Γάϊος Σαλλούστιος Κρίσπος (Gaius Sallustius Crispus 86 π.Χ. – 34 π.Χ)

γράφει ο Πυθεύς

Ο Γάιος Σαλλούστιος Κρίσπος γνωστός στους μελετητές της ιστορίας ως Σαλλούστιος, γεννήθηκε το 86 π.Χ. από επιφανή αριστοκρατική οικογένεια της τοπικής κοινωνίας στην αρχαία ορεινή πόλη Αμιτέρνο (σημερινή ονομασία San Vittorio) ανατολικά του Τίβερη στα κεντρικά Απέννινα, όπου κατά την αρχαιότητα κατοικοέδρευε ο λαός των Σαβίνων, οι οποίοι ήσαν γνωστοί για τις ιδιόμορφες θρησκευτικές πρακτικές και πεποιθήσεις τους και πιστεύεται ότι επηρέασαν σε μεγάλο βαθμό τα Ρωμαϊκά έθιμα. Αρκετοί Σαβίνοι είχαν παρεισφρήσει στον πληθυσμό της Ρώμης μέχρι την τελική υποταγή τους στους Ρωμαίους το 290 π.Χ. και την νόμιμη ένταξή τους στον πληθυσμό της Ρώμης με την απόκτηση της Ρωμαϊκής ιθαγένειας το 268 π.Χ., αλλά χωρίς δικαίωμα ψήφου (civitas sine suffragio).

Μετά από δύσκολα παιδικά χρόνια και μια περίοδο δέκα ετών από το 70 έως το 60 π.Χ. περίπου, κατά την οποία πιθανολογείται ότι απέκτησε κάποια στρατιωτική εμπειρία, ασχολήθηκε ενεργά με τα πολιτικά δρώμενα. Το 53 π.Χ. στην Ρώμη, λόγω εκλογικών αναταραχών, δεν υπήρχαν τακτικοί κυβερνητικοί αξιωματούχοι πέραν των τριβούνων και τον επόμενο χρόνο (52 π.Χ.) ξέσπασαν βίαια επεισόδια. Εκείνη την χρονιά ανέλαβε την πρώτη δημόσια υπηρεσία του ως εκπρόσωπος των πληβείων. Παρά την καταγωγή της οικογενείας  του, ήταν ο μόνος που γνωρίζουμε ότι έγινε δημόσιος λειτουργός. Την ίδια χρονιά, ο Μίλων (Titus Annius Milo Papianus, δραστήριος πολιτικός και υποψήφιος για το ύπατο αξίωμα) κατηγορήθηκε για την δολοφονία του Κλαύδιου (Publius Clodius Pulcher, φημισμένου δημαγωγού και υποψηφίου για το αξίωμα του πραίτορα) όταν η ομάδα του, η οποία απαρτιζόταν από δούλους και μονομάχους, συγκρούστηκε με την αντίστοιχη του Κλαυδίου στην Αππία Οδό, γεγονός στο οποίο είχε οδηγήσει η πολιτική αστάθεια εκείνης της περιόδου.

Από το βήμα των πληβείων ο Σαλλούστιος, αντιτέθηκε στον Μίλωνα, το κόμμα του Πομπηίου και την παλιά αριστοκρατία της Ρώμης, καθώς οι αρμοδιότητές του αφορούσαν στην εκπροσώπηση των κατωτέρων τάξεων. Η πολιτική σταδιοδρομία του «νέου ανθρώπου», όπως αποκαλούσε η κοινωνία των Ρωμαίων όσους δεν κατάγονταν από την άρχουσα τάξη, είχε ξεκινήσει δυναμικά. Στην δίκη που ακολούθησε την δολοφονία του Κλαυδίου, ο Κικέρων υπερασπίστηκε ανεπιτυχώς τον Μίλωνα με τον γνωστό λόγο του Pro Tito Annio Milone ad iudicem oratio, Pro Milone όπως αποκαλείται για συντομία, ενώ ο Σαλλούστιος και οι ομοϊδεάτες του εναντιώθηκαν στον Κικέρωνα, εκφέροντας δημόσιους λόγους εναντίον του. Παρά το ότι τα γεγονότα εκείνης της χρονιάς δεν ήταν ιδιάζουσας σημασίας, αποτέλεσαν ένα από τα κύρια θέματα στο έργο του Σαλλούστιου, ο οποίος χρόνο με τον χρόνο αναβάθμιζε σημαντικά την υπηρεσία του, προσθέτοντάς της νέες αρμοδιότητες, με αποτέλεσμα να καταλήξει επικεφαλής ενός από τα πλέον νευραλγικά διοικητικά γραφεία.

