Η φυσιολογία του βιρτουόζου

στις

Φωτογραφία εξωφύλλου Nikolai Bernstein and Nikolai Tikhonov during an experiment on cyclography.  TCA, in: Smirnov, Sound in Z, 114

Πρόλογος

Η «Ρωσική σχολή» χαρακτηρίζει τις σπουδές των επιφανέστερων βιρτουόζων του πιάνου παγκοσμίως και δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι διαμόρφωσε, τρόπον τινά, δική της τεχνική παιξίματος και κατ᾽επέκταση καλλιέργησε σολιστικές δεξιότητες. Εκείνο που την διαφοροποίησε σε σχέση με άλλες σχολές, είναι αναμφισβήτητα ο τρόπος διδασκαλίας, ο οποίος ενσωμάτωνε στην εκπαίδευση την επιστημονική γνώση. Ζητήματα ανθρώπινης φυσιολογίας, ανατομίας, λειτουργίας του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος προστέθηκαν στην γνώση του μηχανισμού του οργάνου, πάντα με στόχο την παραγωγή «ωραίου» ήχου, δηλαδή του επιθυμητού τόνου-ήχου. Ωστόσο, ο δυναμικός χαρακτήρας της επιστήμης, φέρνει συνεχώς στο φως νέα στοιχεία για τις εγκεφαλικές λειτουργίες και κατά συνέπεια οι ορισμοί μιάς καλής μουσικής εκτέλεσης και του ταλέντου θα ανανεώνονται διαρκώς. 

Πυθεύς

Στερεοσκοπική φωτογραφία πιανίστα στον οποίο έχουν τοποθετηθεί αισθητήρες κίνησης, Μόσχα 1925, χορηγία Andrei Smirnov στο Max Planck Institute For The History Of Science

Η Καθηγήτρια Μουσικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ, Δρ. Julia Kursell διερευνά τον λόγο για τον οποίο ο Μοσχοβίτης νευροφυσιολόγος Nikolai Bernstein έφερε στο εργαστήριο δεξιοτέχνες πιανίστες. 

Το πιάνο εμφανίστηκε ως πεδίο επιστημονικών πειραμάτων περί το 1900. Αντικείμενο μελέτης δεν ήταν ο ήχος που παρήγαγε, αλλά οι πιανίστες, με την μυική τάση τον μεταβολισμό και την συμπεριφορά τους, να αιχμαλωτίζει το ενδιαφέρον των πειραματικών φυσιολόγων. Η δημοτικότητα που απέκτησε ο ήχος του οργάνου αυτού κατά την διάρκεια του 19ου αιώνα δεν είχε προηγούμενο. Οι βιρτουόζοι πιανίστες έγιναν διάσημοι σε αίθουσες συναυλιών ανά την Ευρώπη, ενώ το πιάνο εξελισσόταν σε σύμβολο μουσικής κουλτούρας, ιδανικό για την ενίσχυση της μεσαίας τάξης. Εργαλείο για τους συνθέτες, το πιάνο λειτούργησε επίσης βοηθητικά για την διδασκαλία της μουσικής σε ωδεία. Ωστόσο, για τον Ρώσο νευροεπιστήμονα Nikolai Bernstein  το παίξιμο του πιάνου αποτέλεσε σχεδόν ιδεώδες αντικείμενο έρευνας. Στις μελέτες του, το όργανο μετουσιώθηκε σε λίκνο γνώσεων για το ανθρώπινο σώμα.

Ο Bernstein, στο Κρατικό Ινστιτούτο Μουσικής Επιστήμης της Μόσχας, εστίασε  την έρευνά του στον έλεγχο των κινήσεων του χειριστή· τον ενδιέφερε η απόδοση των πλέον επιδέξιων τους είδους. Βιρτουόζος πιανίστας ήταν αυτός ο οποίος είχε τελειοποιήσει την απόδοσή του σε παράλληλες οκτάβες, τεχνική που εισήγαγε ο Franz Liszt (Φραντς Λιστ). Ωστόσο, οι δάσκαλοι εκείνης της εποχής δεν μπορούσαν να την διδάξουν σε μαθητές. Τους συμβούλευαν να εξοικειωθούν με την ορθή κίνηση σε αργό ρυθμό και στην συνέχεια, αφού την έχουν τελειοποιήσει, να επιταχύνουν σταδιακά.

