Το πένθος κατά την Μεγάλη Εβδομάδα

στις

Την Μεγ. Εβδομάδα η οποία είναι η κατεξοχήν «πένθιμη» περίοδος του εκκλησιαστικού έτους αφού συμμετέχουμε στα άχραντα Πάθη και στον θάνατο του Κυρίου, η όλη ατμόσφαιρα δεν είναι πένθιμη, αλλά σταυροαναστάσιμη διότι Πάθος και Ανάσταση είναι οι δύο όψεις του ιδίου κορυφαίου λυτρωτικού γεγονότος. Την σταυροαναστάσιμη Μ. Εβδομάδα ο πιστός λαός του Θεού πανηγυρίζει το πέρασμα του (Πάσχα) από το πένθος του θανάτου στη χαρά και στο φως της όντως ζωής.

Κατ’ αρχήν η Μ. Εβδομάδα αρχίζει με την υποδοχή του Νυμφίου της Εκκλησίας προς το εκούσιο πάθος Του. Νυμφίος, ασφαλώς, προϋποθέτει γάμο, πανηγύρι, χαρά. Η Εκκλησία προτρέπει τους πιστούς ν’ αγαπήσουν ερωτικά τον Νυμφίο της ψυχής τους για να εισέλθουν μαζί Του στον Νυμφώνα ώστε να συμμετάσχουν στο γαμήλιο πανηγύρι της Αναστάσεως. Στην συνέχεια, όταν ο Νυμφίος της Εκκλησίας προδίδεται από τον Ιούδα, τον αρνείται ο Πέτρος, ραπίζεται, χλευάζεται, μαστιγώνεται και σταυρώνεται από τους Ιουδαίους, τα δάκρυα που κυλούν στα μάτια των πιστών δεν είναι δάκρυα πένθους, αλλά δάκρυα μετανοίας για τις άπειρες φορές που με τις αμαρτίες του ο καθένας μας έχει πληγώσει και προδώσει την αγάπη του Νυμφίου του. Τελικά, όταν την Μ. Παρασκευή ακούγεται από τα ξηραμμένα χείλη του Νυμφίου της Εκκλησίας, του οποίου το Σώμα «κρεμάται επί ξύλου», το «τετέλεσται» και μαζί με τον Ιωσήφ και τον Νικόδημο ενταφιάζουμε στον επιτάφιο το άχραντο Σώμα Του, παραδόξως όλα αστράφτουν, προαναγγέλλοντας την θριαμβευτική Του ανάσταση. Τα άμφια των λειτουργών, τα καλύμματα του ιερού Βήματος, ο Επιτάφιος, όλα αλλάζουν. Γίνονται γιορτινά διότι είναι «η ζωή εν τάφω». Κατά την λιτανεία του επιταφίου που είναι σαφώς η «κηδεία» του Χριστού, δεν κηδεύουμε κάποιον κοινό θνητό – νεκρό, αλλά τον Θεάνθρωπο, την Αυτοζωή που ανασταίνεται μέσα απ’ τον τάφο για να χαρίσει σε όλο τον κόσμο την Ανάσταση. Γι’ αυτό και «ο Άδης στενών βοά… εγώ είχον τους νεκρούς άπ’ αιώνος, αλλά ούτος ιδού πάντας εγείρει». Τέλος, όταν το βράδυ της Αναστάσεως σημαίνουν χαρμόσυνα οι καμπάνες, σημαίνουν για να διαλαλήσουν τον θάνατο του θανάτου, την κατάργηση του πένθους και της λύπης, να διατρανώσουν την πίστη της Εκκλησίας ότι με τον θάνατο του Χριστού θανατώθηκε ο θάνατος και ότι ο θάνατος δεν είναι η τελευταία λέξη και πράξη, το τελευταίο συμβάν στην ζωή μας. Ο θάνατος πλέον δεν είναι ένα τέλος, αλλά μια «τελείωση». Ο Χριστός δεν αναστήθηκε για τον εαυτό Του, αλλά για να καταστούμε «σύμφυτοι… της αναστάσεως» Του (Ρωμ. 6:5). «Νυνί δε Χριστός εγήγερται εκ νεκρών, απαρχή των κεκοιμημένων εγένετο» (1 Κορ. 15: 20).

Γι’ αυτό τον λόγο το τρισμέγιστο θαύμα της Αναστάσεως η Εκκλησία θέλει να το κάνει γνωστό όχι μόνο στους πιστούς αλλά «εις μαρτύρων πάσιν τοις έθνεσιν» (Μτ. 24: 14). Η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι και λέγεται «Εκκλησία της Αναστάσεως», γι’ αυτό η Ανάσταση κι όχι τα Χριστούγεννα, όπως στην Δυτική Εκκλησία, είναι το κέντρο του λειτουργικού χρόνου και της ζωής των πιστών. Η γιορτή της Λαμπρής κρατάει σαράντα μέρες και ο αναστάσιμος παιάνας, το «Χριστός Ανέστη», λέγεται μέσα κι έξω απ’ τις εκκλησίες αμέτρητες φορές για να διακηρυχτεί το: «Ανέστη Χριστός, και νεκρός ουδείς επί μνήματος», αλλά κι αυτό που δύο Νεοέλληνες ποιητές εξέφρασαν πολύ ωραία με τους ακόλουθους στίχους: «Πλάκες που στέκατε βαριές / στα μνήματα και στις καρδιές / σάς έσπασε ο Χριστός μου» και «Θεέ μου πρωτομάστορα μέσα στις πασχαλιές κι εσύ / Θεέ μου πρωτομάστορα μύρισες την Ανάσταση». 