Ιούλιος Καίσαρ
Ιούλιος Καίσαρ

Το 50 π.Χ. ο Σαλλούστιος εκδιώχθηκε από την Σύγκλητο, φερόμενος ώς ανήθικος από τον λογοκριτή Άππιο Κλαύδιο Πούλχερ (Appius Claudius Pulcher). Τον επόμενο χρόνο αναζήτησε καταφύγιο στον Ιούλιο Καίσαρα, του οποίου ήταν ένθερμος υποστηρικτής από την αρχή της πολιτικής του καριέρας και σε αυτόν όφειλε την ανέλιξη αλλά και την αποπομπή του, καθώς κατά πάσα πιθανότητα οι πολιτικές προτιμήσεις του ήταν το πραγματικό της αίτιο. Ένα χρόνο μετά το ξέσπασμα του εμφυλίου μεταξύ Καίσαρα και Πομπήιου, αποκαταστάθηκε από τον Καίσαρα και διορίστηκε κυαίστωρ (quaestor) το μόνο αξίωμα που ήταν ανοικτό στην τάξη των πληβείων και είχε αντικείμενο την επιμέλεια και εκπροσώπησή της. Τοποθετήθηκε συνάμα, διοικητής σε μια από τις λεγεώνες του Καίσαρα, με ανεπιτυχή έκβαση στην μοναδική καταγεγραμμένη επιχείρησή του. Δύο χρόνια αργότερα, έλαβε το αξίωμα του πραίτορα και του ανατέθηκε να καταστείλει μια ανταρσία που είχε ξεσπάσει στα στρατεύματα του Καίσαρα, αλλά ούτε αυτή την φορά ευοδώθηκαν οι προσπάθειές του. Το 46 π.Χ. έλαβε μέρος στην μέτριας επιτυχίας Αφρικανική εκστρατεία του Καίσαρα και όταν δημιουργήθηκε η Νέα Αφρική (Nova Africa) από την επαρχία του κράτους της Νουμιδίας όπου βρίσκεται η σύγχρονη Αλγερία, έγινε ο πρώτος κυβερνήτης της. Παρέμεινε στην θέση αυτή έως το 45 ή τις αρχές του 44 π.Χ.

Κήποι του Σαλλούστιου
Κήποι του Σαλλούστιου

Με την επιστροφή του στην Ρώμη κατηγορήθηκε για εκβιασμούς και λεηλασίες επί του εδάφους της δικαιοδοσίας του, αλλά με παρέμβαση του Καίσαρα ουδέποτε δικάσθηκε γι’ αυτές τις κατηγορίες. Ωστόσο οι ενδείξεις για τα παραπτώματά του, σκιαγράφησαν ηθικολογικού τύπου αντιθέσεις ανάμεσα στην συμπεριφορά του Σαλλούστιου και την επικριτική γραφή του, αιτιολογώντας συνάμα την προέλευση του παράνομου πλουτισμού, μέσω του οποίου έφτιαξε τους θαυμαστούς κήπους του (Horti Sallustiani). Παραδοσιακά, οι μομφές περί της ηθικής του, φαίνεται να έχουν τις ρίζες τους σε κακόβουλα κουτσομπολιά και στη σύγχυση ανάμεσα στον ιστορικό Σαλλούστιο και τον υιοθετημένο γιό του, Αύγουστο Σαλλούστιο Κρίσπο, ο οποίος υπήρξε ένας ιδιαίτερα ευκατάστατος άνθρωπος με πολυτελείς προτιμήσεις.

Η πολιτική σταδιοδρομία του Σαλλούστιου τελειώνει με την επιστροφή του στην Ρώμη. Μπορεί να αποσύρθηκε αυτόβουλα, όπως υποστηρίζει ο ίδιος, αλλά είναι εξίσου πιθανό να οδηγήθηκε στην πράξη αυτή όταν έχασε την εκτίμηση του Καίσαρα ή ακόμη από την δολοφονία του Καίσαρα, το 44 π.Χ. ενώ παρουσιάζει ενδιαφέρον πως περιγράφει ο ίδιος την εμπλοκή και την πορεία του στην πολιτική:

«… αρχικά, ως νεαρός, κινήθηκα με ενθουσιασμό προς τη δημόσια ζωή, όπως πολλοί κι αυτός ο δρόμος είχε πολλά εμπόδια για ᾽μένα. Αναφέρομαι στην αδιαντροπιά, στο χρηματισμό, στην απληστία -που μεγαλώνει σε βάρος της αξιοπρέπειας- στον αυτοέλεγχο και το σθένος του χαρακτήρα. Παρόλο που  σκοπός μου δεν ήταν να εμπλακώ σε κακουργήματα τα οποία ανέκαθεν απεχθανόμουν, κυκλωμένος απ᾽αυτές τις αμαρτίες στ᾽ απερίσκεπτα νιάτα μου, σύρθηκα στη διαφθορά κι εγκλωβίστηκα απ᾽ την φιλοδοξία. Θα μπορούσα να εναντιωθώ στις ανήθικες μεθόδους των άλλων. Εντούτοις, ο ίδιος πόθος για αξιώματα, με οδήγησε στη μισητή και κακόφημη θέση τους…»

Με το τέλος της πολυτάραχης πολιτικής καριέρας του, αφιερώθηκε επισήμως στην καταγραφή γεγονότων ιστορικής σημασίας. Ωστόσο, το συγγραφικό του έργο, φαίνεται να αρχίζει πριν ακόμη σχηματιστεί η Τριανδρία στα τέλη του 43 π.Χ. Είχε γεννηθεί σε εποχή εμφυλίου πολέμου ενώ από το φόντο της ενηλικίωσής του δεν έλλειψαν εξωτερικοί πόλεμοι και πολιτικές διαμάχες, με αποτέλεσμα να μη δημιουργεί έκπληξη το γεγονός ότι καταπιάστηκε με γεγονότα βίας. Η πρώτη του μονογραφία «Ο πόλεμος του Κατιλίνα» (Bellum Catilinae 43-42 πΧ) εκθέτει την διαφθορά των Ρωμαίων πολιτικών ιχνηλατώντας τη συνομωσία του Κατιλίνα, ενός φιλόδοξου πατρικίου ο οποίος είχε προσπαθήσει να αναλάβει την εξουσία, μετά τις υποψίες των ευγενών συναδέλφων του και αμφισβητώντας αυτούς που τον παρεμπόδιζαν να την κερδίσει νόμιμα. 