Εκείνοι οι οποίοι ακολούθησαν την μέθοδο, σύντομα παραπονέθηκαν για σωματική δυσφορία. Το γρήγορο παίξιμο σε παράλληλες οκτάβες ξεπερνά την ικανότητα πολλών πιανιστών. Οι πραγματικοί βιρτουόζοι ήταν, όπως είναι και σήμερα, τολμηροί, ηχηροί και σαφέστατα παρόντες. Η εισαγωγή παράλληλων οκταβών στο τελευταίο μέρος (Allegro con fuoco) του κοντσέρτου Νο1 για πιάνο του Τσαϊκόφσκι, σε Σι ύφεση μείζονα, για παράδειγμα, ανεβαίνει επι σκηνής σχεδόν τόσο δραματικά όσο η εμφάνιση κάποιου νέου δρώμενου σε τσίρκο. 

 

Το 1926, ο Bernstein κλήθηκε από το Κρατικό Ινστιτούτο Μουσικολογίας να λύσει τον γρίφο των παράλληλων οκταβών. Συντροφιά με ειδικούς στο πιάνο, ανέπτυξε μέθοδο αποτύπωσης των πολλών και λεπτομερών κινήσεων για την απόδοση της οκτάβας. Αποφασιστική καινοτομία του ήταν να εξοπλίσει το μηχάνημα καταγραφής κινήσεων του πιανίστα με κινούμενη μεμβράνη κελουλοΐτη, τοποθετώντας μικρούς λαμπτήρες στα χέρια του. Με τους βραχίονες του παινίστα να κινούνται πάνω-κάτω, το φως από κάθε λάμπα  δημιουργούσε μια καμπύλη στο κινούμενο φιλμ. Μπροστά από τον φακό της φωτογραφικής μηχανής ο Bernstein και οι συνεργάτες του εγκατέστησαν έναν περιστρεφόμενο διάτρητο δίσκο. Σε τακτά χρονικά διαστήματα, ο δίσκος αυτός διέκοπτε την πρόσπτωση του φωτός στο φιλμ, αναπαράγοντας έτσι την ακολουθία των κινήσεων με την πάροδο του χρόνου.

Cyclogram_Gastev_TSIT (1)

studio2_2502pics_300


φωτογραφίες wikipediaAndrey Smirnov

Στην συνέχεια, οι προκύπτουσες καμπύλες υποβλήθηκαν σε επιμελείς μαθηματικές αναλύσεις. Αυτές αποκάλυψαν ότι οι γρήγορες παράλληλες οκτάβες παράγονταν από βεβιασμένη δόνηση η οποία δημιουργείται μόνον όταν ο ρυθμός είναι γρήγορος, ωθώντας το χέρι να ταλαντώνεται σαν απλό εκκρεμές. Αυτού του είδους η οικονομία στην κίνηση μπορεί να επιτευχθεί εφόσον ο πιανίστας δεν προσπαθήσει να την ελέγξει, αλλά αφήσει το χέρι να εκτελέσει μόνο του την πράξη. 

Ο Bernstein εφήρμοσε αργότερα αυτήν την μέθοδο στην καταγραφή και αποκωδικοποίηση των ανθρώπινων κινήσεων, κατά την διάρκεια μελέτης των μηχανισμών ανάδρασης στον έλεγχο της κίνησης. Τα επιτεύγματά του σε πολλούς τομείς της ανθρώπινης προσπάθειας, συμπεριλαμβανομένης, ενδεικτικά, της προσθετικής και της αθλητιατρικής, του απέφεραν το βραβείο Στάλιν. Ωστόσο, το 1950 όταν το δόγμα του Pavlov για το αντανακλαστικό τόξο (βλ.εικόνα) ανακηρύχθηκε Σοβιετικό δόγμα, ο Bernstein εκτέθηκε σε αντίποινα. Όντας αποκλεισμένος από κάθε δραστηριότητα, δεν αποκαταστάθηκε επισήμως παρά μόνο λίγο πριν τον θάνατό του το 1966.

