράγει τόση ενέργεια με τέτοια ευκολία! Κάθε ανάγκη, ένα όφελος —γρήγορα ικανοποιείται, γρήγορα αντικαθίσταται. Κάθε νέο θέλημα είναι μια φρέσκια πηγή χαράς, αλλά σύντομα έρχεται και ισορροπεί.

Κάθε στιγμή αρχίζει ένα απέραντο ταξίδι και κάθε στιγμή καταλήγει στον προορισμό της. 

Είναι η ματαιότητα των ματαιοτήτων· αλλά όχι για ᾽μας για τους οποίους φτιάχτηκε να έχει ύψιστη σημασία. Σε κάθε παιδί επιτρέπει να την ξεγελά· ο κάθε ανόητος μπορεί να την κρίνει· χιλιάδες απερίσκεπτα να την πατούν και να μη καταλαβαίνουν τίποτα· και παίρνει την χαρά της και βρίσκει τον εαυτό της μέσα σε όλους αυτούς. 

Πειθαρχούμε στους νόμους της ακόμη και όταν επαναστατούμε ενάντια σ᾽αυτούς· δουλεύουμε στο πλάι της ακόμη και όταν την υπονομεύουμε.

Κάνει κάθε δώρο να᾽ναι προνόμιο, προκαλώντας μας να το επιδιώκουμε. Χρονοτριβεί για ν᾽ανάψει τον πόθο μας· βιάζεται για να σβήσει την κούρασή μας.

Μιλιά δεν έχει, ούτε γραμματική· αλλά φτιάχνει γλώσσες και καρδιές με τις οποίες αισθάνεται και μιλάει.

Στέμμα της, η αγάπη. Μέσω αυτής και μόνο, τολμούμε να την πλησιάσουμε. Διαχωρίζει όλες τις υπάρξεις και όλες έχουν την τάση ν᾽ αναμιγνύονται. Έχει ξεχωρίσει όλα τα πράγματα ώστε να μπορούν να πλησιάσουν το ένα το άλλο.  Κρατά δυό γουλιές στην κούπα της αγάπης,  δίκαιη να ᾽ναι η ανταμοιβή για τους πόνους μιας ζωής. 

Είναι τα πάντα. Ανταμοίβει και τιμωρεί τον εαυτό της· είναι η δική της ευχαρίστηση και η δική της μιζέρια. Είναι σκληρή και στοργική, χαριτωμένη και απεχθής, ανήμπορη και παντοδύναμη. Είναι ένα αιώνιο παρόν. Παρελθόν και μέλλον είναι άγνωστα σε ᾽κείνη. Το παρόν είναι η αιωνιότητά της. Είναι αγαθοεργή, σιωπηρή και σοφή. Υμνώ την ίδια και τα έργα της. 

Καμμιά εξήγηση δεν στραγγίζει απ᾽αυτήν· κανένα δώρο κερδισμένο που να μην το παρέχει ελεύθερα. Είναι πανούργα, αλλά για καλό σκοπό· και καλύτερα θα είναι να μην δίνεις σημασία στα κόλπα της. 

Είναι πλήρης, αλλά ποτέ τελειωμένη. Όπως εργάζεται τώρα, έτσι μπορεί πάντα. Ο καθένας την αντιλαμβάνεται με τον τρόπο του. Κρύβεται κάτω από χιλιάδες ονόματα και προτάσεις και είναι πάντοτε η ίδια. Μ´ έφερε εδώ κι επίσης θα με οδηγήσει μακριά. Την εμπιστεύομαι. Ίσως με επιπλήξει, αλλά δεν πρόκειται να μισήσει το έργο της. Δεν ήμουν εγώ που μίλησα για ᾽κείνη, αυτή τα είπε όλα. Ο ψόγος, ο έπαινος, είναι όλα δικά της. 

Screen Shot 2017-11-12 at 20.46.15

Σαράντα χρόνια μετά από αυτά τα λόγια και ψάχνουμε ξανά «όχι δίχως χαμόγελο» το υπερθετικό του Γκαίτε. Ο δρόμος που οδηγούσε από το συγκριτικό στο υπερθετικό, ακολουθήθηκε επιμελώς ωσότου οι εντυπώσεις που το αντιπροσώπευαν γίνουν κανόνες για την επιστήμη —κι ορίσουμε το δικό μας υπερ-υπερθετικό. 

Σήμερα, που έχει περάσει ακόμα μισός αιώνας και πιθανόν περίεργοι αναγνώστες ανατρέξουν «όχι δίχως χαμόγελο» στις ιδέες των φιλοσόφων που σημάδεψαν κάποτε την ανθρωπότητα βρίσκοντάς τις ενδεχομένως παρωχημένες, το όραμα του ποιητή παραμένει αληθινό και ικανό σύμβολο για το θαύμα και το μυστήριο της Φύσης.

Σύνδεσμος

Nov 4, 1869, Goethe: Aphorisms on Nature

μετάφραση στην Αγγλική γλώσσα : T. H. Huxley

[http://www.nature.com/nature/about/first/aphorisms.html]

nature

Advertisements