Κατιλίνας
Κατιλίνας

Ο Κατιλίνας υποστηριζόταν από ορισμένα μέλη των ανώτερων τάξεων, παρακινούμενα είτε από φιλοδοξία ή από την ελπίδα να επιλύσουν τα οικονομικά τους προβλήματα με την άνοδό του στην εξουσία. Τον υποστήριζαν επίσης, δυσαρεστημένοι απόμαχοι, εξαθλιωμένοι χωρικοί και υπερχρεωμένοι οφειλέτες από ολόκληρη την Ιταλική χερσόνησο. Με την οπτική του Σαλλούστιου, το αδίκημα του Κατιλίνα και ο κίνδυνος που ενέκυψε, ήταν εξίσου πρωτόγνωρα. Πράγματι, η ανησυχία των συγχρόνων του ίσως ξεπέρασε την σημασία του περιστατικού, όμως αν η κυβέρνηση δεν είχε δράσει με τον τρόπο που έδρασε, θα μπορούσε να είχε γίνει μεγάλο κακό. Ο Σαλλούστιος περιγράφει την ακολουθία της συνομωσίας και τα μέτρα που πάρθηκαν από την Σύγκλητο και τον Κικέρωνα, ο οποίος τότε κατείχε το αξίωμα του διπλωμάτη (ύψιστη αιρετή βαθμίδα η οποία στα Ελληνικά αποδιδόταν με την λέξη, ύπατος).

Μεταφέρει στην αφήγησή του την κλιμάκωση της συγκλητικής αντιπαράθεσης αναφορικά με την τύχη των συνωμοτών, η οποία συνέβη στις 5 Δεκεμβρίου του έτους 63 π.Χ. Με τα μάτια του Σαλλούστιου, οι Καίσαρ και Κάτων, εκπροσωπούσαν την αστική χρηστοήθεια και υπήρξαν οι ουσιαστικότεροι ομιλητές της αντιπαράθεσης, ενώ παράλληλα θεωρούσε τον θάνατό τους ορόσημο τέλους εποχής, για την ιστορία της Ρώμης. Η παρεκβατική εξιστόρηση σε αυτό το έργο, φανερώνει ότι θεωρούσε τις κομματικές συγκρούσεις, βασικό παράγοντα κατακερματισμού της δημοκρατίας.

Ο Σαλλούστιος ενστερνίζεται τη συνήθως αποδεκτή άποψη για τον Κατιλίνα και τον παρουσιάζει ως έναν εκ πεποιθήσεως πολέμιο του νόμου, της τάξης και της ηθικής δίχως να ερμηνεύει διεξοδικά τις απόψεις και τους σκοπούς του. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Κατιλίνας, είχε υποστηρίξει το κόμμα του Σύλλα στο οποίο ο Σαλλούστιος είχε αντιταχθεί. Ενδέχεται να είναι αληθής η εισήγηση του Mommsen, ότι στην πραγματικότητα αδημονούσε να απαλλάξει τον ευεργέτη του, Ιούλιο Καίσαρα, από κάθε εμπλοκή στην συνομωσία. Το ύφος ο τρόπος και οι περιγραφές του αναφορικά με την αριστοκρατική συμπεριφορά, φανερώνουν ότι ήταν βαθιά προβληματισμένος από την ηθική παρακμή της Ρώμης. Ενώ καταφέρεται εναντίον του διεφθαρμένου χαρακτήρα και των κακόβουλων πράξεων του Κατιλίνα, δεν διστάζει να αναφέρει ότι είχε πολλά χαρακτηριστικά ευγενών και στην πραγματικότητα όλα όσα ήταν απαραίτητα για την επιτυχία ενός Ρωμαίου. Με την ευκαιρία που του προσέφερε το θέμα αυτό,  ανέπτυξε την ρητορική του σε βάρος της παλαιάς Ρωμαϊκής αριστοκρατίας, της οποίας τον εκφυλισμό ήταν στην ευχάριστη θέση να ζωγραφίσει με τα μελανότερα χρώματα. Ωστόσο, σε ότι αφορούσε στον Κικέρωνα δεν ήταν άδικη στο σύνολό της.

Ιουγούρθας
Ιουγούρθας

Με το δεύτερο έργο του, «Ο Πόλεμος με τον Ιουγούρθα» (Bellum Jugurthinun 41-40 π.Χ) διερεύνησε λεπτομερέστερα τις καταβολές της κομματικής διαμάχης που εμφανίστηκε στην Ρώμη, όταν ξέσπασε ο πόλεμος εναντίον του Ιουγούρθα, βασιλιά της Νουμιδίας, ο οποίος επαναστάτησε εναντίον της Ρώμης περί τα τέλη του 2ου αι. π.Χ. Αυτός ο πόλεμος έδωσε την ευκαιρία για την άνοδο του Γάιου Μάριου στην υπατία, ο οποίος παρομοίως με τους Σαλλούστιο και Κικέρωνα, ήταν «νέος άνθρωπος». Η ανάρρησή του στην εξουσία κατάφερε επιτυχώς να πλήξει την κατά παράδοση αποκλειστική νομή των πολιτικών αξιωμάτων από τις τάξεις των Ρωμαίων αριστοκρατών, αλλά προκάλεσε κι ένα είδος πολιτικής διαμάχης, το οποίο με την οπτική του Σαλλούστιου, κατέληξε σε πόλεμο και καταστροφή.