Το θέμα του πένθους, το όποιο έχει πάμπολλες πνευματικές και υπαρξιακές διαστάσεις, θα πρέπει να προσεχθεί ιδιαιτέρως στις λεγόμενες ιεραποστολικές χώρες. Είναι στ’ αλήθεια κρίμα να μεταδίδεται από Ορθόδοξους εργάτες του Ευαγγελίου η θεολογία του πένθους κατ’ επίδραση της δυτικής θεολογίας, και να βλέπεις σε Ορθόδοξους ναούς της Αφρικής, της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής μαυροφορεμένες άγιες τράπεζες, επιταφίους και κληρικούς με μαύρα άμφια! Η ένσταση ότι «η παράδοση αυτή έχει επικρατήσει ακόμη και στις παραδοσιακά λεγόμενες Ορθόδοξες χώρες» δεν είναι λόγος για να δικαιολογεί την διαιώνιση της. Λαμβάνοντας υπ’ όψη τις θεολογικές και ψυχολογικές διαστάσεις του θέματος, νομίζουμε ότι θα πρέπει να μελετηθεί προσεκτικά η επιστροφή στην σωστή Ορθόδοξη παράδοση, όπως ακριβώς έγινε πριν κάποιες δεκαετίες με την βυζαντινή αγιογραφία, που αντικατέστησε την δυτικότροπη εικονογραφία, η οποία είχε αλώσει ακόμη και το Άγιον Όρος!

Ίσως νομίζουν ορισμένοι ότι η δραματοποίηση η θεατρικότητα των κοσμοσωτήριων γεγονότων του Πάθους του Κυρίου, όπως γίνεται στην Δυτική Εκκλησία, και η πένθιμη ατμόσφαιρα με τα μαύρα ή μοβ καλύμματα και άμφια βοηθεί στην δημιουργία κατανυκτικού κλίματος. Αλλά. ως γνωστόν, η σημασία της κατανύξεως στην Ανατολική Παράδοση είναι διαφορετική απ’ αυτή της Δυτικής. Καλλιεργείται απ’ την συναίσθηση της αμαρτωλότητός μας και απ’ την ελπίδα της εν Χριστώ σωτηρίας μας. Άρα δεν δημιουργείται εκ των έξω, αλλά εκ των έσω. Ενδεικτικό της Ορθοδόξου λειτουργικής παραδόσεως είναι και το γεγονός ότι μέχρι την ύστερη μεταβυζαντινή εποχή δεν υπήρχε στους ναούς ο Εσταυρωμένος, όπως επικράτησε αργότερα. Γι’ αυτό και στις πινακοθήκες παλαιφάτων ιερών Μονών όπως π.χ. του Σινά, του Αγίου Όρους, της Πάτμου, των Μετεώρων κ.λπ. δεν υπάρχουν Εσταυρωμένοι, αλλά μόνον εικόνες της Σταυρώσεως η με το σώμα του Εσταυρωμένου ζωγραφισμένο επάνω στο ξύλο του Σταυρού. Επίσης και η θέση του Εσταυρωμένου πίσω απ’ την Αγία Τράπεζα είναι μεταγενέστερη παράδοση. Συνεπώς η Ακολουθία της Αποκαθηλώσεως δεν γινόταν με την «αναπαράσταση» και την συγκινησιακή φόρτιση που γίνεται σήμερα. Επίσης στα σκευοφυλάκια των παλαιών Μονών δεν βρίσκονται καλύμματα και άμφια μαύρου ή μοβ χρώματος που να χρονολογούνται από παλιά. Η χρησιμοποίηση τους επικράτησε, δυστυχώς, κατ’ επίδραση δυτική κατά τους τελευταίους αιώνες. Εξάλλου οι ευλαβείς λαϊκές παραδόσεις του να «ξενυχτούν τον Εσταυρωμένο» την νύχτα της Μ. Πέμπτης κλαίγοντας και μοιρολογώντας τον νεκρό Χριστό με το γνωστό «μοιρολόι της Παναγίας» και άλλα παρεμφερή μοιρολόγια (στα οποία βεβαίως μπορεί κανείς να επισημάνει και θεολογικές διαστάσεις), όσο συμπαθείς και ενδιαφέρουσες κι αν είναι για την λαογραφία μας, δεν εκφράζουν απόλυτα το Ορθόδοξο πνεύμα περί χαροποιού πένθους.

Πηγή

http://www.orthmad.gr/
«Ελληνορθόδοξη Πορεία – Ανθολόγιο κειμένων» – Μητροπολίτη Κορέας Αμβρόσιου

Advertisements