Σχόλια θεολογικά και εικονογραφικά στην Μεταμόρφωση του Σωτήρος

στις
του Κόττη Κωνσταντίνου θεολόγου

 

Εισαγωγικά

Η Μεταμόρφωση του Χριστού, στην σημερινή συλλογική μνήμη του εκκλησιάσματος, ειδικά των Ελλήνων, επέχει θέση προαγγέλου της μεγάλης εορτής του θέρους, δηλαδή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Έχει επίσης συνδυαστεί, με την λαϊκή προσφορά καρπών της αμπέλου. Μια ιεροπρακτική παράδοση, η οποία δημιουργεί συνειρμούς για μια διαλεκτική με την προχριστιανική διονυσιακή / αλεξανδρινή παράδοση, σε σύνδεση, βέβαια, με την εορτή του Δεκαπενταύγουστου.

 

Η ανάγκη να απαντηθούν ερωτήματα για την πραγματική ουσία αυτού του Σημείου εξ ουρανού, δημιουργούν ένα εξόχως ενδιαφέρον υπόβαθρο, ώστε σε επίπεδο ερμηνευτικό, λειτουργικό, δογματικό και αγιογραφικό, να αποπειραθούμε να φωτίσουμε πτυχές τουΗ μελέτη μας θα χωρισθεί σε δύο τμήματα. Στο πρώτοστις βιβλικές πηγές θα παρατεθούν εκλογές από την πατερική ερμηνευτική γραμματεία. Στο δεύτερο μέροςθα ερευνηθεί η εικονογραφική διάσταση, θα τεθούν οι προσωπικές ερμηνευτικές μας παρατηρήσεις, ενώ θα πούμε και λίγα λόγια για την διαλεκτική με την αρχαιοελληνική παράδοσησε σχέση με την μυστηριακή λατρεία.

Οι πηγές του γεγονότος και τα εορτολογικά δεδομένα:

Από τους αυτόπτες μάρτυρες, Πέτρο, Ιάκωβο και Ιωάννη, μόνο ο πρώτος κάνει μια μικρή μνεία στην δεύτερη επιστολή του. Αντίθετα η μαρτυρία της Μεταμορφώσεως διασώθηκε στους άλλους τρεις ευαγγελιστές, Ματθαίο, Μάρκο και Λουκά. Οι πρώτοι δύο είναι πιο εκτενείς, με 13 και 12 στίχους αντίστοιχα, ενώ ο τρίτος περιγράφει λίγο πιο συνοπτικά, με 9 στίχους. 

Δεν είναι ξεκάθαρο το πότε θεσπίστηκε ως εορτή. Καθώς μαρτυρείται στην Καινή Διαθήκη, δεν μπορεί κάθε πρώιμη αναφορά σε αυτήν, να θεωρείται μια εορτολογική κατοχύρωση της. Τέτοια, στοιχεία εντοπίζονται στους Ωριγένη, Κύριλλο Ιεροσολύμων, Ιωάννη Χρυσόστομο κ.α., αλλά δεν αρκούν, ως προς τον 4ο αιώνα. Σύμφωνα με μελετητές, όπως ο Φίλιππος Παπαδόπουλος, η εισαγωγή της εορτής πρέπει να αναζητηθεί στον 5ο αιώνα, αφού, τότε, εμφανίζονται μια σειρά από σχετικούς λόγους, όπως των Κυρίλλου Αλεξανδρείας, Πρόκλου Κωνσταντινουπόλεως και Βασιλείου Σελευκείας. Στην άποψη αυτή συντείνει, το ότι το αργότερο κατά τις αρχές του ΣΤ΄ αιώνα, η εν Χαλκηδόνι Δ΄ Οικουμενική του 451 πανηγυρίζονταν στις 6 Αυγούστου, όπως σήμερα η Μεταμόρφωση. Ουσιαστικά υποστηρίζεται, πως το θείο γεγονός χρησιμοποιήθηκε ως επιχείρημα, στο πλαίσιο του αντιαιρετικού κατά των Μονοφυσιτών αγώνα.

Ανεξάρτητα του τι ισχύει, τελικά, η παλαιότερη επίσημη αναφορά για τέλεση εορτής, βρίσκεται στο Ιεροσολυμιτικό Τυπικό του Σωφρονίου Ιεροσολύμων (634-644). Ωστόσο υπάρχει σχετική μαρτυρία του ΣΤ΄ αιώνα, στο βίο του αγίου Σάββα, έργο του Κυρίλλου Σκυθοπολίτου. Τα παραπάνω αφορούν το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, μιας και στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, η Μεταμόρφωση εντάχθηκε επί Λέοντος ΣΤ΄ (866-912), παράλληλα με σύντομη νηστεία (1 με 5 Αυγούστου). Αυτή η νηστεία, μαζί με αυτήν της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (7 με 14 Αυγούστου), συγκρότησαν την σημερινή νηστεία.

Η μεταμόρφωση ως αρχαιοελληνική έννοια:

Η μεταμόρφωση υπήρξε βασική θεολογική έννοια, στον ελληνικό και ελληνιστικό κόσμο. Αποτελούσε ένα θείο σημείο, είτε ως δυνατότητα μιας θεότητας με σκοπό να παρακάμπτει τον επίβουλό του ή προς ιερό γάμο, είτε ως μεταβολή υπό μιας θεότητας της μορφής κάποιου ή κάποιας, είτε ως τιμωρία, είτε ως ένα είδος φυσικής αθανασίας. Η ελληνική μυθολογία, παρέχει πολλές τέτοιες αφηγήσεις, ενώ σε απόκρυφα κείμενα, παραδίδονται μεταμορφώσεις του Χριστού σε μορφή παιδίου ή δωδεκαετούς. Μην λησμονούμε και το αναστάσιμο σχετικό περιστατικό.
Ο όρος, επίσης, αφορά και φυσικές διαδικασίες. Πάνω στο στοιχείο αυτό, των αρχαίων μεταμορφώσεων, σχολιάζει ο Πέτρος. Τονίζει πως η Μεταμόρφωση του Σωτήρος δεν προέρχεται από μυθολογική παράδοση η οποία συντάχθηκε από κάποιο ικανό μυθογράφο, αλλά υπήρξε ο ίδιος μαρτυράς της. Μάλιστα η επιλογή του όρου «επόπτης», παραπέμπει, ίσως, στον μυστηριακό χαρακτήρα, αλλά και την αντίστοιχη, ήδη ζώσα, τότε, λειτουργική πράξη της Εκκλησίας: η εποπτεία, αποτελούσε μέρος της μύησης στην αρχαία μυστηριακή λατρεία, όπου η συμμετοχή ήταν περιορισμένη και επιλεκτική.

Advertisements