Ο Σαλλούστιος θεωρούσε ότι η κακοδιαχείριση της αρχικής φάσης του πολέμου, ήταν υπαιτιότητα των «λίγων ισχυρών» οι οποίοι θυσίασαν το κοινό όφελος στο βωμό της απληστίας και της αυτοπροβολής. Ο πολιτικός αναβρασμός στη δημοκρατία της Ρώμης εκείνη την περίοδο, είχε κοινωνικά και οικονομικά αίτια, τα οποία δεν παρέβλεψε ο Σαλλούστιος, αλλά ουσιαστικά πήρε τη μορφή εξουσιαστικής πάλης ανάμεσα στην αριστοκρατία για τον έλεγχο της Συγκλήτου και αυτών των μελών που είχαν το λαϊκό έρεισμα ώστε να προκαλέσουν την ολιγαρχία. Αυτό ήταν το υπόβαθρο της ανάλυσης των γεγονότων από τον Σαλλούστιο, η ρήξη ανάμεσα στους ευγενείς ή την Σύγκλητο, με τον λαό ή τους πληβείους. Ωστόσο, το κατά τα άλλα αξιόλογο και ενδιαφέρον έργο, δεν καταφέρνει να αποδώσει ικανοποιητικά τα γεγονότα, ως πόνημα στρατιωτικής ιστορίας στην οποία συγκαταλέγεται. Μπορούμε κάλλιστα να υποθέσουμε ότι πρόκειται για συλλογή και εκ των υστέρων αφηγηματική σύνθεση διάσπαρτων σημειώσεων που κρατούσε από την περίοδο που κατείχε το αξίωμα του κυβερνήτη.

Κικέρων

Στις «Ιστορίες» (Histories) έργο από το οποίο έχουν διασωθεί ελάχιστα αποσπάσματα, περιγράφει την ιστορία της Ρώμης από το 78 έως το 67 π.Χ. αναφερόμενος σε διάφορα θέματα χωρίς ωστόσο να αποφεύγει την εξιστόρηση κομματικών συγκρούσεων και επιθέσεων προς τους πολιτικά ισχυρούς. Τα λιγοστά αποσπάσματα (κάποια από τα οποία ανακαλύφθηκαν το 1886) αρκούν να αποκαλύψουν έναν θιασώτη της πολιτικής, που με ενθουσιασμό περιέγραψε την αντίδραση στις τακτικές της δικτατορίας και την νομοθέτηση μετά τον θάνατο του δικτάτορα.  Ίχνη της εχθρότητας του Σαλλούστιου προς την Τριανδρία μπορούν να βρεθούν διαβάζοντας είτε τον Ιουγουρθικό πόλεμο είτε τις Ιστορίες. Συχνά αλλά μάλλον εκ παραδρομής, ταυτίζονται με τον Σαλλούστιο, ένεκα του ύφους τους, τα «Γράμματα προς τον Καίσαρα» και το «Υβρεολόγιο κατά του Κικέρωνα». Η απώλεια του ολοκληρωμένου έργου είναι κάτι το λυπηρό, καθώς εικάζεται ότι θα έριχνε περισσότερο φως σε μια περίοδο μεγάλων γεγονότων, όπως ο πόλεμος εναντίον του Σερτώριου, οι εκστρατείες του Λούκουλλου κατά του Μιθριδάτη ΣΤ’ του Πόντου και οι νικηφόρες επιχειρήσεις του Πομπήιου στην Ανατολή.

BAT192567
Marcus Fabius Quintilianus

Η επιρροή του Σαλλούστιου διαποτίζει την ύστερη Ρωμαϊκή ιστοριογραφία είτε μέσω παρουσίασης αντίθετων απόψεων, όπως συνέβη με τον Λίβιο (59 π.Χ.-17 μ.Χ.) είτε με την υιοθέτηση και επαναπροσδιορισμό μεθόδων και απόψεων του, από μέρους του Τάκιτου (περ.59 – περ.17 μ.Χ). Ο Ρωμαίος ρήτορας Μάρκος Φάβιος Κουιντιλιανός τον θεωρούσε ανώτερο του Λίβιου και δεν δίστασε να τον εξισώσει με τον Θουκυδίδη. Οι αφηγήσεις του Σαλλούστιου ζωντάνεψαν σε ομιλίες, θεατρικά δρώμενα και αντεγκλήσεις, ενώ παράλληλα η επιδέξια εναρμόνιση του αρχαϊκού ύφους με την σύγχρονη σκέψη του, οδήγησαν στη διαμόρφωση ενός ιδιαίτερου, κλασσικού ύφους, χαρακτηριστικού έκτοτε της Λατινικής Γραμματείας.

Επιπροσθέτως, προς τέρψη των ηθικολόγων, αποκάλυψε ότι οι Ρωμαίοι πολιτικοί δεν ήταν όπως τους παρουσίαζε η υφιστάμενη ρητορική. Η ιστορική αξία του Σαλλούστιου δεν έγινε καθολικά αποδεκτή. Το έργο του εμφανίζει σε αρκετές περιπτώσεις αναχρονισμούς, ανακρίβειες και προκαταλήψεις. Στον Ιουγουρθικό πόλεμο, για παράδειγμα, αναφέρει ελάχιστα γεωπολιτικά και χρονολογικά στοιχεία, από την προσωπική του επαφή με την βόρεια Αφρική, ενώ η θεώρηση της καταστροφής της Καρχηδόνας το 146 π.Χ. ως αιτία της Ρωμαϊκής κρίσης, είναι λανθασμένη καθώς σημάδια της είχαν εμφανιστεί προγενέστερα. Σε ότι αφορά στην φιλοσοφική του σκέψη, παρουσιάζεται διόλου διεισδυτικός, εφόσον στο έργο του αρκέστηκε σε κοινοτοπίες. Με παραδοσιακές ηθικές και πολιτικές αξίες, τιμώντας το παρελθόν και στηλιτεύοντας το παρόν, δεν αντιτέθηκε στη δομή του Ρωμαϊκού κράτους αλλά ωστόσο, κατάφερε να ελκύσει την προσοχή των αναγνωστών με τις προσωπικές του εμπειρίες να εμποτίζουν τις περιγραφές και το γλωσσικό του ιδίωμα, με ενέργεια και πάθος.