Ivan_Pavlov_nobel
Το 1903 ο Ιβάν Πάβλοφ δημοσίευσε τα αποτελέσματα της μελέτης του αποκαλώντας το χαρκτηριστικό αυτό της κίνησης ᾽᾽υπό αίρεση αντανακλαστικό᾽᾽ διαφοροποιώντας το από το έμφυτο, όπως το τράβηγμα του χεριού από την φλόγα, καθώς ήταν κάτι το οποίο έπρεπε να διδαχθεί. Αυτή την διαδικασία διασκαλίας, αποκαλεί ᾽᾽υπό αίρεση᾽᾽. Ανακάλυψε επίσης, ότι αυτού του είδους το αντανακλαστικό καταστέλλεται όταν το ερέθισμα αποδεικνύεται επανειλημμένα λανθασμένο. (Για παράδειγμα χρησιμοποιεί ένα ηχητικό σήμα το οποίο ειδοποιεί έναν σκύλο ότι το φαγητό του είναι έτοιμο. Εφόσον ο σκύλος εκπαιδευθεί, κάθε φορά που θα ακούει το ηχητικό σήμα πηγαίνει όπου έχει συνηθίσει να τρώει. Εφόσον όμως το σήμα σταματήσει να ανταποκρίνεται στην αλήθεια, δηλαδή ο σκύλος παύει να βρίσκει το φαγητό του εκεί που περιμένει, τότε θα σταματήσει να ανταποκρίνεται στο ηχητικό ερέθισμα.)

Η σπουδή των διασυνδέσεων μεταξύ μουσικής αισθητικής και πειραματικής επιστήμης γίνεται αντικείμενο της μελέτης «Επιστημολογία της Ακοής 1850-2000» η οποία χρηματοδοτήθηκε από το ίδρυμα Dilthey. Έρευνες που διεξάγονται στο Κρατικό Ινστιτούτο Μουσικής Επιστήμης στη Μόσχα κυριαρχούν στο υποέργο με τίτλο: «Πειραματικοποίηση της Ακοής, Μόσχα 1920-1930». Στα ιδρύματα που δημιουργήθηκαν τα πρώτα χρόνια της Σοβιετικής Ένωσης, διεξήχθη πειραματική έρευνα σε μια σειρά από αισθητικά ερωτήματα που προωθήθηκαν από επιφανείς καλλιτέχνες και θεωρητικούς. Κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου, το Ινστιτούτο Μουσικής Επιστήμης της Μόσχας ασχολήθηκε με θέματα όπως οι αντιλήψεις της έντασης του τόνου και του ρυθμού, του μουσικού ταλέντου και του απόλυτου τόνου, καθώς και την παιδαγωγική πιάνου και τραγουδιού.

Όπως αντανακλάται από το έργο του Bernstein για το παίξιμο του πιάνου, αστερισμοί γνώσης και αισθητικής αιχμαλώτισαν την φαντασία καλλιτεχνών και ερευνητών. Ο ήχος του πιάνου εξακολουθεί να τροφοδοτεί την πειραματική επιστήμη με νέες ερευνητικές κατευθύνσεις και από την άλλη πλευρά, η επιστήμη εμπνέει μουσικούς και συνθέτες. Μία σειρά εκδηλώσεων με τίτλο «Physiology of the Piano: Lectures and Concerts on Music in the History of Science» παρουσιάζει αυτές τις διασυνδέσεις στο ευρύ κοινό. Συνασπίζει όχι μόνο ιστορικούς της επιστήμης και μουσικολόγους, αλλά επίσης συνθέτες, ιατρούς, παιδαγωγούς, φιλοσόφους και όπως είναι φυσικό, τους ίδιους τους πιανίστες. 

o-35871

Screen Shot 2017-04-28 at 7.45.39 PM

Άρθρο της Elena Vogman

Striking Factory and Strike of Consciousness in the Work of S. M. Eisenstein

Πληροφορίες

Δ. Καρά: Άνθη εξόχως σπάνια, εξόχως απαιτητικά Η σημασία της Ρωσικής σχολής στη διαμόρφωση της τέχνης του πιάνου.
[http://www.mmb.org.gr/page/default.asp?la=1&id=3654]
Advertisements