Σε γενικές γραμμές η ετυμηγορία της αρχαιότητας ήταν ευνοϊκή για τον συγγραφέα Σαλλούστιο. Χάραξε την προσωπική, νέα πορεία του στην τροχιά της λογοτεχνίας ξεπερνώντας τους λακωνικούς χρονογράφους της εποχής και καταβάλλοντας κάθε φιλότιμη προσπάθεια να διερευνήσει τους συσχετισμούς και να εμβαθύνει στην ουσία των γεγονότων. Οι δύο εκ διαμέτρου αντίθετες όψεις του ανθρώπου Σαλλούστιου, αυτή των νεανικών του χρόνων και η αυτή του ηθικολόγου που αναδύεται από το έργο του, αποτέλεσαν ενίοτε ζήτημα μομφής εναντίον του, χωρίς ωστόσο να υπάρχει κάποιος λόγος που να απαγορεύει τέτοιου μεταβολές στην πορεία της ζωής, γενικότερα.

Σε κάθε περίπτωση, η επίγνωση των αδυναμιών που επέδειξε ως νεαρός, ίσως τον οδήγησε σε μια διόλου αισιόδοξη θεώρηση της ηθικής των συγχρόνων του, με αποτέλεσμα να τους κρίνει αυστηρά. Μιμήθηκε το πρότυπό του, τον Θουκυδίδη, στην αληθοφάνεια και την αμεροληψία, που συναντούμε σε εισαγωγικού χαρακτήρα φιλοσοφικές αφηγήσεις και στις ομιλίες του, όπου όμως, εξαιτίας του λακωνικού ύφους του, πλησίαζε συχνά τα όρια της ασάφειας. Η αγάπη του στις αρχαϊκές λέξεις και φράσεις, κάτι το οποίο θυμίζει τον συγκαιρινό του, Κάτωνα, περιγελάστηκε ως επιτηδευμένη, αλλά αν συμπεριλάβουμε τις ρητορικές υπερβολές του, σε αυτήν οφείλει την αγάπη των αναγνωστών που τον περιβάλλει από τον 2ο αιώνα μ.Χ. μέχρι τις ημέρες μας.

Ο αμφιλεγόμενος και ασαφής χαρακτήρας των αποδεικτικών στοιχείων περί του εκμαυλισμού του, όπως επίσης η αποφυγή οποιασδήποτε αυτόβουλης προσπάθειας υπεράσπισης του εαυτού του μέσω του έργου του, δεν τροφοδοτούν υπόνοιες περί ψευδών ή αναξιόπιστων καταγραφών. Οφείλουμε να γνωρίζουμε ότι κάποιες μεροληπτικές τάσεις που μπορεί να συναντήσουμε αναλύοντας το έργο του, είναι αποκυήματα της πολιτικής του σταδιοδρομίας, όπως για παράδειγμα η πικρία της απέλασης από την Ρώμη η οποία καλλιέργησε την εχθρότητα του για την Σύγκλητο και την τάξη των ευγενών γενικότερα. Παρομοίως η αφοσίωση που επέδειξε στο πολιτικό του ίνδαλμα, τον Ιούλιο Καίσαρα, δε θα μπορούσε να μην αποτυπωθεί στο έργο του.

Πλούταρχος εκ Χαιρωνείας
Πλούταρχος εκ Χαιρωνείας

Ωστόσο, προκύπτουν ποικίλα ιστοριογραφικά προβλήματα από την μελέτη των γραφών του. Τα ανεπαρκή διασωθέντα αποδεικτικά στοιχεία για τις περιόδους στις οποίες αναφέρεται ο Σαλλούστιος, δεν συνηγορούν στην όποια προσπάθεια επιβεβαίωσης των ευρημάτων του. Πέραν αυτού, η μόνη λογοτεχνική απόδειξη για τον Ιουγουρθικό πόλεμο, βρίσκεται στον Πλούταρχο και τις βιογραφίες του Γάιου Μάριου και του Σύλλα. Ο ίδιος ο Πλούταρχος επικαλέστηκε ως πηγή του τον Σαλλούστιο. Εντούτοις, οι αφηγήσεις του, επηρέασαν σαφώς την περιγραφή του πολέμου από τον Πλούταρχο, παρά τις ελάχιστες ανακολουθίες που παρατηρούνται μεταξύ των δύο συγγραφέων. Παρόμοια ζητήματα υπάρχουν και στην συνομωσία του Κατιλίνα όπου τα μόνα διαθέσιμα στοιχεία, διαφορετικής προέλευσης, προέρχονται από τις ομιλίες του Κικέρωνα, αδιαμφισβήτητη πηγή άντλησης πληροφοριών για τον Σαλλούστιο. Είναι συνεπώς αναπόφευκτο ότι έπρεπε να συμφωνούν. Για τα άλλα ιστορικά γραπτά του Σαλλούστιου, όπως οι Ιστορίες, υπάρχουν μόνο αποσπάσματα, οπότε παρακωλύεται πάλι η κατανόηση των σύγχρονων, σχετικά με τις πρακτικές και τις επιρροές του. Αυτά τα ζητήματα δεν καθιστούν το έργο του Σαλλούστιου αυτομάτως ύποπτο, αν και θα έπρεπε να σημειωθεί η δυσκολία να τεκμηριωθούν με σαφή τρόπο οι ισχυρισμοί που αφορούν στην ακρίβειά του.

Οι διασωθείσες ενδείξεις που θα διευκόλυναν την κρίση μας για την έκταση της διαφθοράς του Σαλλούστιου συχνά απουσιάζουν ή είναι δύσκολο να αποσαφηνιστούν. Οι σύγχρονοι μελετητές έχουν να αντιμετωπίσουν την πρόκληση της απόρριψης του έργου ως προϊόν μιας αμφιλεγόμενης προσωπικότητας. Αρκετά από αυτά τα στοιχεία βασίζονται στο έργο του ψευδο-Κικέρωνα Υβρεολόγιο κατά Σαλλούστιου (Invectiva in Sallustium) το οποίο αποτελεί μια ιδιαίτερα προβληματική πηγή, όντας στην ουσία μια επίπονη βιβλιογραφική εργασία συνοδευόμενη από ανταπαντήσεις, η οποία επιπροσθέτως βρίθει ανακολουθιών. Έτσι, πιθανόν ο σκοπός της να ήταν η παροχή βοήθειας στους σπουδάζοντες την ρητορική και όχι η κυριολεκτική της μελέτη.

Δίων Κάσσιος
Δίων Κάσσιος

Μια άλλη σημαντική πηγή που παρείχε αποδείξεις για την απέλαση του Σαλλούστιου από τη Γερουσία, αποτελεί ο Δίων ο Κάσσιος, ο οποίος έγραψε για το γεγονός περίπου δύο αιώνες μετά. Ωστόσο, ύψιστης σημασίας είναι το γεγονός ότι ο Δίων δεν εκθέτει τους ακριβείς λόγους για τους οποίους ο Σαλλούστιος ενοχοποιήθηκε από τον Πούλχερ το 50 π.Χ. Δεν αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα του Δίωνα ο αποκλεισμός τέτοιου είδους ενδείξεων καθώς οι λεπτομερείς αναφορές του στις ατασθαλίες της Συγκλήτου ήταν συνήθεις. Είναι επομένως πιθανό να είχε περιορισμένες ενδείξεις ώστε να παρουσιάσει τα γεγονότα όπως θα ήθελε. Για την εποχή που ο Σαλλούστιος ήταν κυβερνήτης τμήματος της Νουμιδίας, το 46 π.Χ., ο Δίων παρέχει επίσης ελάχιστα σαφή στοιχεία. Αντ᾽ αυτού συνήθιζε γενικότερα να ηθικολογεί περί του υποκριτικού χαρακτήρα του Σαλλούστιου. Επιπλέον, ο εκβιασμός που βίωσε ο Σαλλούστιος κατά την αποπομπή του, συνιστούσε ένα ευρύτερα διαδεδομένο και βολικό μέσο απομάκρυνσης των κατά περίπτωση πολιτικών αντιπάλων στην ύστερη Ρωμαϊκή δημοκρατία. Όπως γίνεται προφανές στην περίφημη υπόθεση εναντίον του Πόπλιου Ρουτίλιου Ρούφου, τέτοιου είδους κατηγορίες δεν ήταν πάντα έγκυρες.

Οι λόγοι αυτοί δεν θα έπρεπε να θεωρούνται λυτρωτικοί για τον Σαλλούστιο, αλλά ωστόσο να συμπεριληφθούν στη σκέψη μας ως αντισταθμίσματα. Με αυτόν τον τρόπο λειτουργεί και η αποδοχή της ένοχης ευσυνειδησίας του. Δεδομένου επίσης του ότι επικεντρώθηκε στην εξιστόρηση ιστορικών περιόδων στις οποίες συμμετείχε άμεσα, μπορούμε να πούμε ότι το ίδιο ισχύει και για την αξιοπιστία του. Όμως η κρίση των μελετητών δεν θα πρέπει να επηρεαστεί από τα αφηγήματα της πολιτικής του ζωής. Πράγματι, αν και ποτέ δεν υποστήριξε ολοκληρωτικά το ανεπίληπτο των πράξεων του, μπορεί να επέλεξε την ενδημία της ηθικής παρακμής στη Ρώμη ως φόντο για το έργο του, προκειμένου να αποκατασταθεί η φήμη του.

denarius-elephantsΙδιαίτερη προσοχή χρειάζεται κατά την μελέτη της αξιοπιστίας του ως στρατιωτικός ιστορικός, δεδομένης της εναντίωσής του προς τη Σύγκλητο και την αριστοκρατία γενικότερα. Αν και μας παρέχει ανάγλυφες εικόνες μάχης φαίνεται να είναι διατεθειμένος να φωτίσει τις αποτυχίες των ανώτερων τάξεων να καταπνίξουν την επανάσταση του Ιουγούρθα.

«Η πλεονεξία των δικαστικών συνέτριψε τις ελπίδες μας στην Νουμιδία ενώ αναζωπύρωσε αυτές του εχθρού» προτού αναλάβει  την διοίκηση ο Μέτελλος.

Αναπαρήγαγε επανειλημμένως τις στρατιωτικές αποτυχίες του, για να υπογραμμίσει την έφεσή του στην δωροδοκία. Αν και εκθείαζε τις στρατηγικές ικανότητες και προσωπικές αρετές του Μετέλλου, χαρακτήρισε τις εκστρατείες του αναποτελεσματικές, καθώς χρειάζονταν συνεχώς την υποστήριξη του Γάιου Μάριου.

Τις διαρκείς επικρίσεις του προς την Γερουσία και την αριστοκρατία έρχεται να μετριάσει η κριτική του για την εργατική τάξη και τους πληβείους. Γενικώς, χαρακτήριζε τους φτωχούς ως «αρκούντως ικανοποιημένους από τις ιδέες της επανάστασης και του αναβρασμού». Παρομοίως  θεωρεί αμφότερους, ευγενείς και πληβείους, υπεύθυνους σε κάποιο βαθμό για την εκφύλιση της πολιτικής ηθικής στον απόηχο της καταστροφής της Καρχηδόνας κατά τον Τρίτο Καρχηδονιακό Πόλεμο. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά: «η αλαζονεία της επιτυχίας κυρίευσε τους πληβείους όσο και τους ευγενείς». Η αμεροληψία που αποπνέουν οι αναφορές του σε αμφότερους τους αντιπάλους, ίσως είναι αποτέλεσμα συνειδητού, από μέρους του, δανεισμού του ύφους του Θουκυδίδη. Ωστόσο αξίζει να σημειωθεί ότι τέτοιου είδους επικριτικές αναφορές για τις τάξεις των πληβείων ήταν συνηθισμένη πρακτική των Ρωμαίων πολιτικών συγγραφέων.

Η αποδοκιμασία της αλόγιστης στάσης του όχλου, αποτελούσε παράδοση στην Ελληνορωμαϊκή ιστοριογραφία από την Κλασική Περίοδο. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι ως εκ τούτου ο Σαλλούστιος επέκρινε την εργατική τάξη από σεβασμό στις κλασσικές επιταγές της ιστοριογραφίας. Επιπροσθέτως, είχε ξεκαθαρίσει ότι παρά την κατανομή των ευθυνών, θεωρούσε τη Γερουσία περισσότερο ένοχη για την εξάπλωση της διαφθοράς, καθώς ο λαός, εν τέλει, το μόνο που μπορούσε να κάνει ήταν να ακολουθήσει το παράδειγμα του ηγέτη του.

Η επιρροή του Καίσαρα στο έργο του Σαλλούστιου αποτελεί ένα επίσης ιδιαίτερο χαρακτηριστικό  το οποίο χρήζει της προσοχής των μελετητών. Αν και το ακριβές σημείο όπου ο Σαλλούστιος γίνεται υποστηρικτής του Καίσαρα είναι άγνωστο, πιθανολογείται ότι πρόκειται για τον διορισμό του στην κυβέρνηση της Νουμιδίας και την επανένταξή του στο σώμα των Γερουσιαστών το 46 π.Χ. με την υποστήριξη του Καίσαρα. Η ευγνωμοσύνη του εκφράστηκε διακριτικά μέσα από το έργο του, τους πανηγυρικούς λόγους που έγραψε γι’ αυτόν και την θετική στάση απέναντι στις πολιτικές του, τις οποίες και υιοθέτησε. Με την συνωμοσία του Κατιλίνα γίνεται πιο σαφής η διάθεση του Σαλλούστιου απέναντι στον μέντορά του. Αμφισβήτησε οποιαδήποτε εμπλοκή του, έγραψε μια εκτεταμένη ομιλία για τον Καίσαρα και πρότεινε, τη ριζοσπαστική για την εποχή ιδέα της ισόβιας καταδίκης των εμπλεκομένων. Αυτά, πέραν της απαλλαγής από κάθε ευθύνη, δεν θα έφερναν τον Καίσαρα στην δυσάρεστη θέση να είναι παρών σε εκτελέσεις Ρωμαίων πολιτών. Ο Σαλλούστιος πιθανόν να αναπαρήγαγε τις απόψεις του Καίσαρα, εγκωμιάζοντας τον ίδιο αλλά εξίσου και τον πολιτικό του αντίπαλο, Κάτωνα. Από την άλλη πλευρά με την πρακτική αυτή τεκμηρίωνε την αμεροληψία του. Εντούτοις είναι εξίσου πιθανό να τόνισε απλά την μεγαλοψυχία και τον οίκτο του Καίσαρα προς τον Κάτωνα όπως περιγράφηκε από τον Πλούταρχο, αν και ο Σαλλούστιος απέφευγε να χρησιμοποιεί ανάλογους όρους στις περιγραφές του για τον Καίσαρα.

Marcus_Porcius_Cato
Marcus_Porcius_Cato

Στον Ιουγουρθικό πόλεμο, ο Σαλλούστιος κατασκευάζει τον χαρακτήρα του Γάιου Μάριου με πρότυπο τον Καίσαρα. Ο τελευταίος είχε δημοσιοποιήσει την σχέση του με τον πρώτο συμπεριλαμβάνοντάς τον στην νεκρική πομπή της θείας του, Ιουλίας. Εφόσον τα γεγονότα είχαν συσχετίσει τον Μάριο με τον Καίσαρα, ο οποίος είχε βοηθήσει τον Σαλλούστιο στην αρχή της καριέρας του, είναι πιθανό αυτός να προσπάθησε να τιμήσει τον προστάτη του, επαινώντας την οικογένειά του. Σε αυτό συνηγορεί και η περιγραφή του για τον Μάριο: «…ένας άντρας εργατικός και φιλόπονος, ανερμάτιστου χαρακτήρα, με σπουδαία στρατιωτική παιδεία. Ενθουσιώδης στην μάχη, ήπιος στην καθημερινή ζωή. Κατακτητής του πόθου και του πλούτου, φανατικός οπαδός μόνο της δόξας…». Επιπλέον, αποσιώπησε κάποια προγραφόμενα και αμφιλεγόμενες συμπεριφορές του. Αντιθέτως, διάνθισε τις εντυπώσεις της χρηστότητας του Μάριου, δαιμονοποιώντας τον αντίπαλό του, Σύλλα. Παρά τις ομοιότητες στις πολιτικές πορείες των δύο ανδρών, ο Σαλλούστιος καταδίκασε ολοκληρωτικά τον Σύλλα, ενώ η κριτική που άσκησε στον Μάριο ήταν συγκριτικά ηπιότερη. Πράγματι, στη συνομωσία του Κατιλίνα και σε άλλα αποσπάσματα του έργου, ο Σαλλούστιος επιδεικνύει ιδιαίτερη εχθρότητα προς τον Σύλλα.

Γάιος Μάριος
Γάιος Μάριος

Οι καταγραφές αναφορικά με την εποχή που προηγείται του Μάριου, είναι επίσης ολέθριες για την αξιοπιστία ενός στρατιωτικού ιστορικού. Για παράδειγμα, είναι περίεργο ότι ο Σαλλούστιος ποτέ δεν περιέγραψε τον Μάριο ως ηττημένο, έστω  σε μια μάχη, του Ιουγουρθικού πολέμου. Παρότι τόνισε την υπερβολική του βιασύνη, στην πραγματικότητα δεν ανέδειξε τις συνέπειές της. Αντιθέτως, παρουσίασε ως νίκες ακόμη και τα λάθη του, δημιουργώντας την εντύπωση ότι ο Μάριος δρούσε επικουρούμενος από τη θεία πρόνοια, όπως αφήνει να εννοηθεί η συμπερίληψή του στην προφητεία της Ιτύκης (αποικίας των Φοινίκων βορειοδυτικά της Καρχηδόνας). Επιπλέον, δικαιολόγησε την ανηλεή συμπεριφορά απέναντι στους εχθρούς του, όντας φειδωλός στις συνήθεις επικρίσεις του αναφορικά με τους υπαίτιους της διαφθοράς.

Ωστόσο, η επιτήδευση του δεν είναι προφανής και μπορεί να γίνει αντιληπτή μόνο με προσεκτική μελέτη. Το έργο του δεν αποφεύγει την κριτική στον Μάριο. Ο Σαλλούστιος βρισκόταν στην πραγματικότητα σε αμηχανία εξαιτίας της εκστρατείας λασπολογίας του Μάριου προς τον Νουμίδικο (Quintus Caecilius Metellus Numidicus) και της εμμονής του με την δημοσιότητα. Εύλογα, θα αντιστάθμιζε τέτοιου είδους κριτικές, με τη χρήση υπονοουμένων. Έδωσε βήμα στον Μάριο, αφιερώνοντάς του τη μεγαλύτερη ομιλία στο κείμενο. Ταυτόχρονα, αποσιώπησε τους πολιτικούς του αντιπάλους μη αναφερόμενος στις ομιλίες τους. Η μεγαλύτερη ίσως απόδειξη για την συγκεκριμένη έφεση του Σαλλούστιου, βρίσκεται στις τελευταίες γραμμές του κειμένου. Με ένα παράρτημα στον Ιουγουρθικό πόλεμο εξηγεί ότι η Ρώμη κατέληξε να βασίσει την υπεράσπισή της έναντι των Κίμβρων στον Μάριο, εφόσον, κατά την άποψη του Σαλλούστιου, είχε αποδειχθεί από τις πράξεις του ότι επρόκειτο για «την μόνη ελπίδα και διέξοδο που είχε στην διάθεσή του ο πολιτισμός μας».

Η κάθοδος των Κίμβρων & Τευτόνων (με κόκκινο οι ήττες και με πράσινο οι νίκες)
Η κάθοδος των Κίμβρων & Τευτόνων (με κόκκινο οι ήττες και με πράσινο οι νίκες)

Αυτή η τελευταία παράγραφος, η οποία αναφέρεται στην εισβολή των Κίμβρων (αρχαίος Γερμανικός λαός που κατοικούσε στην σημερινή Γιουτλάνδη της Δανίας) στην Ιταλία, δεν σχετίζεται με τον Ιουγουρθικό πόλεμο του οποίου το τέλος ήταν ουσιαστικά η αιχμαλωσία του Ιουγούρθα. Τελειώνοντας την αφήγησή του με το συζητήσιμο αποκορύφωμα της καριέρας του Μάριου αντί του πραγματικού τέλους του Ιουγουρθικού πολέμου, επαύξησε τις εντυπώσεις περί μεγαλοπρέπειας του Μάριου.

Αναμφίβολα, η αμφιλεγόμενη πολιτική σταδιοδρομία του Σαλλούστιου είχε αντίκτυπο στα γραπτά του, δίχως αυτό να προδιαθέτει αρνητικά την ιστορική διαδρομή τους. Εφόσον οι συνθήκες εκμαυλισμού και αποπομπής του από την Γερουσία είναι ασαφείς, η αμφισβήτηση της αξιοπιστίας του σε αυτή την βάση θα ήταν αδόκιμη. Ο ίδιος δεν προσπάθησε να δικαιολογηθεί μέσω του έργου του και μάλλον επικεντρώθηκε σε γεγονότα στα οποία δε συμμετείχε ενεργά. Το γεγονός αυτό δεν εγείρει υπόνοιες περί ψευδών ισχυρισμών στα κείμενά του. Εντούτοις, η πολιτική του καριέρα δημιούργησε αξιοσημείωτες πολώσεις. Οι κακόβουλες επικρίσεις προς τη Σύγκλητο και τους πολιτικούς, είναι διάχυτες στο έργο του, μεγάλο μέρος του οποίου επιμελείται το προφίλ του Ιουλίου Καίσαρα σε αναγνώριση της υποστήριξής του. Σε γενικές γραμμές πάντως, παρέχει σημαντικά στοιχεία για τις πολιτικές υποθέσεις στη Ρώμη, αλλά και τον αντίκτυπό τους στον πνευματικό κόσμο της εποχής.

Βιβλιογραφία

-Sallust, the Jugurthine War Rev. John Selby Watson, M.A. New York and London, Harper & Brothers 1899.

-The Latin Library

-The Society for Ancient Languages

Encyclopedia Britannica

-Biography Base

-Essay, Julian Barr Sallust: Corrupt Politician and Historian

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s